CHƯƠNG 1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ ĐÀO TẠO VÀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC 1.1 Lí luận về đào tạo nguồn nhân lực 1. Khái niệm nguồn nhân lực Theo định nghĩa của Liên hiệp quốc, nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng. [2] Trên cơ sở đó, nguồn nhân lực của một tổ chức được hiểu là tất cả những người lao động làm việc trong tổ chức đó. Nhân lực là nguồn lực của mỗi con người, bao gồm thể lực và trí lực.
Thể lực chỉ sức khỏe của thân thể, nó phụ thuộc vào sức vóc, tình trạng sức khỏe của từng con người…. Còn trí lực chỉ sức suy nghĩ, sự hiểu biết, sự tiếp thu kiến thức, tài năng cũng như quan điểm, lòng tin, nhân cách… của từng người.2 Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực * Khái niệm : Trong quá trình hội nhập và phát triển của nền kinh tế, một tổ chức muốn phát triển bền vững cần nguồn nhân lực có chất lượng cao và phù hợp với sự phát triển của tổ chức. Vì vậy vấn đề đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là một nhiệm vụ quan trọng của các tổ chức nói chung. Để hiểu được tầm quan trọng của đào tạo và phát triển, trước hết chúng ta cần hiểu những khái niệm của đào tạo và phát triển.
4 Trước hết phát triển nguồn nhân lực chính là toàn bộ những hoạt động học tập được tổ chức bởi tổ chức, do tổ chức đó cung cấp cho người lao động của mình. Các hoạt động đó có thể diễn ra trong vài giờ, vài ngày, hoặc vài năm tuỳ mục tiêu của chương trình đào tạo đó. Việc đào tạo nhằm mục đích nâng cao khả năng và trình độ nghề nghiệp của họ. Vì vậy xét về nội dung, phát triển nguồn nhân lực gồm ba loại hoạt động: giáo dục, đào tạo và phát triển.
Giáo dục được hiểu là các hoạt động học tập để chuẩn bị cho con người bước vào một nghề nghiệp hoặc chuyển sang nghề mới, thích hợp hơn trong tương lai. Đào tạo là các hoạt động học tập nhằm giúp cho người lao động có thể thực hiện có hiệu quả hơn chức năng, nhiệm vụ của mình. Đó chính là hoạt động học tập để nâng cao trình độ, kỹ năng của người lao động để thực hiện nhiệm vụ lao động có hiệu quả hơn. Phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định để nhằm tạo ra sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của người lao động.
Đào tạo và phát triển đều là những hoạt động của chương trình phát triển nguồn nhân lực. Tuy nhiên đào tạo và phát triển là hai hoạt động khác nhau về bản chất. Đào tạo tập trung vào công việc hiện tại nghĩa là học tập trong đào tạo để nâng cao trình độ, kỹ năng của người lao động, giúp người lao động thực hiện tốt hơn công việc hiện tại. [3]Phát triển lại tập trung vào công việc tương lai, nghĩa là hoạt động học tập với phát triển mang nội dung học những chuyên môn mới, phục vụ cho việc làm những công việc mới dựa trên cơ sở những định hướng tương lai của tổ chức.
Mục đích cuối cùng của hoạt động đào tạo là khắc phục sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng hiện tại thì phát triển lại chuẩn bị cho tương lai của người lao động. Ví dụ như chương trình đào tạo tin học cho cán bộ công chức Hải quan – đó là chương trình đào 5 tạo. Với chương trình cử đi học một lớp chính quy về “quản lý nhà nước” cho một cán bộ vì người cán bộ đó có năng lực quản lý sẽ là một chương trình phát triển nguồn nhân lực. Ngoài ra phạm vi hoạt động đào tạo dành cho cá nhân, còn phạm vi của hoạt động phát triển là cá nhân và tổ chức.
Thời gian của các hoạt động đào tạo thường là ngắn hạn, trong khi thời gian của hoạt động phát triển là dài hạn. Đào tạo và phát triển thường đi liền với nhau nhưng hai hoạt động đó không là một. Vì vậy khi xây dựng kế hoạch phát triển nguồn nhân lực, chúng ta cần phân biệt rõ hai chương trình này để có những kế hoạch cụ thể, phục vụ cho việc xây dựng nguồn nhân lực đảm bảo yêu cầu cho tổ chức. * Mục tiêu và vai trò của đào tạo- phát triển nguồn nhân lực Mục tiêu Mục tiêu chung của đào tạo và phát triển nguồn nhân lực nhằm sử dụng tối đa nguồn lực hiện có và nâng cao tính hiệu quả của tổ chức, thông qua việc giúp người lao động hiểu rõ hơn về công việc, nắm vững hơn về nghề nghiệp của mình.
Từ đó người lao động sẽ thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình một cách tự giác hơn, với thái độ tốt hơn, và nâng cao khả năng thích ứng của mình với các công việc trong tương lai. Công tác đào tạo và phát triển là quan trọng và cần được quan tâm trong tổ chức. Vì nguồn nhân lực là nguồn lực quan trọng nhất trong tổ chức. Và các chương trình đào tạo và phát triển giúp người lao động đáp ứng tốt hơn những yêu cầu của công việc trong tổ chức.
Điều đó đồng nghĩa với việc đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển tổ chức. Một tổ chức muốn phát triển cần có một nguồn nhân lực có chất lượng. Nguồn nhân lực ấy sẽ tạo lên lợi thế cạnh tranh cho tổ chức trong tương lai. Vì nguồn nhân lực ấy sẽ đáp ứng được những chiến lược phát triển của tổ chức trong tương lai.
6 Mặt khác đào tạo và phát triển còn đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển của người lao động , tạo cơ hội phát triển cho người lao động trong tổ chức. Từ đó kích thích người lao động hoàn thiện kỹ năng nghề nghiệp bản thân, có hướng phấn đấu trong công việc. Vì vậy kết quả của quá trình đào tạo và phát triển là duy trì và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Vai trò của đào tạo nguồn nhân lực Đối với tổ chức Một là: Nâng cao năng suất lao động, hiệu quả thực hiện công việc.
Đào tạo và phát triển là điều kiện quyết định để một tổ chức có thể tồn tại và đi lên trong cạnh tranh. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực giúp tổ chức nâng cao năng suất lao động, hiệu quả thực hiện công việc. Do khi người lao động được đào tạo hoàn thiện kỹ năng công việc, người lao động sẽ hoàn thành hoàn công việc một cách nhanh hơn, chất lượng hơn. Khi đó năng suất lao động sẽ tăng lên.
Hai là: Giảm bớt sự giám sát vì người lao động được đào tạo là người có khả năng tự giám sát. Khi người lao động được đào tạo để phù hợp hơn với tổ chức, số lượng lao động quản lý trung gian sẽ giảm đi vì người lao động qua quá trình đào tạo sẽ nâng cao khả năng tự giám sát. Do đó sẽ giảm bớt sự giám sát từ quản lý. Ba là: Tạo điều kiện cho áp dụng tiến bộ kỹ thuật và quản lý vào tổ chức.
Nguồn nhân lực đã qua đào tạo sẽ có hiểu biết tốt hơn về tổ chức, nên khi người lãnh đạo muốn áp dụng khoa học kỹ thuật mới vào trong công việc cũng như trong quản lý, người lao động sẽ dễ dàng làm quen với công nghệ mới, với cách quản lý mới hơn. Do đó khi có sự thay đổi, việc thay đổi sẽ được tiếp nhận nhanh hơn, dễ được chấp nhận hơn. Ví dụ, khi tổ chức trang bị các thiết bị công nghệ như máy tính vào trong quản lý, nếu người quản lý chưa qua đào tạo tin học sẽ khó thực hiện được công việc. Nếu người quản lý 7 đã được đào tạo thì việc thay đổi công nghệ đó sẽ được tiếp nhận dễ dàng hơn.
Từ đó, công việc sẽ được giải quyết theo trình tự hợp lý hơn nên hiệu quả đem lại sẽ cao hơn Với người lao động Một là: Tạo ra được sự gắn bó giữa người lao động và tổ chức. Vì những kỹ năng học được trong quá trình đào tạo thường phục vụ trực tiếp cho công việc của người lao động tại tổ chức. Những kỹ năng đó khi áp dụng cho tổ chức khác với môi trường khác nhau sẽ không phát huy tối đa hiệu quả sử dụng. Do vậy, người lao động sẽ gắn bó hơn với tổ chức để sử dụng một cách tốt nhất những kỹ năng của mình.
Khi đó họ có cơ hội thăng tiến hơn trong công việc. Hai là: Tạo ra tính chuyên nghiệp của người lao động, tạo ra sự thích ứng giữa người lao động và công việc hiện tại cũng như tương lai. Vì mỗi chương trình đào tạo tổ chức đưa ra cho nhân viên đều dựa trên tìm hiểu những yêu cầu của công việc và trình độ, kỹ năng đã có của nhân viên, để đưa ra những chương trình đào tạo hợp lý, nhằm bổ sung những kỹ năng cần thiết để nhân viên hoàn thành công việc hiện tại và những công việc tương lai mà một vị trí đang cần khi nhân viên đó có khả năng được thăng chức hoặc thuyên chuyển công việc khác. Ba là: Đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng phát triển của người lao động.
Bởi vì mỗi người đều mong muốn hoàn thiện bản thân, mong muốn có bước tiến trong công việc, nên những chương trình đào tạo đáp ứng được nhu cầu cũng như nguyện vọng học tập nâng cao trình độ của người lao động. Vì những lợi ích trên chúng ta thấy đào tạo và phát triển là cần thiết và mang lại nhiều lợi ích cho người lao động cũng như tổ chức.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình đào tạo và phát triển Các yếu tố thuộc môi trường bên trong và bên ngoài tổ chức có tác động rất lớn đối với công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Các yếu tố này 8 có thể tác động theo chiều hướng khác nhau, ở mức độ khác nhau và vào những thời điểm khác nhau tạo lên những sức mạnh hay hạn chế, thuận lợi hay khó khăn cho tổ chức. Vì vậy tổ chức luôn phải chủ động trong việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến công tác đào tạo để tác động kịp thời, tạo điều kiện để công tác đào tạo và phát triển được diễn ra thuận lợi, đem lại hiệu quả kinh tế cao.