MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Một trong những vấn đề xã hội đƣợc nhiều ngƣời quan tâm nhất, đó là vấn đề ngƣời khuyết tật (NKT). Ở bất kỳ quốc gia nào dù phát triển, đang phát triển, kém phát triển đều cùng có chung về vấn đề NKT. Điều này chứng tỏ số lƣợng ngƣời khuyết tật chiếm một phần không nhỏ trong xã hội và chúng ta không thể phủ nhận đƣợc vai trò của NKT trong cộng đồng.
Ngƣời khuyết tật tồn tại nhƣ một yếu tố khách quan và trên thực tế họ cũng có những đóng góp tích cực cho sự phát triển chung của toàn xã hội. Hiện nay ở Việt Nam, theo Báo cáo của Ban Điều phối các hoạt động trợ giúp ngƣời khuyết tật và kết quả điều tra mức sống hộ gia đình 2006 và tổng điều tra dân số và nhà ở (2009), hiện có khoảng 6,3% dân số Việt Nam là ngƣời khuyết tật. Trong tổng số ngƣời khuyết tật đó thì theo kết quả điều tra thực trạng tình hình thực hiện pháp luật về ngƣời khuyết tật ở nƣớc ta năm 2008 do Bộ Lao động -Thƣơng binh và Xã hội tiến hành thì tỷ lệ phần trăm dạng tật khuyết tật vận động là 29,41%. Khác với các dạng khuyết tật khác thì ngƣời khuyết tật vận động không bị hạn chế về vấn đề nhận thức mà vấn đề của họ là khó khăn trong việc di chuyển.
Vấn đề đƣợc đặt ra ở đ y là xã hội đã có những hoạt động trợ giúp nào để hỗ trợ ngƣời khuyết tật và giúp họ hòa nhập cuộc sống?. Đáp ứng mong muốn của ngƣời khuyết tật Đảng và Nhà nƣớc ta đã có rất nhiều chính sách để hỗ trợ ngƣời khuyết tật trong cuộc sống. Bên cạnh sự tham gia của Nhà nƣớc trong vấn đề ngƣời khuyết tật thì có một số hoạt động của các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ ngƣời khuyết tật. Trung tâm Sống độc lập là một trong những mô hình trợ giúp ngƣời khuyết tật có hiệu quả.
Tại đ y ngƣời khuyết tật có đƣợc nhận thức đúng hơn về khả năng của mình. Khuyết tật không có nghĩa là mất đi tất cả điều quan trọng là chúng ta có nhìn và nhận ra đƣợc điểm mạnh của mình và vận dụng điểm mạnh đó nhƣ thế nào? Các 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tấm gƣơng ngƣời khuyết tật vƣợt lên trong cơn bão của cuộc đời, tự khẳng định nhƣ bao ngƣời bình thƣờng khác. Điều gì khiến họ thành công nhƣ vậy? Để có đƣợc những thành công đó đòi hỏi rất nhiều yếu tố nhƣng có lẽ yếu tố quan trọng nhất đó chính là sức mạnh và niềm tin từ chính bản thân ngƣời khuyết tật. Ngƣời khuyết tật tham gia vàoTrung tâm Sống độc lập có cơ hội giao lƣu với những ngƣời có cùng cảnh ngộ với nhau.
Từ đó họ học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ nhau trong công việc và cuộc sống, họ không còn cảm thấy bị cô đơn, tách biệt, lạc lõng. Nhƣ đƣợc tiếp thêm một nguồn sức sống mới ngƣời khuyết tật không còn ở trong một khoảng không gian hẹp mà trƣớc đ y họ từng ở. Giờ đ y, cùng với sự trợ giúp của những bạn PA ngƣời trợ giúp cá nh n ngƣời khuyết tật vận động có thể độc lập hơn trong công việc và sinh hoạt. PA không chỉ là ngƣời trợ giúp cá nh n cho ngƣời khuyết tật mà còn là ngƣời bạn để ngƣời khuyết tật có thể trút bầu tâm sự.
Các đề tài thảo luận trong các buổi tham vấn đồng cảnh giúp ngƣời khuyết tật có thể mạnh dạn đƣa ra các ý kiến, thoải mái tranh luận, sự e dè, ngại ngần trong việc chia sẻ dần dần giảm đi thay vào đó là sự tự tin, tự lập trong cuộc sống. Ngƣời khuyết tật tìm lại đƣợc chính mình, họ tham gia tích cực hơn vào tất cả mọi lĩnh vực. Nhƣ vậy, mô hình trợ giúp ngƣời khuyết tật vận động tại Trung tâm Sống độc lập đƣợc đánh giá cao trong việc trợ giúp ngƣời khuyết tật nói chung và ngƣời khuyết tật vận động nói riêng. Những điều trình bày trên đ y chính là lí do để tôi lựa chọn: “Mô hình trợ giúp người khuyết tật vận động tại Trung tâm Sống độc lập - 42 Kim Mã Thượng, Ba Đình, Hà Nội” làm luận văn thạc sĩ ngành Công tác xã hội.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.Trên thế giới Mô hình Trung tâm Sống độc lập đƣợc hình thành sớm trên thế giới, có nhiều học giả nƣớc ngoài đã nghiên cứu về hoạt động của các Trung tâm Sống độc lập ở khắp các nƣớc trên thế giới nhƣ: Mỹ, Ấn Độ, Thụy Điển…. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong tác phẩm Mô hình dịch vụ Sống độc lập nguồn gốc lịch sử, các yếu tố cơ bản, và thực hành hiện tại của tác giả Mary Ann Lachat đã chỉ ra rằng các phong trào Sống độc lập đã trở thành một nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự thay đổi của ngƣời khuyết tật. Giá trị cốt lõi và các nguyên tắc triết học của ngƣời khuyết tật nhƣ: quyền, tự chủ, và tiếp cận bình đẳng đã đƣợc thực hiện thông qua các chƣơng trình Sống độc lập. Các mô hình dịch vụ này phát triển và đƣợc thực hiện tại các Trung tâm Sống độc lập dựa vào cộng đồng.
Từ khi thành lập, các Trung tâm Sống độc lập đã hình thành cơ cấu tổ chức và hoạt động dựa trên nguyên tắc hỗ trợ ngƣời khuyết tật để họ có thể có một cuộc sống độc lập. Tác phẩm trình bày về các nội dung nhƣ: nguồn gốc lịch sử của Sống độc lập, cách thiết kế một chƣơng trình Sống độc lập, cách tổ chức và cung cấp dịch vụ Sống độc lập tới ngƣời khuyết tật, sự phát triển và các yếu tố ảnh hƣởng đến mô hình Trung tâm Sống độc lập. Ở tác phẩm “ Nh n quyền, quyền xã hội công d n, và phƣơng pháp cá nhân cùng tham gia trong công tác xã hội với ngƣời khuyết tật” của GS. Synnove Karvinen - Niinikoski, công tác xã hội, khoa nghiên cứu Xã hội, đại học Helsinki, Phần Lan.
Trong đó tác giả đã viết các thách thức của công tác xã hội đối với ngƣời khuyết tật có trong các tuyên bố nhân quyền hoặc đƣợc đƣa vào các chƣơng trình chính sách khuyết tật của Phần Lan: Tất cả mọi người đều bình đẳng. Tất cả mọi người phải có cơ hội bình đẳng để sống và hành động trong xã hội. Cấm được phân biệt đối xử. Lạm dụng và đối xử bạo lực là những hành vi bị trừng phạt.
Tuy nhiên, trên thực tế người khuyết tật không thể thực hiện các quyền và tự do của họ hoặc thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình. Mô hình xã hội của ngƣời khuyết tật [31] thách thức công tác xã hội không chỉ trong việc bảo vệ quyền con ngƣời mà còn xét trên cấp độ chính sách và trong cuộc sống hàng ngày của các cá nh n và gia đình. Hỗ trợ cá nhân có thể thực hiện trong cả hai khía cạnh trên. Hỗ trợ cá nhân giúp trao quyền cho con ngƣời để họ đạt đƣợc mục tiêu cuộc sống của họ, tăng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cƣờng quyền tự quyết của họ [32].
Thực hành công tác xã hội về ngƣời khuyết tật liên quan đến cả thiết kế, thực hành và thực hiện chính sách. Sƣ kết hợp này dẫn đến lập trƣờng quan trọng và mang tính biến đổi với tƣ cách nghề công tác xã hội. Nhân viên công tác xã hội ở tuyến đầu và nhân viên chăm sóc xã hội hoặc các nhà hoạt động phi chính phủ tiếp cận và gần gũi với ngƣời khuyết tật, gia đình trong cuộc sống hàng ngày của họ. Vì vậy họ có thể tích lũy đƣợc các kiến thức và thông tin phản hồi từ lĩnh vực công tác xã hội với ngƣời khuyết tật.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng là những con ngƣời họ trở thành chuyên gia thông qua quá trình làm việc và những trải nghiệm thực tế của bản th n, ngƣời khuyết tật chính là những chuyên gia. Đ y không chỉ là vấn đề mang lại tiếng nói cho con ngƣời mà nó còn là vấn đề tôn trọng ngƣời khuyết tật nhƣ là những chủ thể độc lập trong cuộc sống của chính họ, những ngƣời có thể cần trợ giúp trong việc đạt đƣợc và thực hiện quyền công dân xã hội của họ, họ có quyền tham gia nhƣ bất cứ ai trong xã hội. Nói nhƣ vậy cũng có nghĩa là đời sống, nhà ở, giáo dục, y tế và phục hồi chức năng, cơ hội để tham gia vào làm việc và đời sống xã hội của ngƣời khuyết tật cần có sự hỗ trợ cá nhân và viện trợ cần phải đƣợc cung cấp. Đ y chính là kết quả của các phong trào ngƣời khuyết tật và pháp luật ngƣời khuyết tật hiện đại ở Phần Lan.
Pháp luật ngƣời khuyết tật ở Phần Lan rất hiện đại và đáp ứng tốt các quy tắc quy chuẩn của Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu. Một trong những thành tựu gần đ y nhất là quyền chủ quan của ngƣời khuyết tật để hỗ trợ cá nhân theo nhu cầu và ở đó quyền tự chủ cá nh n và độc lập của ngƣời khuyết tật đƣợc ƣu tiên hàng đầu: ngƣời khuyết tật sẽ đƣợc ngƣời hỗ trợ cá nhân trợ giúp trong cuộc sống thƣờng nhật. Sự hỗ trợ đó cũng góp phần nâng cao vị thế của ngƣời khuyết tật để họ đạt đƣợc các mục tiêu cuộc sống mà họ đề ra, tăng cƣờng quyền tự quyết của ngƣời khuyết tật bằng cách xây dựng năng lực và quyền ra quyết định thông qua gây dựng sự tự tin, lòng tự trọng, tính chủ động và kiểm soát cuộc sống. Xét về góc độ nhóm tác giả nêu lên tự 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết chính là kết quả của việc tham gia vào các hoạt động chính trị, hoạt động nhóm trong đó đòi hỏi phải có sự tham gia tích cực của mọi ngƣời để đảm bảo phân phối lại các nguồn lực đồng đều cho các thành viên trong nhóm.
Tác giả có chia sẻ chƣơng trình chính sách của chính phủ Phần Lan về dự án thay đổi cơ cấu để cho phép những ngƣời có khó khăn về trí tuệ/ học tập - ngay cả những ngƣời khuyết tật nặng nhất - sống cuộc sống của họ nhƣ ở nhà nhƣ thế nào. Trƣớc đ y, những ngƣời này là những bệnh nhân trong các tổ chức. Nhƣng giờ đ y, theo chƣơng trình chính sách năm 2020 sẽ không có ai sống trong những cơ sở y tế phân cấp nhƣ vậy. Ngƣời khuyết tật đƣợc quyền hỗ trợ cá nh n để đối phó và sống cùng với gia đình.
Ở đ y, các giá trị trung tâm nhân quyền cho ngƣời khuyết tật đƣợc nhấn mạnh và đề cao.