CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ TÍN DỤNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tín dụng và vai trò của tín dụng ngân hàng thương mại 1. Khái niệm tín dụng ngân hàng thương mại Danh từ tín dụng xuất phát từ gốc La Tinh (Creditum) có nghĩa là một sự tin tưởng tín nhiệm lẫn nhau, hay nói cách khác đó là lòng tin. Theo ngôn ngữ tiếng Việt thì tín dụng là quan hệ vay mượn lẫn nhau trên cơ sở có hoàn trả cả gốc và lãi.
Những hành vi tín dụng có thể được diễn ra trực tiếp giữa người thừa vốn và người thiếu vốn cần đầu tư với người cần vốn để sử dụng. Nhưng thực tế hai người này khó có thể phù hợp được với nhau về quy mô, về thời gian nhàn rỗi và thời gian sử dụng vốn; hoặc cũng có thể phù hợp được thì phải tốn kém chi phí tìm kiếm, nên thỏa mãn được nhu cầu của cả hai người thì cần thiết phải có một người thứ ba đứng ra tập trung được tất cả số vốn của những người tạm thời thừa, cần đầu tư kiếm lãi. Trên cơ sở số vốn tập trung được phần phối cho những người cần vốn để sử dụng dưới hình thức cho vay. Người đó không ai khác đó là tố chức tín dụng, trong đó chủ yếu là các NHTM – người môi giới tài chính trên thị trường tài chính.
Việc các NHTM tập trung vốn dưới hình thức huy động và phân phối vốn dưới hình thức cho vay được gọi là tín dụng NH. Tín dụng NH thương mại là quan hệ vay mượn, tạm thời sử dụng vốn giữa các tố chức và cả nhân dựa trên nguyên tắc hoàn trả. Trong nền kinh tế thị trường, nhiều loại hình tín dụng cùng tồn tại như tín dụng thương mại, tín dụng NH, tín dụng Nhà nước, tín dụng thuê mua, tín dụng tiêu dùng, tín dụng quốc tế,. với những đóng góp to lớn của chúng trong nền kinh tế quốc dân.
Song căn cứ vào chức năng và vai trò của NHTM trong nền kinh tế thì tín dụng ngân hàng có thể được coi là loại hình tín dụng quan trọng, phổ biến nhất và thường xuyên được quan tâm nghiên cứu. Tín dụng ngân hàng là được hiểu là quan hệ tín dụng giữa một bên là ngân hàng, một tổ chức chuyên kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, với một bên là các chủ thể còn Luan van 5 lại của nền kinh tế. Tín dụng là sự chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ người sở hữu sang người sử dụng, sau một thời gian nhất định lại quay về với một lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu. Tuy nhiên, quan niệm phổ biến về tín dụng ngân hàng là: Tín dụng ngân hàng được hiểu là việc đi vay và cho vay của NHTM với các chủ thể của nền kinh tế.
Phân loại tín dụng NHTM Có rất nhiều cách để người ta phân loại tín dụng NHTM tùy thuộc vào từng đối tượng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu. Sau đây là một số cách phân loại phổ biến nhất. Thứ nhất, căn cứ theo thời gian Theo căn cứ này cho vay được chia thành 3 loại sau: - Tín dụng ngắn hạn: là tín dụng có thời hạn từ một năm trở xuống, được sử dụng để bù đắp sự thiếu hụt vốn lưu động của doanh nghiệp và nhu cầu chi tiêu ngắn hạn của cá nhân. - Tín dụng trung hạn: tùy từng quốc gia mà có quy định về thời hạn cho vay trung hạn khác nhau.
Theo quy định của Ngân hàng Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, tín dụng trung hạn có thời hạn từ 1 năm đến 5 năm. Tín dụng trung hạn được sử dụng chủ yếu để đầu tư mua sắm tại sản cố định, cải tiến, đổi mới thiết bị, mở rộng sản xuất,. Bên cạnh đầu tư cho tài sản cố định, tín dụng trung hạn còn là nguồn hình thành vốn lưu động thương xuyên của các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp mới thành lập. - Tín dụng dài hạn: Là tín dụng được cung cấp để đáp ứng các nhu cầu dài hạn như xây dựng nhà ở, các thiết bị, phương tiện vận tải có quy mô lớn, xây dựng các xí nghiệp mới.
Tại CHDCND Lào, tín dụng dài hạn có thời hạn trên 5 năm, thời hạn tối đa có thể lên đến 20-30 năm, một số trường hợp có thể lên đến 40 năm. Ngân hàng căn cứ vào nhu cầu vay vốn của khách hàng và nguồn vốn mà mình đã có để xác định kỳ hạn một cách hợp lý, tạo điều kiện nguồn vốn vay phát huy được hiệu quả từ đó tạo điều kiện cho ngân hàng thu hồi được cả gốc và lãi. Thứ hai, căn cứ theo mục đích sử dụng Theo mục đích sử dụng, tín dụng được chia thành 2 loại là: Luan van 6 - Tín dụng tiêu dùng: Đây là khoản tín dụng mà ngân hàng cho khách hàng vay dùng cho mục đích tiêu dùng cá nhân như mua sắm nhà cửa, ô tô, xe máy,. - Tín dụng sản xuất: Đây là khoản tín dụng mà mục đích khách hàng vay vốn của ngân hàng để mục đích sản xuất chứ không phải dùng cho tiêu dùng, họ dùng khoản vay này để mua máy móc thiết bị, phương tiện vận tải, nguyên nhiên vật liệu,.
dùng cho sản xuất. Thứ ba, căn cứ theo hình thức nghiệp vụ tín dụng Theo hình thức, tín dụng thường được chia ra làm các loại sau: - Cho vay: là việc ngân hàng giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa thuận có hoàn trả cả gốc và lãi. Cho vay là tài sản lớn nhất trong khoản mục tín dụng. - Chiết khấu thương phiếu: Đây là hoạt động khách hàng đổi thương phiếu mà mình có được do mua bán chịu trong hoạt động kinh doanh do thương phiếu đó chưa đến hạn để thanh toán mà khách hàng lại cần tiền và khách hàng sẽ mang thương phiếu đó đến ngân hàng xin chiết khấu.
Nhược điểm của hình thức chiết khấu là khách luôn nhận được giá trị thấp hơn giá trị thương phiếu và ngân hàng trở thành người chủ của thương phiếu. Ngân hàng không phải là người cho vay đổi với chủ thương phiếu mà đây là chỉ hình thức trao đổi trái quyền và đối với ngân hàng thì NH bỏ tiền hiện tại để thu về một khoản lớn hơn trong tương lai với mức lãi suất nhất định được coi như là hoạt động tín dụng. Bản chất của chiết khấu thương phiếu là ngân hàng ứng tiền cho người bán và thay thể người mua trả tiền trước cho người bán. - Cho thuê tài chính: là việc ngân hàng bỏ tiền ra mua tài sản và sau đó cho khách hàng thuê theo những thỏa thuận nhất định về thời gian và giá cả.
và để được sử dụng tài sản thuê đó thì cứ đến hàng tháng, quý hoặc năm tùy theo thỏa thuận giữa hai bên mà khách hàng phải thanh toán cho ngân hàng một khoản tiền nhất định. - Bảo lãnh: là hình thức ngân hàng cam kết thực hiện các nghĩa vụ tài chính hộ cho khách hàng của mình. Mặc dù trong trường hợp này, ngân hàng không xuất tiền ra trực tiếp cho khách hàng của mình và chỉ thực hiện nghĩa vụ tài chính hộ khách hàng khi khách hàng không có khả năng chi trả. Luan van 7 Thứ tư, căn cứ theo tài sản đảm bảo Theo căn cứ này, tín dụng được chia thành 2 loại sau: - Tín dụng có tài sản đảm bảo: là loại tín dụng mà khi khách hàng muốn vay vốn của ngân hàng thì khách hàng phải lấy tài sản ra để đảm bảo cho hợp đồng vay vốn.
Tài sản đó có thể là: nhà cửa, máy móc thiết bị, hàng hóa. Trong trường hợp khách hàng không trả được nợ cho ngân hàng thì ngân hàng có quyền bán các tài sản đảm bảo này để bù vào phần mà khách hàng đã vay mà không đảm bảo thành toán. - Tín dụng không có tài sản đảm bảo: Đây là tín dụng khi khách hàng mà vay vốn ngân hàng thì không cần có tài sản thế chấp mà ngân hàng chỉ dựa vào uy tín của khách hàng là có thể cho khách hàng vay vốn được. Thông thường, khách hàng muốn tiếp cận đến khoản tín dụng này thì khách hàng phải có tình hình sản xuất kinh doanh tốt, có nguồn tài chính dồi dào, có quan hệ với ngân hàng lâu năm.
Thứ năm, căn cứ vào mức rủi ro Theo căn cứ này thì có các loại tín dụng sau đây: - Tín dụng lành mạnh: Đây là các khoản tín dụng theo đánh giá của ngân hàng thì có khả năng thu hồi cả gốc và lãi đúng hạn. - Tín dụng có vấn đề: Đây là khoản tín dụng mà theo đánh giá của ngân hàng có dấu hiệu không lành mạnh trong việc thanh toán cả gốc và lãi vì tình hình tài chính của khách hàng có vấn đề do khách hàng không bán được hàng, bị thiên tai, lũ lụt, bị rủi ro trong kinh doanh,. Thứ sáu, phân loại theo loại tiền cho vay Tín dụng bằng nội tệ: Là loại tín dụng mà đồng tiền nhận nợ được tính bằng đồng tiền của nước sở tại. Tín dụng bằng ngoại tệ: Là loại tín dụng mà đồng tiền nhận nợ được tính bằng ngoại tệ.
Thông thường, tín dụng bằng nội tệ phục vụ cho nhu cầu sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng trong nước còn tín dụng bằng ngoại tệ phục vụ cho hoạt động xuất khẩu. Việc phân loại tín dụng theo loại tiền cho vay sẽ giúp ngân hàng xác định nhanh chóng Luan van 8 loại tín dụng nào chiếm ưu thế để kịp thời có biện pháp huy động vốn theo loại tiền và điều chỉnh chính sách lãi suất, phí tín dụng phủ hợp với xu thế phát triển của nền kinh tế đồng thời đảm bảo an toàn và hiệu quả cho các khoản tín dụng. Vai trò của tín dụng ngân hàng thương mại Tín dụng ngân hàng được xem là loại hình tín dụng quan trọng và phố biến nhất đối với nền kinh tế, là đầu mối tập hợp và cung ứng vốn cho toàn bộ nền kinh tế. Tín dụng ngân hàng cũng là “đầu tàu” thúc đẩy các thành phần kinh tế sử dụng vốn có mục đích và hiệu quả từ góp phần phát triển kinh tế xã hội và tăng cường mối quan hệ giao lưu, hợp tác kinh tế quốc tế của mỗi quốc gia.
Vai trò của tín dụng NH thể hiện trên các khía cạnh sau: Thứ nhất, tín dụng là công cụ tài trợ vốn có hiệu quả cho nền kinh tế Vai trò quan trọng của tín dụng là đáp ứng vốn có hiệu quả và kịp thời để duy trì quá trình sản xuất, đồng thời góp phần thúc đẩy đầu tư phát triển kinh tế.