Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hải Phòng là đô thị loại một cấp quốc gia và là trung tâm kinh tế, văn hóa, tôn giáo trọng điểm của vùng Duyên hải Bắc Bộ. Tính đến tháng 12/2016, dân số toàn thành phố đạt 1,963 triệu người, trong đó cộng đồng tín đồ các tôn giáo chiếm hơn 40 vạn người, tương đương gần 21,0% tổng dân số. Với sự hiện diện của 734 cơ sở thờ tự phân bổ trên 15 đơn vị quận, huyện, sinh hoạt tôn giáo tại Hải Phòng diễn ra hết sức sôi động và đa dạng. Sự đan xen giữa các tôn giáo truyền thống lâu đời cùng sự xuất hiện của các hiện tượng tôn giáo mới đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý nhà nước và hoạt động vận động quần chúng.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là làm sáng tỏ vai trò, vị trí và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hải Phòng trong công tác tôn giáo; đánh giá toàn diện những thành tựu đạt được cũng như các mặt hạn chế còn tồn tại trong giai đoạn 2014 - 2018. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra những dự báo khoa học về xu hướng biến đổi tôn giáo đến năm 2025 và đề xuất các nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Mặt trận.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo dựng sự đồng thuận xã hội sâu rộng tại 65 xã, phường tập trung đông đồng bào có đạo và 24 xã ven biển. Kết quả nghiên cứu là nguồn tư liệu có giá trị cao, góp phần hoàn thiện chính sách tôn giáo của Đảng bộ và chính quyền thành phố, đồng thời trực tiếp nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ Mặt trận các cấp trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin về tôn giáo, xem tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, vừa có tính lịch sử, tính quần chúng vừa chứa đựng những giá trị đạo đức, văn hóa tốt đẹp cần phát huy. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc và chính sách tự do tín ngưỡng, tôn giáo với phương châm tập hợp rộng rãi mọi tầng lớp nhân dân vì mục tiêu chung độc lập, tự do và hạnh phúc.

Mô hình nghiên cứu được triển khai theo khung thể chế chính trị Việt Nam, xác định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân theo Điều 9 Hiến pháp năm 2013 và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015. Ba khái niệm cốt lõi được định hình chặt chẽ gồm:

  • Tôn giáo: Được hiểu theo khoản 5 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.
  • Công tác tôn giáo: Là hoạt động của cả hệ thống chính trị trong việc hoạch định và hiện thực hóa quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với tôn giáo nhằm tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • Giám sát và phản biện xã hội: Cơ chế đại diện nhân dân của Mặt trận nhằm bảo đảm chính sách tôn giáo được thực thi đúng đắn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chức sắc, tín đồ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện của Đảng, các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, cùng số liệu thống kê chính thức từ Ban Tôn giáo - Sở Nội vụ thành phố Hải Phòng và các báo cáo tổng kết công tác nhiệm kỳ 2014 - 2018 của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hải Phòng khóa VIII.

Về cỡ mẫu và phạm vi chọn mẫu, nghiên cứu tiến hành thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp toàn diện tại 15/15 quận, huyện trực thuộc Hải Phòng, bao gồm 223 đơn vị hành chính cấp xã (70 phường, 143 xã và 10 thị trấn). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để khảo sát sâu tại 65 xã, phường trọng điểm có đông đồng bào tôn giáo và 4 tổ chức tôn giáo chính đang hoạt động hợp pháp.

Luận văn kết hợp linh hoạt các phương pháp nghiên cứu khoa học: phương pháp logic và lịch sử để tái hiện tiến trình phát triển của Mặt trận; phương pháp thống kê xã hội học để định lượng cơ cấu tín đồ, chức sắc; phương pháp phân tích - tổng hợp và tiếp cận chính trị học để đánh giá hiệu quả vận động quần chúng. Đặc biệt, phương pháp tiếp cận văn hóa vùng được ưu tiên lựa chọn nhằm giải mã tính cách phóng khoáng, nhạy bén của người dân vùng đất cảng, từ đó lý giải thỏa đáng xu hướng tiếp nhận các sinh hoạt tâm linh và hiện tượng tôn giáo mới trên địa bàn giai đoạn 2014 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô tín đồ và cơ sở thờ tự của các tôn giáo truyền thống tại Hải Phòng có sự tăng trưởng đáng kể. Phật giáo khẳng định vị thế lớn nhất với 616 ngôi chùa phân bổ trên 15 quận, huyện, quy tụ 420 chức sắc và khoảng 350.000 tín đồ Phật tử. So với năm 2003 (có 492 chùa và 157.000 tín đồ), số lượng chùa tăng 25,2% và số tín đồ tăng hơn gấp đôi. Công giáo đứng thứ hai với 51.036 tín đồ tại 38 giáo xứ, 132 giáo họ và 114 nhà thờ. Đáng chú ý, hơn 50% tổng số giáo dân toàn thành phố tập trung tại hai huyện Tiên Lãng và Vĩnh Bảo, tạo nên địa bàn Công giáo mang tính thuần nông đặc thù.

Thứ hai, đạo Tin Lành có tốc độ phát triển nhanh chóng và phân tán rộng khắp. Năm 2003, toàn thành phố chỉ có 20 điểm nhóm tư gia với hơn 300 tín đồ; đến năm 2016, số lượng đã tăng vọt lên hơn 80 điểm nhóm thuộc 15 hệ phái với khoảng 1.800 tín đồ, hiện diện tại 14/15 quận, huyện. Đạo Cao Đài duy trì sinh hoạt thuần túy với 1 thánh thất, 4 chức sắc, 13 chức việc và hơn 320 tín đồ.

Thứ ba, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hải Phòng đã vận hành hiệu quả các thiết chế xã hội tôn giáo trực thuộc. Điển hình là việc duy trì tổ chức Ủy ban Đoàn kết Công giáo thành phố cùng 13 Ban Đoàn kết Công giáo cấp quận, huyện, và phối hợp thành lập Ban Trị sự Phật giáo tại 14/15 quận, huyện. Thông qua đó, Mặt trận đã vận động chức sắc, nhà tu hành tham gia ứng cử đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp và đóng góp hàng chục tỷ đồng vào các chương trình an sinh xã hội, xây dựng nông thôn mới.

Thứ tư, tình hình an ninh trật tự tôn giáo đối mặt với nhiều thách thức từ các hiện tượng tôn giáo mới. Đạo lạ Thanh Hải Vô Thượng Sư thu hút khoảng 1.000 người tham gia hoạt động bí mật. Giai đoạn cuối năm 2017 đến đầu năm 2018 chứng kiến sự xâm nhập phức tạp của Hội thánh Đức Chúa Trời Mẹ tại nhiều địa bàn như Thủy Nguyên, An Dương, Kiến An, gây bức xúc trong dư luận và tạo khó khăn cho công tác tuyên truyền của Mặt trận.

Thảo luận kết quả

Căn nguyên của bức tranh tôn giáo sinh động tại Hải Phòng bắt nguồn từ vị thế địa kinh tế mở và đặc tính tâm lý cư dân. Là đô thị công nghiệp cảng biển, Hải Phòng đón nhận lượng lớn di dân, công nhân khu công nghiệp và du học sinh trở về, tạo môi trường thuận lợi cho đạo Tin Lành và các hình thức tín ngưỡng mới lan rộng. Người dân đất Cảng vốn cương nghị, cởi mở nhưng lại hết sức cung kính trước thần linh trong đời sống tâm linh, khiến việc tiếp nhận các yếu tố tôn giáo diễn ra nhanh chóng.

So sánh với các nghiên cứu tại Hà Nội hay Ninh Bình, công tác tôn giáo của Mặt trận tại Hải Phòng mang đậm nét đặc thù của vùng đô thị ven biển, nơi các tôn giáo đan xen chặt chẽ với quá trình đô thị hóa. Mô hình phân bổ tôn giáo này có thể được trực quan hóa rõ nét thông qua biểu đồ tròn về cơ cấu cơ sở thờ tự: Phật giáo chiếm 83,9% (616 cơ sở), Công giáo chiếm 15,5% (114 cơ sở), Tin Lành và Cao Đài chiếm 0,6% (4 cơ sở). Đồng thời, bảng số liệu đối chiếu giai đoạn 2003 - 2016 phản ánh xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ sinh hoạt tôn giáo tập trung sang các nhóm sinh hoạt gia đình phi truyền thống.

Tôn giáo Số lượng cơ sở thờ tự (2016) Tỷ lệ cơ sở (%) Số lượng tín đồ ước tính (2016) Tỷ lệ tín đồ trên tổng số tín đồ (%)
Phật giáo 616 83,92% 350.000 86,81%
Công giáo 114 15,53% 51.036 12,66%
Tin Lành 3 nhà thờ + 80 điểm nhóm 0,41% 3.400 0,45%
Cao Đài 1 thánh thất 0,14% 320 0,08%
Tổng cộng 734 cơ sở chính thức 100% Khoảng 404.756 100%

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy hơn nữa vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hải Phòng trong công tác tôn giáo thời gian tới, hệ thống giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

  1. Đổi mới phương thức tuyên truyền và phổ biến pháp luật: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố chủ trì phối hợp với Ban Tôn giáo tổ chức tập huấn thường niên Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, hướng tới mục tiêu 100% trong tổng số hơn 475 chức sắc và 3.053 chức việc các tôn giáo được tiếp cận đầy đủ chủ trương, chính sách trong giai đoạn 2020 - 2022.
  2. Kiện toàn lực lượng cốt cán phong trào tại cơ sở: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 15 quận, huyện chủ động xây dựng và bồi dưỡng mạng lưới cộng tác viên tôn giáo nòng cốt tại 65 xã, phường tập trung đông tín đồ, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% Ban Công tác Mặt trận khu dân cư có cán bộ am hiểu chuyên sâu về công tác tôn giáo trước năm 2023.
  3. Tăng cường hiệu lực giám sát và phản biện xã hội: Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp xây dựng kế hoạch thực hiện định kỳ tối thiểu 02 đợt giám sát chuyên đề mỗi năm tại 223 đơn vị cấp xã về việc thực thi quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời kịp thời kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm pháp luật từ nay đến năm 2025.
  4. Mở rộng xã hội hóa các nguồn lực thiện nguyện và bảo vệ môi trường: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố liên kết chặt chẽ với 4 tổ chức tôn giáo hợp pháp nhằm thúc đẩy các phong trào thi đua yêu nước, đặt chỉ tiêu duy trì mức tăng trưởng 15% nguồn kinh phí từ thiện nhân đạo hàng năm và hoàn thành xây dựng mô hình điểm bảo vệ môi trường tại 100% các cơ sở thờ tự tôn giáo trọng điểm trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Đội ngũ cán bộ Mặt trận và cơ quan quản lý tôn giáo: Cung cấp cẩm nang thực tiễn với các số liệu cụ thể để nâng cao kỹ năng tiếp xúc, đối thoại và vận động 475 chức sắc, 3.053 chức việc tại 15 quận, huyện thuộc thành phố Hải Phòng.
  • Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Chính trị học, Tôn giáo học: Là tài liệu tham khảo giá trị về khung lý luận thể chế, phương pháp khảo sát thực địa và bộ dữ liệu thứ cấp chuẩn xác giai đoạn 2014 - 2018 phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học.
  • Lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương các tỉnh, thành phố ven biển: Tham khảo mô hình quản lý, điều phối và xử lý xung đột tôn giáo, đặc biệt là kinh nghiệm phát huy khối đại đoàn kết tại 24 xã ven biển và các khu công nghiệp tập trung.
  • Chức sắc, nhà tu hành và ban trị sự các tổ chức tôn giáo: Giúp nắm vững cơ sở pháp lý, quyền và nghĩa vụ công dân theo quy định của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, từ đó xây dựng mối quan hệ phối hợp chặt chẽ, đồng hành cùng Mặt trận trong các chương trình an sinh xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Tình hình tôn giáo tại thành phố Hải Phòng có những nét đặc thù nào nổi bật? Thành phố Hải Phòng là trung tâm tôn giáo lớn vùng duyên hải với hơn 40 vạn tín đồ, chiếm gần 21,0% dân số. Đời sống tâm linh nơi đây đa dạng với 4 tôn giáo chính gồm Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài cùng 734 cơ sở thờ tự phân bổ trên 15 quận, huyện.

Cơ cấu phân bố của đồng bào Công giáo tại Hải Phòng diễn ra ra sao? Theo số liệu năm 2016, Hải Phòng có 51.036 tín đồ Công giáo sinh hoạt tại 38 giáo xứ và 132 giáo họ. Điểm đặc thù là hơn 50% tổng số giáo dân toàn thành phố sinh sống tập trung tại 2 huyện Tiên Lãng và Vĩnh Bảo, tạo nên các làng giáo có truyền thống gắn kết chặt chẽ.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hải Phòng thực hiện vai trò gì trong công tác tôn giáo? Mặt trận giữ vai trò liên minh chính trị, đại diện bảo vệ quyền lợi chính đáng của tín đồ, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, đồng thời giám sát việc thực hiện chính sách pháp luật về tôn giáo tại 223 xã, phường theo Điều 9 Hiến pháp năm 2013.

Đạo Tin Lành tại Hải Phòng có xu hướng biến đổi như thế nào trong những năm qua? Đạo Tin Lành chuyển biến mạnh mẽ từ 20 điểm nhóm với hơn 300 tín đồ năm 2003 lên hơn 80 điểm nhóm với khoảng 1.800 tín đồ năm 2016. Phạm vi hoạt động mở rộng ra 14/15 quận, huyện, chủ yếu thu hút giới trẻ, sinh viên và công nhân các khu công nghiệp.

Luận văn đề xuất giải pháp gì đối với các hiện tượng tôn giáo mới phức tạp? Luận văn kiến nghị Mặt trận tăng cường nắm bắt tình hình cơ sở tại 65 xã, phường trọng điểm, đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức nhân dân, đồng thời phối hợp chính quyền đấu tranh ngăn chặn các hoạt động truyền đạo trái phép như Thanh Hải Vô Thượng Sư hay Hội thánh Đức Chúa Trời Mẹ.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận chính trị học và căn cứ pháp lý về vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong công tác tôn giáo tại đô thị duyên hải Bắc Bộ.
  • Công trình phác họa bức tranh thực trạng sinh hoạt của hơn 40 vạn tín đồ thuộc 4 tôn giáo chính trên địa bàn Hải Phòng trong giai đoạn 2014 - 2018.
  • Nghiên cứu chỉ rõ những nguy cơ tiềm ẩn từ hơn 80 điểm nhóm Tin Lành phân tán và sự xâm nhập của các hiện tượng tôn giáo mới chưa được cấp phép.
  • Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, gắn liền với các mốc tiến độ cụ thể đến năm 2023 và tầm nhìn chiến lược đến năm 2025.
  • Đóng góp quan trọng của đề tài là cung cấp luận cứ khoa học sắc bén giúp củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc tại 15 quận, huyện của thành phố Cảng.

Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Việt Đức là nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn thiết thực. Quý độc giả, cán bộ nghiên cứu và cơ quan quản lý hãy khai thác ngay những phát hiện và đề xuất trong luận văn để nâng cao chất lượng công tác tôn giáo tại địa phương.