CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Chương này cung cấp một bức tranh tổng thể về tình hình nghiên cứu GTHL từ các nghiên cứu trước tại một số quốc gia trên thế giới cũng như ở tại Việt Nam, nhằm xác định mục tiêu của đề tài, chỉ ra các vấn đề còn tồn tại cần tập trung giải quyết trong luận văn. Các nghiên cứu được công bố ở ngoài nước Vấn đề về kế toán GTHL nói chung hiện nay đã được khá nhiều tác giả cũng như các nhà nghiên cứu trên thế giới tiến hành phân tích, tìm hiểu và thảo luận dựa trên dữ liệu từ nhiều quốc gia khác nhau. Các vấn đề được tập trung nghiên cứu nhiều nhất như đo lường GTHL trên BCTC, những ưu điểm và nhược điểm của GTHL khi trình bày thông tin trên BCTC, những thách thức trong việc áp dụng GTHL trong kế toán tại các nền kinh tế mới nổi, sự khác biệt giữa kế toán GTHL và theo giá gốc. Cụ thể: Ronen (2008) tiếp cận GTHL bằng cách xem xét các mục tiêu của BCTC và đề cập trước khung khái niệm chung.
David Cairns (2009) điều tra việc sử dụng các phép đo lường GTHL của 228 công ty niêm yết tại Anh và Úc trong khoảng thời gian áp dụng IFRS từ tháng 01 năm 2005. So sánh việc lựa chọn chính sách có sự thay đổi liên quan đến việc bắt buộc sử dụng GTHL và việc sử dụng tùy ý các công cụ đo lường GTHL giữa 2 quốc gia. Tác giả cho rằng mức độ sử dụng các phép đo lường GTHL là rất quan trọng và là một trong những khía cạnh gây tranh cãi nhất của IFRS. Carmen Giorgiana Bonaci (2011) tiếp cận kế toán GTHL và ý nghĩa của nó khi xem xét các quy định về BCTC.
Chea (2011) đề cập ngắn gọn đến lịch sử phát triển của báo cáo kế toán tài chính, chuẩn mực FAS 157 và tác động của nó đối với kế toán GTHL. Tác giả kết thúc bài báo cáo với các kiến nghị nhằm nâng cao tính hữu ích của kế toán GTHL và rút ra ý nghĩa đối với BCTC và người sử dụng BCTC. David Alexander (2012) thực hiện việc nghiên cứu liên quan đến đo lường GTHL trên BCTC ở giai đoạn hiện tại, ở phạm vi quốc tế và tiếp tục tập trung vào đặc thù của một nền kinh tế mới nổi bằng cách xem xét trường hợp cụ thể của Romania. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Betakova (2014) đã đưa ra một cái nhìn tổng quan về GTHL như là giá đầu ra, ưu và nhược điểm của GTHL trong BCTC.
So sánh kế toán GTHL và kế toán theo giá gốc và những tranh luận ngắn cơ bản liên quan đến việc lựa chọn một trong hai phương pháp này. Tính hữu ích của GTHL trên BCTC và những tranh luận về phép đo kép và hệ thống báo cáo. Bên cạnh vấn đề về quá trình nghiên cứu, trong những thập niên gần đây, bối cảnh toàn cầu hóa của nền kinh tế và xu hướng hội tụ kế toán quốc tế, các CMKT quốc tế ngày càng được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới. Đặc biệt các nghiên cứu sau đó cũng dần tập trung vào các nền kinh tế mới nổi như ở Malaysia, Samuel Jebaraj Benjamin (2012) chỉ ra các đặc điểm của kế toán GTHL có sự khác biệt giữa Malaysia so với Mỹ và các nước trong khu vực Châu Âu, trong cách hiểu, tính ứng dụng do sự khác biệt về vị trí địa lý, sự phát triển kinh tế, định hướng văn hóa xã hội.
Ở Trung Quốc Songlan Peng (2010), Bewley (2013) cũng cung cấp một phân tích dựa trên lý thuyết của quá trình dẫn đến sự chấp nhận của kế toán GTHL tại Trung Quốc. Sử dụng cách tiếp cận nghiên cứu tình huống, nhóm tác giả đã rút ra nhiều khía cạnh lý thuyết từ kinh tế, chính trị – xã hội và nghiên cứu trong tổ chức để hỗ trợ cho sự phát triển của khung phân tích sơ bộ cho quá trình tìm hiểu các nguyên tắc kế toán mới được chấp nhận chung trong một xã hội. Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt nhất định so với CMKT quốc tế do sự khác biệt về đặc thù kinh tế, chính trị hay vị trí địa lý, do đó việc áp dụng kế toán GTHL là một thách thức không nhỏ, đặc biệt đối với các nước đang phát triển. Các nghiên cứu được công bố trong nước Tác giả cũng đã tìm được một số bài báo khoa học và luận văn thạc sĩ có nội dung phù hợp với đề tài.
Đi vào cụ thể, khi tìm hiểu các nghiên cứu trong nước đề cập đến GTHL, tác giả đã tập hợp được một số bài tiêu biểu có nội dung như sau: 1. Các bài báo khoa học Nguyễn Thế Lộc (2010) với nghiên cứu Tính thích hợp và đáng cậy của “GTHL” trong hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế được đăng trên tạp chí phát triển và hội nhập số 3. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Bài viết xem xét GTHL dưới các góc độ khác nhau nhằm đảm bảo là cơ sở đo lường cơ bản để thay thế giá gốc trong ghi nhận ban đầu của TS và nợ phải trả. Sự đảm bảo các đặc tính chất lượng của thông tin cần trình bày trên BCTC đó là dễ hiểu, thích hợp, tính đáng tin cậy, và có thể so sánh được.
Bài viết cũng đưa ra các hướng để sử dụng GTHL như một cơ sở đo lường chủ yếu, cần nghiên cứu các vấn đề đã được quy định trong khuôn mẫu lý thuyết có liên quan đến GTHL cụ thể là sự cân đối giữa các đặc tính chất lượng và các tiêu chuẩn đánh giá khi có hạn chế thông tin giữa tính thích hợp và tính đáng tin cậy, cũng như nội dung và phạm vi các thông tin cần công bố trong thuyết minh BCTC. Nguyễn Thành Hưng (2011) với nghiên cứu Trao đổi về kế toán GTHL trong phản ánh và ghi nhận các khoản ĐTTC ở các doang nghiệp được đăng trên tạp chí kiểm toán số 3. Trong nghiên cứu của mình tác giả đã chỉ ra những bất cập trong việc ghi nhận các khoản ĐTTC theo phương pháp giá gốc. Từ đó đưa ra sự cần thiết phải sử dụng GTHL để phản ánh các khoản đầu tư này, và việc vận dụng GTHL trong ghi nhận và trình bày các khoản ĐTTC.
Để việc ghi nhận và trình bày thông tin chính xác, hợp lý, góp phần tạo ra thông tin kế toán phù hợp tác giả cũng đã đề xuất một số giải pháp: thứ nhất thiết lập mô hình xác định GTHL của các khoản ĐTTC, thứ hai hoàn thiện việc ghi nhận ban đầu đối với các khoản ĐTTC, thứ ba hoàn thiện việc ghi nhận và trình bày các khoản ĐTTC trên BCTC tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán. Lê Hoàng Phúc (2012), Thực trạng và định hướng sử dụng GTHL trong hệ thống kế toán Việt Nam. Tạp chí kiểm toán số 1. Tác giả đã khái quát về GTHL và xu hướng sử dụng GTHL để định giá trong kế toán trên thế giới.
Đồng thời sơ lược về thực trạng và định hướng sử dụng GTHL trong hệ thống kế toán Việt Nam. Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2013) với nghiên cứu Một số đề xuất triển khai GTHL trong kế toán doanh nghiệp Việt Nam theo CMKT quốc tế được đăng trên tạp chí kinh tế và dự báo số 22. Thông qua các yêu cầu áp dụng GTHL theo CMKT Việt Nam, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tác giả đã xây dựng mô hình để nhận diện các nhân tố ảnh hưởng đến GTHL thông qua phân tích hồi quy bội, từ đó đưa ra các kết luận và kiến nghị: - 6 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến GTHL: chính sách, môi trường kế toán, phương pháp định giá, môi trường kinh doanh, tâm lý người kế toán nhà quản lý và đối tượng sử dụng, lợi ích kinh tế. - Các kiến nghị: giai đoạn 1: tiếp tục nghiên cứu và thử nghiệm GTHL, giai đoạn 2: Định hướng cho việc sử dụng GTHL.
Chúc Anh Tú (2014) với nghiên cứu Bàn về điều kiện áp dụng GTHL đối với hoạt động kinh doanh chứng khoán được đăng trên tạp chí kế toán và kiểm toán số 5. Tác giả đã chỉ ra những ưu điểm và nhược điểm của phương pháp giá gốc trong quá trình ghi nhận và trình bày BCTC của mỗi doanh nghiệp. So sánh sự ghi nhận giá trị chứng khoán trên sổ kế toán và trình bày BCTC theo nguyên tắc giá gốc và GTHL từ đó đưa ra nhận xét rằng: (a) kế toán Việt Nam đã có sự thể hiện về GTHL qua các dẫn chứng ghi nhận ban đầu cho một số trường hợp là TSCĐ, (b) việc ghi nhận ban đầu đối với TS nói chung và chứng khoán nói riêng cơ bản được ghi nhận theo nguyên tắc giá gốc, đến cuối kỳ kế toán hoặc theo những quy định của Nhà Nước khác thì mới chuyển sang ghi nhận theo GTHL, (c) khi phản ánh sự thay đổi của TS thì chỉ nên phản ánh trên BCTC và giải trình trong bản thuyết minh BCTC để vẫn đảm bảo có thông tin so sánh trên BCTC, (d) để có thể chính thức áp dụng GTHL thì phải có lộ trình trong việc xây dựng thị trường xác định được GTHL của các TS. Luận văn thạc sĩ Bên cạnh những bài báo được đăng trên các tạp chí khoa học, thì cũng có khá nhiều tác giả đã chọn nghiên cứu về kế toán GTHL để thực hiện trong luận văn của mình.
Cụ thể: Trần Thị Phương Thanh (2012), Các giải pháp mang tính định hướng cho việc xác lập khung pháp lý về GTHL áp dụng trong hệ thống kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam. Luận văn thạc sĩ kinh tế, Đại Học Kinh Tế TP HCM. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Nhằm định hướng cho việc xác lập khung pháp lý về GTHL áp dụng trong hệ thống kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam, bằng cách tiếp cận những nghiên cứu trên thế giới và thực tế áp dụng GTHL trong kế toán doanh nghiệp ở Việt Nam. Luận văn được thực hiện trên cơ sở phân tích thực tiễn theo quan điểm lịch sử và toàn diện, gắn sự phát triển của GTHL với điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam trong xu thế chung của thế giới.
Để đánh giá thực trạng, luận văn sử dụng pháp phương định tính (thông qua phỏng vấn chuyên gia – phương pháp Delphi) kết hợp với phương pháp thống kê mô tả (thông qua bảng khảo sát). Ngô Thị Thùy Trang (2012), Phương hướng và giải pháp vận dụng GTHL trong kế toán doanh nghiệp Việt Nam. Luận văn thạc sĩ kinh tế, Đại Học Kinh Tế TP HCM.