Tư tưởng biện chứng của Hêghen trong tác phẩm Khoa học Lôgíc

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tư tưởng biện chứng của hêghen trong tác phẩm khoa học loogi, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Bùi Ngọc Bích Thủy
• Người hướng dẫn: PGS.TS: Nguyễn Tấn Hùng
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư Tưởng Biện Chứng Của Hêghen Trong Tác Phẩm “Khoa Học Lôgíc”
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.5. Kết cấu của luận văn
• 1.6. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: HOÀN CẢNH LỊCH SỬ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG CỦA HÊGHEN VÀ TÁC PHẨM “Khoa HỌC Lôgíc”
• 1.1. HOÀN CẢNH LỊCH SỬ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG CỦA HÊGHEN
• 1.1.1. Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của nƣớc Đức cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX
• 1.1.2. Tiền đề về khoa học tự nhiên
• 1.1.3. Tiền đề về tƣ tƣởng
• 1.2. CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA HÊGHEN
• 1.2.1. Về tiểu sử của Hêghen
• 1.2.2. Về sự nghiệp của Hêghen
• 1.3. TÁC PHẨM “KHOA HỌC LÔGÍC” CỦA HÊGHEN
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG HÊGHEN TRONG TÁC PHẨM “KHOA HỌC LÔGÍC”
• 2.1. NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG HÊGHEN TRONG TÁC PHẨM “KHOA HỌC LÔGÍC”
• 2.2. NHỮNG HẠN CHẾ TRONG TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG CỦA HÊGHEN
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3
• 3.1. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tư Tưởng Biện Chứng Của Hêghen

Tư tưởng biện chứng của Hêghen là một trong những thành tựu quan trọng nhất trong triết học phương Tây. Tác phẩm “Khoa học Lôgíc” của ông không chỉ là một công trình triết học mà còn là một hệ thống lý luận sâu sắc về lôgíc và phép biện chứng. Hêghen đã kết hợp lôgíc học với phép biện chứng để tạo ra một phương pháp luận mới, giúp con người hiểu rõ hơn về quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội.

1.1. Tư Tưởng Biện Chứng Là Gì

Tư tưởng biện chứng là phương pháp tư duy dựa trên sự phát triển và biến đổi của các sự vật, hiện tượng. Hêghen đã định nghĩa biện chứng như là một quá trình phát triển liên tục, trong đó mâu thuẫn là động lực chính thúc đẩy sự thay đổi.

1.2. Vai Trò Của Tác Phẩm Khoa Học Lôgíc

Tác phẩm “Khoa học Lôgíc” của Hêghen đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống triết học của ông. Nó không chỉ trình bày các khái niệm cơ bản mà còn thể hiện cách thức mà lôgíc và biện chứng tương tác với nhau.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tư Tưởng Biện Chứng Của Hêghen

Mặc dù tư tưởng biện chứng của Hêghen đã có những đóng góp to lớn, nhưng cũng không thiếu những vấn đề và thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự phức tạp trong cách tiếp cận và diễn giải các khái niệm của ông. Điều này đã dẫn đến nhiều tranh cãi trong giới triết học.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Hiểu Tư Tưởng Hêghen

Tư tưởng của Hêghen thường bị coi là khó hiểu do ngôn ngữ phức tạp và cách diễn đạt trừu tượng. Điều này đã tạo ra rào cản cho nhiều người trong việc tiếp cận và áp dụng tư tưởng biện chứng của ông.

2.2. Sự Phê Phán Từ Các Triết Gia Khác

Nhiều triết gia, đặc biệt là những người theo chủ nghĩa duy vật, đã phê phán tư tưởng biện chứng của Hêghen vì cho rằng nó mang tính duy tâm và không thực tiễn. Sự phê phán này đã dẫn đến những tranh luận sâu sắc trong triết học.

III. Phương Pháp Biện Chứng Trong Tác Phẩm Của Hêghen

Phương pháp biện chứng của Hêghen là một trong những điểm nổi bật trong tư tưởng của ông. Ông đã phát triển một hệ thống lôgíc biện chứng, trong đó các khái niệm được hiểu như là những thực thể sống động, luôn thay đổi và phát triển.

3.1. Các Giai Đoạn Của Phép Biện Chứng

Hêghen đã mô tả quá trình biện chứng qua ba giai đoạn: thuyết, phản thuyết và tổng hợp. Mỗi giai đoạn đều có vai trò quan trọng trong việc phát triển tư tưởng và nhận thức.

3.2. Ứng Dụng Phương Pháp Biện Chứng Trong Khoa Học

Phương pháp biện chứng không chỉ áp dụng trong triết học mà còn có thể được áp dụng trong các lĩnh vực khoa học khác nhau, giúp giải thích các hiện tượng phức tạp và mối quan hệ giữa chúng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tư Tưởng Biện Chứng Hêghen

Tư tưởng biện chứng của Hêghen đã có những ứng dụng thực tiễn quan trọng trong nhiều lĩnh vực, từ triết học đến khoa học xã hội. Nó đã giúp hình thành nhiều lý thuyết và phương pháp nghiên cứu hiện đại.

4.1. Tư Tưởng Biện Chứng Trong Khoa Học Xã Hội

Trong khoa học xã hội, tư tưởng biện chứng đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về sự phát triển của xã hội và các mối quan hệ phức tạp giữa các yếu tố xã hội.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Các Lĩnh Vực Khác

Tư tưởng biện chứng của Hêghen đã ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực khác nhau như tâm lý học, chính trị học và kinh tế học, mở ra những hướng nghiên cứu mới và sâu sắc.

V. Kết Luận Về Tư Tưởng Biện Chứng Của Hêghen

Tư tưởng biện chứng của Hêghen là một trong những thành tựu vĩ đại của triết học nhân loại. Nó không chỉ cung cấp một phương pháp tư duy mới mà còn mở ra những hướng đi mới cho nghiên cứu triết học và khoa học. Sự kết hợp giữa lôgíc và biện chứng trong tác phẩm “Khoa học Lôgíc” đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho các thế hệ triết gia sau này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Tư Tưởng Hêghen

Tư tưởng biện chứng của Hêghen đã trở thành một phần không thể thiếu trong triết học hiện đại, ảnh hưởng đến nhiều trường phái tư tưởng và lý thuyết sau này.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về tư tưởng biện chứng của Hêghen vẫn còn nhiều tiềm năng. Các nhà nghiên cứu hiện nay có thể tiếp tục khai thác và phát triển những ý tưởng của ông để giải quyết các vấn đề hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tư tưởng biện chứng của Hêghen trong tác phẩm “Khoa học Lôgíc” là một trong những đóng góp quan trọng của triết học cổ điển Đức, có ảnh hưởng sâu rộng đến triết học hiện đại và các ngành khoa học xã hội. Vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, nước Đức trải qua nhiều biến động về kinh tế, chính trị và xã hội, trong khi khoa học tự nhiên phát triển mạnh mẽ ở châu Âu, đặt ra yêu cầu cấp thiết về một phương pháp luận triết học mới để nhận thức và giải thích thế giới. Tác phẩm “Khoa học Lôgíc” của Hêghen được hoàn thành trong giai đoạn 1811-1816, là kết quả của quá trình tổng hợp các thành tựu khoa học và triết học trước đó, đồng thời xây dựng một hệ thống lôgíc học biện chứng mới, nhằm làm rõ các quy luật vận động và phát triển của tư duy và thế giới.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích những nội dung cơ bản của tư tưởng biện chứng trong “Khoa học Lôgíc”, chỉ ra những đóng góp và hạn chế của nó, từ đó làm rõ vai trò của phép biện chứng trong nhận thức và khoa học. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tác phẩm “Khoa học Lôgíc” của Hêghen, trong bối cảnh lịch sử xã hội nước Đức cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX và sự phát triển của khoa học tự nhiên thời kỳ đó. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc làm sáng tỏ nền tảng triết học biện chứng, góp phần bảo vệ và phát triển triết học Mác-Lênin trong bối cảnh hiện đại, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu triết học và khoa học xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung lý thuyết của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với các lý thuyết triết học cổ điển Đức, đặc biệt là triết học Hêghen. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là:

• Lý thuyết phép biện chứng của Hêghen: Bao gồm các nguyên lý cơ bản như quy luật chuyển hóa lượng thành chất, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, và quy luật phủ định của phủ định. Đây là nền tảng để phân tích sự vận động và phát triển của tư duy và thế giới trong “Khoa học Lôgíc”.

• Lý thuyết lôgíc học biện chứng: Hêghen đồng nhất lôgíc học với phép biện chứng, xem lôgíc học không chỉ là khoa học về tư duy hình thức mà là khoa học về tư duy thuần túy, tức là ý niệm tuyệt đối. Lôgíc học biện chứng nghiên cứu các phạm trù tồn tại, bản chất, khái niệm và ý niệm trong quá trình phát triển của tư duy.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: tồn tại, bản chất, khái niệm, mâu thuẫn, phủ định, sự phát triển, ý niệm tuyệt đối, và phép biện chứng duy tâm khách quan. Những khái niệm này được phân tích trong mối quan hệ biện chứng, làm rõ tính năng động, liên hệ và phát triển của tư duy và thế giới.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp, bao gồm:

• Phân tích và tổng hợp: Phân tích chi tiết các nội dung trong tác phẩm “Khoa học Lôgíc” của Hêghen, tổng hợp các quan điểm triết học liên quan để làm rõ hệ thống tư tưởng biện chứng.

• Quy nạp và diễn dịch: Từ các phạm trù và nguyên lý cụ thể trong lôgíc học biện chứng, diễn dịch ra các kết luận tổng quát về vai trò của phép biện chứng trong nhận thức và khoa học.

• Lịch sử và lôgíc: Nghiên cứu bối cảnh lịch sử xã hội và khoa học tự nhiên thời Hêghen, đồng thời vận dụng phương pháp lôgíc để phân tích hệ thống triết học của ông.

• Đối chiếu và so sánh: So sánh tư tưởng biện chứng của Hêghen với các triết gia trước đó như Aristoteles, Platôn, Kant, cũng như với triết học Mác-Lênin để chỉ ra những điểm kế thừa và khác biệt.

Nguồn dữ liệu chính là tác phẩm “Khoa học Lôgíc” (xuất bản 1811-1816), các công trình nghiên cứu triết học cổ điển Đức, các tài liệu về lịch sử triết học và khoa học tự nhiên thế kỷ XIX, cùng các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về triết học Hêghen. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ nội dung trọng tâm của tác phẩm “Khoa học Lôgíc” và các tài liệu tham khảo liên quan. Phương pháp phân tích được lựa chọn nhằm đảm bảo tính hệ thống, logic và khách quan trong việc làm sáng tỏ tư tưởng biện chứng của Hêghen.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tư tưởng biện chứng của Hêghen là sự đồng nhất giữa lôgíc học và phép biện chứng
   Hêghen đã xây dựng một hệ thống lôgíc học biện chứng, trong đó lôgíc học không chỉ là khoa học về tư duy hình thức mà là khoa học về tư duy thuần túy, tức là ý niệm tuyệt đối. Ông đồng nhất lôgíc học với siêu hình học, xem đây là học thuyết về bản nguyên siêu cảm tính, hợp lý và tinh thần của tồn tại. Theo đó, phép biện chứng là linh hồn của hệ thống triết học Hêghen, làm cho lôgíc học trở thành khoa học phát triển, sống động và có giá trị lịch sử triết học lớn.

2. Ba nguyên lý cơ bản của phép biện chứng được hệ thống hóa rõ ràng

   • Quy luật chuyển hóa lượng thành chất và ngược lại: Sự vật phát triển thông qua sự tích lũy lượng dẫn đến biến đổi chất, tạo nên sự đa dạng và phong phú của thế giới.
   • Nguyên lý sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập: Mâu thuẫn nội tại là nguồn gốc và động lực của sự phát triển, các mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh tạo nên sự vận động không ngừng.
   • Quy luật phủ định của phủ định: Sự phát triển diễn ra theo hình thức xoáy ốc, trong đó sự phủ định không chỉ loại bỏ cái cũ mà còn kế thừa và phát triển những yếu tố hợp lý, tạo nên sự tiến bộ từ thấp đến cao.

3. Phép biện chứng của Hêghen là phép biện chứng duy tâm khách quan
   Hêghen quan niệm thế giới là sự phát triển của ý niệm tuyệt đối, tức là tinh thần thế giới, Thượng đế. Tư duy và tồn tại đồng nhất, các quy luật của tư duy cũng là quy luật của tồn tại. Do đó, phép biện chứng của ông là phép biện chứng của ý niệm, không phải phép biện chứng của tự nhiên như trong chủ nghĩa duy vật. Đây là điểm hạn chế lớn nhất trong tư tưởng của ông.

4. Vai trò của phép biện chứng trong nhận thức và khoa học
   Hêghen cho rằng phép biện chứng là phương pháp luận nhận thức vạn năng, giúp con người nhận thức chân lý một cách toàn diện, khắc phục tính phiến diện và hạn chế của nhận thức siêu hình. Phép biện chứng được vận dụng để nghiên cứu các quy luật vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy, làm nền tảng cho triết học Mác-Lênin phát triển sau này.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy Hêghen đã có công lớn trong việc tổng hợp và phát triển phép biện chứng thành một hệ thống lôgíc học biện chứng toàn diện, làm nền tảng cho triết học hiện đại. Việc đồng nhất lôgíc học với phép biện chứng và siêu hình học giúp mở rộng phạm vi nghiên cứu tư duy, từ hình thức sang nội dung, từ chủ quan sang khách quan. Các nguyên lý biện chứng được hệ thống hóa rõ ràng, có tính ứng dụng cao trong nhận thức và khoa học.

Tuy nhiên, do đứng trên lập trường duy tâm khách quan, Hêghen vẫn giữ quan niệm về ý niệm tuyệt đối làm bản nguyên của thế giới, chưa giải quyết được mâu thuẫn giữa tư duy và vật chất. Điều này khác biệt rõ rệt với chủ nghĩa duy vật biện chứng của Mác và Ăngghen, những người đã kế thừa và phát triển phép biện chứng trên cơ sở vật chất khách quan. Các biểu đồ hoặc bảng so sánh có thể minh họa sự khác biệt giữa phép biện chứng duy tâm của Hêghen và phép biện chứng duy vật của Mác-Lênin, cũng như các nguyên lý biện chứng cơ bản.

Ngoài ra, việc Hêghen coi phép biện chứng là phương pháp luận nhận thức vạn năng đã tạo tiền đề quan trọng cho sự phát triển của khoa học tự nhiên và xã hội hiện đại. Phép biện chứng giúp nhận thức được tính vận động, phát triển và mâu thuẫn nội tại của sự vật, từ đó thúc đẩy sự tiến bộ trong nghiên cứu và ứng dụng khoa học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu sâu về phép biện chứng của Hêghen trong bối cảnh hiện đại
   Động từ hành động: Khai thác, phân tích
   Target metric: Số lượng công trình nghiên cứu và bài báo khoa học
   Timeline: 2-3 năm
   Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu triết học, trường đại học chuyên ngành triết học

2. Phát triển chương trình đào tạo và giảng dạy về lôgíc học biện chứng và triết học Hêghen
   Động từ hành động: Xây dựng, cập nhật
   Target metric: Số lượng khóa học, số sinh viên tham gia
   Timeline: 1-2 năm
   Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, khoa triết học

3. Ứng dụng phương pháp luận biện chứng trong nghiên cứu khoa học xã hội và tự nhiên
   Động từ hành động: Áp dụng, thử nghiệm
   Target metric: Số đề tài nghiên cứu áp dụng phương pháp biện chứng
   Timeline: 3 năm
   Chủ thể thực hiện: Các nhà khoa học, nghiên cứu viên các lĩnh vực xã hội và tự nhiên

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm quốc tế về triết học Hêghen và phép biện chứng
   Động từ hành động: Tổ chức, kết nối
   Target metric: Số hội thảo, số bài tham luận quốc tế
   Timeline: Hàng năm
   Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành triết học
   Lợi ích: Hiểu sâu về phép biện chứng và lôgíc học của Hêghen, làm nền tảng cho nghiên cứu triết học cổ điển Đức và triết học Mác-Lênin.
   Use case: Tham khảo để viết luận văn, luận án, hoặc nghiên cứu chuyên sâu về triết học biện chứng.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu triết học
   Lợi ích: Cập nhật kiến thức hệ thống về tư tưởng biện chứng của Hêghen, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu.
   Use case: Soạn giáo trình, bài giảng, hoặc phát triển đề tài nghiên cứu mới.

3. Nhà khoa học xã hội và nhân văn
   Lợi ích: Áp dụng phương pháp luận biện chứng trong nghiên cứu các hiện tượng xã hội, lịch sử, văn hóa.
   Use case: Phân tích các mâu thuẫn xã hội, phát triển lý thuyết và phương pháp nghiên cứu.

4. Nhà quản lý giáo dục và chính sách
   Lợi ích: Hiểu rõ vai trò của triết học biện chứng trong phát triển giáo dục và khoa học xã hội.
   Use case: Xây dựng chính sách đào tạo, phát triển chương trình giảng dạy phù hợp với xu hướng nghiên cứu hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư tưởng biện chứng của Hêghen khác gì so với phép biện chứng duy vật?
   Tư tưởng của Hêghen là phép biện chứng duy tâm khách quan, coi ý niệm tuyệt đối là bản nguyên của thế giới. Trong khi đó, phép biện chứng duy vật coi vật chất là cơ sở khách quan, ý niệm là phản ánh của vật chất. Ví dụ, Mác và Ăngghen đã kế thừa phép biện chứng của Hêghen nhưng phát triển trên cơ sở duy vật.

2. Tại sao Hêghen lại đồng nhất lôgíc học với phép biện chứng?
   Hêghen cho rằng lôgíc học không chỉ là khoa học về hình thức tư duy mà là khoa học về tư duy thuần túy, tức là ý niệm tuyệt đối. Phép biện chứng là phương pháp luận nhận thức giúp tư duy phát triển và vận động, do đó lôgíc học và phép biện chứng đồng nhất về bản chất.

3. Ba nguyên lý cơ bản của phép biện chứng là gì?
   Ba nguyên lý gồm: (1) Quy luật chuyển hóa lượng thành chất và ngược lại, (2) Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, (3) Phủ định của phủ định. Đây là các quy luật vận động và phát triển của sự vật và tư duy, được Hêghen hệ thống hóa trong “Khoa học Lôgíc”.

4. Phép biện chứng của Hêghen có ứng dụng gì trong khoa học hiện đại?
   Phép biện chứng giúp nhận thức tính vận động, phát triển và mâu thuẫn nội tại của sự vật, từ đó thúc đẩy nghiên cứu khoa học theo hướng toàn diện và động. Ví dụ, trong sinh học, học thuyết tiến hóa và học thuyết tế bào phản ánh tính biện chứng của tự nhiên.

5. Luận văn này có thể giúp ích gì cho nghiên cứu triết học hiện nay?
   Luận văn làm rõ hệ thống tư tưởng biện chứng của Hêghen, giúp bảo vệ và phát triển triết học Mác-Lênin trước các quan điểm siêu hình và phiến diện. Đồng thời, cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu triết học và khoa học xã hội trong bối cảnh hiện đại.

Kết luận

• Tư tưởng biện chứng của Hêghen trong “Khoa học Lôgíc” là hệ thống lôgíc học biện chứng đồng nhất với phép biện chứng, làm nền tảng cho triết học cổ điển Đức và triết học Mác-Lênin.
• Ba nguyên lý cơ bản của phép biện chứng gồm chuyển hóa lượng thành chất, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, và phủ định của phủ định được hệ thống hóa rõ ràng và có tính ứng dụng cao.
• Phép biện chứng của Hêghen là phép biện chứng duy tâm khách quan, coi ý niệm tuyệt đối là bản nguyên của thế giới, đây là điểm hạn chế so với phép biện chứng duy vật.
• Phép biện chứng đóng vai trò quan trọng trong nhận thức và khoa học, giúp khắc phục tính phiến diện và hạn chế của nhận thức siêu hình.
• Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phát triển và ứng dụng phương pháp luận biện chứng trong bối cảnh khoa học và xã hội hiện đại, đồng thời tổ chức các hoạt động nghiên cứu và đào tạo chuyên sâu về triết học Hêghen.

Quý độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp tục khai thác và phát triển tư tưởng biện chứng của Hêghen để góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu triết học và khoa học xã hội trong nước và quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho kỷ nguyên của phép biện chứng” [29, tr. Chính Hêghen là ngƣời có công trong việc tổng kết các thành tựu của khoa học tự nhiên và xã hội thời đại ông nên đƣợc C. Ăngghen đánh giá không những là một thiên tài mà còn là một nhà bác học có tri thức bách khoa. Tiền đề về tƣ tƣởng Ở nƣớc Đức, hệ tƣ tƣởng thần học chiếm vị trí độc tôn trên vũ đài lý luận.

Thần học là khoa học cơ bản trong các trƣờng đại học tổng hợp. Triết học và các môn khoa học xã hội khác nhiều khi chỉ là sự biện hộ và bảo vệ cho thần học. Triết học tiến hành cuộc thỏa hiệp với tôn giáo và đành phải nhƣợng bộ nó trong nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn. Nhìn chung, bức toàn cảnh của xã hội Đức đƣơng thời phủ đầy một màu xám, đúng nhƣ lời khắc họa của Ăngghen “không ai cảm thấy mình dễ chịu, mọi cái đều tồi tệ và tâm trạng bất mãn bao trùm cả nƣớc.

Không có giáo dục không có tự do báo chí, không có dƣ luận xã hội - không có gì cả ngoài sự đê tiện và tự tƣ, tự lợi, lề thói con buôn hèn mạt, xum xoe nịnh hót thảm hại, đã xâm nhập toàn dân. Mọi thứ đều nát bét, lung lay, xem chừng sắp sụp đổ, thậm chí chẳng còn lấy một tia hi vọng chuyển biến tốt lên, vì dân tộc, thậm chí không còn đủ sức vứt bỏ cái thây ma rữa nát của chế độ đã chết rồi” [13, tr. 754] Trƣớc một thực trạng xã hội rối ren phức tạp và mâu thuẫn chồng chất nhƣ vậy, trong tâm trạng của tầng lớp trí thức Đức đƣơng thời đã xuất hiện tình trạng bi quan, bất mãn và bất lực - đó là nguyên nhân dẫn đến việc phát sinh tư tưởng cải lương, thỏa hiệp, xuôi chiều, phủ nhận việc cải tạo xã hội cũ bằng bạo lực cách mạng, biện hộ cho sự tồn tại hợp lý của xã hội đương thời. Các nhà tƣ tƣởng lúc này không dám làm cách mạng bằng bạo lực trong hiện thực nhƣ các nhà tƣ tƣởng khai sáng Pháp, họ quay về làm cách mạng trong lý luận trừu tƣợng, trong suy nghĩ.

Họ lấy tƣ duy triết học làm vũ khí phê phán và chuyển tải những tƣ tƣởng cách mạng. Đối với họ triết học là nơi thể hiện khát vọng cải tạo hiện thực của con ngƣời. Tính chất cải lƣơng thỏa hiệp về tƣ tƣởng chính trị của tầng lớp trí thức Đức đƣơng thời đã có ảnh hƣởng đến các nhà triết học nhƣ Kant, Hêghen, Luan van 14 Phoiơbắc. Bối cảnh kinh tế - xã hội và khoa học Tây Âu cũng nhƣ ở nƣớc Đức nửa cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX đòi hỏi con ngƣời cần có một cách nhìn mới về các hiện tƣợng tự nhiên và tiến trình lịch sử của nhân loại, cần có quan niệm mới về khả năng nhận thức và giới hạn hoạt động của con ngƣời - triết học cổ điển Đức ra đời đáp ứng sứ mệnh lịch sử đó.

CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA HÊGHEN 1. Về tiểu sử của Hêghen Ghioóc Vinhem Phriđrích Hêghen (Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770 - 1831) sinh tại Stuttgart, Wurttemberg, nay thuộc miền Nam nƣớc Đức, là một trong số những nhà triết học nổi tiếng của nền triết học cổ điển Đức cùng với Johann Gottlieb Fichte và Friedrich Wilhelm Joseph Schelling. Hêghen là ngƣời xây dựng phép biện chứng duy tâm cổ điển Đức, đặt nền móng cho tƣ tƣởng biện chứng triết học Mácxít và làm hồi sinh triết học với tƣ cách là một hệ thống tri thức về thế giới. Hêghen đƣợc coi là ngƣời sáng lập ra chủ nghĩa duy tâm Đức và một trong những triết gia có ảnh hƣởng nhất trong triết học Đức ở thế kỷ XIX.

Ông sinh ra trong một gia đình công chức cao cấp ở thành phố Stuttgart, những năm tháng học ở trƣờng trung học thành phố quê hƣơng, chàng thiếu niên ham học, ham hiểu biết đã say mê văn học, lịch sử, triết học, giáo dục học và toán học, đặc biệt là văn hóa Hy Lạp cổ đại. Ông đƣợc giáo dục trong bầu không khí sùng đạo Tin Lành, sau đó đƣợc nghiên cứu các tác phẩm cổ điển của Hy Lạp và La Mã khi theo học trƣờng trung học Stuttgart. Hêghen vào học trƣờng dòng của Đại học Tubingen năm 1788. Tại đây, ông kết bạn với nhà thơ Friedrich Horlderlin và triết gia Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling.

Sau khi hoàn tất học trình triết học và thần học, ông quyết định không trở thành mục sƣ mà đi dạy tƣ (1793) tại Bern, Thụy Điển. Năm 1797, ông lại đi dạy tƣ tại Frankfurt. Hai năm sau cha Luan van 15 ông mất, để lại cho ông một gia tài đủ để ông khỏi phải đi dạy tƣ kiếm sống. Năm 1801, Hêghen trở thành giảng viên Đại học Jena và hoàn thành tác phẩm Hiện tượng học tinh thần (1807), một trong những công trình quan trọng nhất của ông.

Năm 1816, Hêghen nhận chức giáo sƣ triết học tại Đại học Heidelberg. Năm 1818, Hêghen đƣợc mời đến giảng dạy tại Đại học Berlin, nơi ông sẽ lƣu lại cho đến ngày qua đời, ngày 14 tháng 12 năm 1831 vì bệnh dịch tả. Về sự nghiệp của Hêghen Mùa xuân năm 1793, Hêghen rời Tubingen đến Bern, sau đó đến Frankfurt am Main. Mùa hè năm 1795 Hêghen hoàn thành tác phẩm “Cuộc đời của chúa Jesus” nội dung của tác phẩm này cho thấy Hêghen hoàn toàn nằm trong vòng vây của các quan niệm Kitô giáo, đi từ chủ nghĩa duy lý của Kant đến chủ nghĩa phiếm thần thần bí.

Tại Frankfurt am Main, Hêghen viết tác phẩm “Tinh thần Kitô giáo và sản phẩm của nó”. Tác phẩm này đánh dấu sự khác biệt giữa Hêghen và Kant trong quan niệm về đạo đức. Sau bảy năm làm trợ giáo ở nhiều nơi, năm 1801 ông đƣợc vào giảng dạy chính thức ở Đại học Jena và ông bảo vệ luận án tiến sỹ với đề tài “Sự chuyển động của các hành tinh”. Sau đó ông đƣợc phong chức giáo sƣ triết học ở Đại học Heidelberg năm 1816.

Trong suốt cuộc đời, Hêghen đã xuất bản bốn quyến sách: 1) Hiện tƣợng học tinh thần, 2) Khoa học Lôgíc, 3) Bách khoa toàn thƣ các khoa học triết học và 4) Những nguyên lý của triết học pháp quyền. Năm 1808 Hêghen bắt đầu viết tác phẩm lớn “Khoa học Lôgíc” khi ông làm hiệu trƣởng một trƣờng trung học ở Nuremberg. Tác phẩm “Khoa học Lôgíc” (The science of Logic) gồm ba quyển xuất bản vào các năm 1811, 1812, 1816 (tái bản năm 1831) là hạt nhân của Lôgíc học và siêu hình học của Luan van 16 triết học Hêghen, trong đó trình bày những quy luật và phạm trù cơ bản của phép biện chứng. Tác phẩm “Bách khoa thƣ các khoa học triết học” (tiếng Đức: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse) xuất bản lần đầu tiên vào năm 1817 và tái bản vào năm 1827 và 1830 là sự tóm tắt toàn bộ triết học của Hêghen.

Tác phẩm bao gồm ba phần chính: Phần I. Lôgíc học tóm tắt toàn bộ nội dung đã đƣợc trình bày trong ba quyển “Khoa học Lôgíc” của ông đã đƣợc xuất bản trƣớc đó. Ngoài Phần I, “Bách khoa toàn thƣ các khoa học triết học” còn có thêm hai phần nữa: Phần II. Triết học về tự nhiên và Phần III.

Triết học về tinh thần. Lôgíc của tác phẩm này thể hiện lôgíc phát triển của Ý niệm, đi từ khái niệm lôgíc thuần túy tự vận động, phát triển trong bản thân nó với hệ thống những quy luật nhất định (đƣợc trình bày trong phần I. Khoa học Lôgíc); sau đó Ý niệm tự tha hóa thành giới Tự nhiên (đƣợc trình bày trong phần II. Triết học về tự nhiên) và cuối cùng sau hai lần phủ định, Ý niệm lại trở về với bản thân nó trong Tinh thần tuyệt đối (đƣợc trình bày trong phần II.

Triết học về Tinh thần). Hêghen viết: “Nhƣ thế, Khoa học [Triết học tƣ biện] chia ra làm ba phần: I. Lôgíc học, Khoa học về ý niệm tự - mình và cho - mình II. Triết học về Tự nhiên nhƣ là Khoa học về ý niệm trong sự tồn tại khác của nó [của ý niệm] III.

Triết học về Tinh thần nhƣ là Khoa học về ý niệm quay trở về lại vào trong chính mình từ sự tồn tại - khác của nó. 56] Năm 1821 Hêghen hoàn thành và xuất bản tác phẩm “Những nguyên lý của triết học pháp quyền” (tiếng Đức: Grundlinien der Philosophie des Rechts) trên tinh thần duy tâm khách quan. Những quan điểm trong tác phẩm này sau này đƣợc C. Mác trình bày và phê phán trong tác phẩm của mình “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen”.

Luan van 17 Sau khi Hêghen qua đời năm 1831, một loạt các công trình khác của ông nhƣ “Bài giảng về lịch sử triết học”, “Triết học lịch sử”, “Bài giảng về mỹ học”, “Bài giảng về triết học tôn giáo” đƣợc học trò biên tập lại và tiếp tục xuất bản. Nhờ những đóng góp triết học lớn cho khoa học, ông trở thành một nhà triết học có uy tín, đông đảo ngƣời hâm mộ, tạo nên một trƣờng phái triết học - trƣờng phái Hêghen. Hêghen là một trong những nhà triết học có ảnh hƣởng lớn đến tƣ tƣởng triết học và văn hóa Châu Âu trong thế kỷ XIX và XX. TÁC PHẨM “KHOA HỌC LÔGÍC” CỦA HÊGHEN “Khoa học Lôgíc” là bộ phận quan trọng nhất trong hệ thống triết học của Hêghen.

Nó có nhiệm vụ vạch rõ sự phát triển của tinh thần thế giới từ tồn tại thuần túy lên ý niệm tuyệt đối. Hêghen thừa nhận: Tồn tại, bản chất, khái niệm là ba sự quy định chủ yếu, ba hình thức thể hiện chủ yếu của cái tuyệt đối trong quá trình tự phát triển của nó ở lĩnh vực lôgíc. Bƣớc vào xây dựng “Khoa học Lôgíc” của mình, Hêghen nghiên cứu toàn bộ quá trình phát triển các quan niệm lôgíc học trƣớc đây và ông nhận thấy từ trƣớc tới giờ chủ yếu vẫn tồn tại lôgíc hình thức cổ điển, lôgíc học này có vai trò to lớn trong lịch sự phát triển của tƣ duy lôgíc, từng là một trong những phƣơng pháp luận cơ bản của các khoa học trong nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, bắt đầu từ Bêcơn, Đềcáctơ, tƣ tƣởng xây dựng một hệ thống phƣơng pháp luận mới, một lôgíc học mới đã đƣợc khởi xƣớng.

Hêghen nhấn mạnh, cần phải xây dựng một hệ thống lôgíc học mới trên cơ sở tiếp thu những mặt tích cực của lôgíc học trƣớc đây, đồng thời khắc phục những hạn chế của nó và đem lại cho con ngƣời cách nhìn mới về bản chất của tƣ duy một cách đích thực, mặt khác, nó là một phƣơng pháp luận triết học mới làm nền tảng cho các khoa học khác.