Chương 1: CHỦ ĐỀ TÌNH YÊU ĐÔI LỨA VÀ NHỮNG TRANG VIẾT THỜI HẬU CHIẾN CỦA BẢO NINH 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm chủ đề Đề tài và chủ đề là những khái niệm chủ yếu thể hiện phương diện khách quan của nội dung tác phẩm văn học. Chủ đề là khái niệm phản ánh “vấn đề cơ bản của tác phẩm, là phương diện chính yếu của đề tài.
Khi phản ánh hiện thực nhà văn chẳng những xác định một phạm vi đời sống mà còn tập trung soi rọi một số vấn đề có ý nghĩa hàng đầu trong phạm vi đó” [38, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thuật ngữ chủ đề được hiểu là “vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học” [22, tr. Như vậy, chủ đề là vấn đề chủ yếu được nhà văn nêu lên trên cơ sở đề tài. Khi phản ánh hiện thực, nhà văn chẳng những xác định một phạm vi hiện tượng đời sống mà còn tập trung soi rọi một số vấn đề có ý nghĩa hàng đầu trong phạm vi đó.
Nếu khái niệm đề tài giải đáp câu hỏi: Tác phẩm viết về cái gì? thì khái niệm chủ đề lại giải đáp câu hỏi: Vấn đề cơ bản của tác phẩm là gì? Chủ đề bao giờ cũng hình thành từ ý đồ và biểu hiện trong sáng tác. Nó bắt nguồn từ đề tài và được xây dựng trên cơ sở đề tài, nói lên chiều sâu tư tưởng, khả năng nắm bắt nhạy bén của nhà văn đối với những vấn đề của cuộc sống. Vì vậy, từ những đề tài cụ thể, bình thường, tác giả nêu lên những chủ đề mang ý nghĩa khái quát to lớn sâu sắc. Trong một đề tài có thể xuất hiện một hoặc nhiều chủ đề bởi cùng một phạm vi cụ thể của đời sống có thể tồn tại nhiều mặt phức tạp, nhiều mâu thuẫn, nhiều tính cách, sự kiện, cảnh ngộ khác nhau, từ đó đặt ra những vấn đề khác nhau.
Ví dụ, cùng viết về bi kịch người phụ nữ thời hậu chiến nhưng Cỏ lau (Nguyễn Minh Châu), Bến không chồng 9 (Dương Hướng), Người còn sót lại rừng cười (Võ Thị Hảo), mỗi tác phẩm lại đặt ra những vấn đề khác nhau. Cỏ lau ngoài vấn đề người chinh phụ đợi chồng còn là bi kịch của những kẻ yêu nhau bị chia lìa bởi cuộc sống chứ không phải cái chết. Bến không chồng xoáy sâu bi kịch tình yêu và những khát khao bản năng của con người đến tận cùng và đăm đắm câu hỏi liệu có hạnh phúc nào cho người từ chiến trận trở về? Người còn sót lại rừng cười là bi kịch của một người phụ nữ đã ra khỏi cuộc chiến nhưng không bao giờ có thể hoà nhập với đời thường, bi kịch của người không còn khả năng yêu. Tóm lại, chính đặc điểm đa dạng, phong phú, phức tạp của hiện thực là nguyên nhân nảy sinh những tác phẩm có nhiều chủ đề.
Chủ đề tác phẩm được hình thành từ những vấn đề đặt ra trong cuộc sống thông qua sự khái quát hóa chủ quan của nhà văn, có vai trò hết sức quan trọng trong sáng tác. Nói cách khác, chủ đề là góc độ, bình diện, con đường tác giả dẫn dắt người đọc thâm nhập tác phẩm. Chủ đề biểu hiện rõ trong việc thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng, khả năng thâm nhập vào bản chất đời sống của nhà văn. Chính nó bước đầu tạo ra tầm khái quát rộng lớn của tác phẩm đối với hiện thực xã hội, từ đó tác phẩm tác động sâu sắc vào nhận thức tư tưởng của người đọc.
Chủ đề đóng vai trò rất lớn trong việc làm cho tác phẩm trở nên quan trọng và có ảnh hưởng sâu rộng, nhất là chủ đề trong các tác phẩm lớn. Một tác phẩm văn học có thể có nhiều chủ đề khác nhau. Trong các chủ đề của tác phẩm, có thể phân ra chủ đề chính xuyên suốt toàn bộ tác phẩm và chủ đề phụ, cục bộ thể hiện qua các nhân vật hoặc tình tiết riêng lẻ. Ngoài ra, có thể có chủ đề vĩnh cửu và chủ đề mang tính lịch sử xã hội.
Như vậy, những thuộc tính chung hoặc gần gũi về chủ đề và đề tài là căn cứ tập hợp tác phẩm theo các nhóm thể tài. Ví dụ, đề tài của tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh là chiến tranh nhưng ta thấy trong tác phẩm, các chủ đề chiến tranh, tình yêu và niềm đam mê sáng tạo nghệ thuật xen kẽ, đan chéo vào nhau thật khó tách bạch. Hơn thế, tác giả còn đặt ra vấn đề không kém phần quan trọng là sứ mệnh của nhà văn - sứ 10 mệnh của một người cầm bút viết văn là để nói lên tiếng nói cho thân phận con người, thân phận tình yêu của một thế hệ lính chiến. Chủ đề là phương diện cơ bản có tính khách quan của nội dung tác phẩm.
Nó cho thấy tác phẩm nói tới cái gì, nêu vấn đề gì của hiện thực đời sống nghĩa là chủ đề tác phẩm do tác giả xác định nhưng lại do hiện thực quy định, có nguồn gốc hiện thực. Sức sống một tác phẩm xét đến cùng là ở chủ đề chân thật, có tầm quan trọng của nó. Nếu không nêu được chủ đề có tính khách quan, hoặc nêu vấn đề một cách giả tạo sẽ khiến tác phẩm dễ bị lãng quên. Xét về quan hệ, chủ đề có mối quan hệ mật thiết với tư tưởng tác phẩm.
Do mối quan hệ khăng khít của chủ đề và tư tưởng mà có khi người ta hiểu chủ đề là tư tưởng chủ đạo của tác phẩm. Nói khác đi, chủ đề không tách rời tư tưởng tác phẩm. Tư tưởng sẽ quy định phạm vi đề tài, tạo ra ý nghĩa chủ đề của tác phẩm. Khái niệm tình yêu đôi lứa Tình yêu là một khái niệm đa nghĩa trong cách diễn đạt và cách hiểu khác nhau.
Tình yêu, nhất là tình yêu đôi lứa, luôn là một phạm trù bí ẩn và hấp dẫn với con người. Vậy tình yêu đôi lứa là gì? Thật khó có thể định nghĩa một cách chính xác nhưng đó thường là một cảm xúc thu hút mạnh mẽ và nhu cầu muốn được gắn bó của hai người khác giới. Diane Ackerman từng nói: “Mọi người đều thừa nhận tình yêu thật tuyệt vời và vô cùng cần thiết nhưng chưa một ai định nghĩa được tình yêu là gì?”. Nhà thơ Xuân Diệu đã từng trăn trở: “Làm sao cắt nghĩa được tình yêu” và cho rằng: “Yêu là chết trong lòng một ít/Vì mấy khi yêu mà chắc được yêu”.
Theo Paulo Coelho: “Tình yêu là một sức mạnh hoang dại. Khi ta cố gắng điều khiển nó, nó hủy hoại ta. Khi ta muốn nhốt nó lại, ta lại trở thành nô lệ của nó. Khi ta cố gắng hiểu nó, nó lại làm cho ta có cảm giác mất mát và bối rối”.
Dưới góc nhìn triết học, tình yêu “là tình cảm giữa con người với con người hướng đến chân, thiện, mỹ. Tình yêu đẹp là tình yêu mang lại hạnh phúc và sức mạnh cho con người, giúp con người vượt qua khó khăn, thử thách”. 11 Theo Từ điển tâm lí học, tình yêu đôi lứa “là sự rung cảm sâu sắc nhất của sự thống nhất về nhiều mặt: mặt tự nhiên và xã hội, cơ thể và tinh thần, thẩm mỹ và đạo đức, nhưng lại mang tính cá nhân mạnh mẽ. Tình yêu đôi lứa có những đặc trưng cơ bản sau: Sự gắn bó tình cảm chặt chẽ với một người khác giới khác; xu hướng suy nghĩ về người đó theo lối lí tưởng hóa; một sức hấp dẫn rõ rệt về thể các mà người ta thường coi sự đụng chạm thân thể là thể hiện sức hấp dẫn ấy” [12].
Có thể thấy, tình yêu đôi lứa là một trong những tình cảm tuyệt vời và mãnh liệt nhất của con người. Đó là tình cảm đắm đuối, nồng nhiệt, si mê của hai tâm hồn, hai cơ thể khao khát hòa quyện nhau. Nói cách khác, tình yêu món quà kì diệu nhất mà Thượng đế đã ban tặng cho con người. Khái niệm tình yêu là câu chuyện không có hồi kết bởi những nhịp rung động đa dạng của mỗi trái tim.
Chỉ biết rằng yêu là nhớ, là thương, là quan tâm lo lắng, chăm sóc cho nhau, hạnh phúc khi được gần gũi, sẻ chia, hi sinh vì nhau vô điều kiện. Tình yêu đôi lứa xuất phát từ bản năng nhưng cũng là phần người nhất, đẹp đẽ nhất. Yêu có nghĩa là đối xử với ai đó tốt hơn mọi người, tốt hơn cả chính mình. Khi tình yêu đủ lớn sẽ luôn hướng đến đích cuối cùng là nhu cầu được ràng buộc, gắn bó bên nhau đến trọn đời.
Trên con đường vun đắp tình yêu, chẳng rải toàn hoa hồng mà có “muôn vời cách trở”. Nhưng đó là liều thuốc thử thách hữu ích nhất cho tình yêu. Chỉ khi đi qua những ngày hạnh phúc, hay nếm trải cả những đắng cay, đau khổ, người ta mới hiểu rõ hơn giá trị đích thực của tình yêu. Sông có thể cạn, đá có thể mòn, nhưng tình yêu thì bất tử với thời gian, cả niềm đau và hạnh phúc.
Chủ đề tình yêu đôi lứa trong văn xuôi Việt Nam viết về chiến tranh từ 1945 đến nay 1. Tình yêu đôi lứa trong văn xuôi chiến tranh từ 1945 - 1975 Văn học Việt Nam từ 1945 - 1975 được đặt trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, đó là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc vô cùng ác liệt chống Pháp và 12 chống Mỹ. Nhiệm vụ quan trọng nhất của văn học nghệ thuật là tập trung phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu, phải thắp sáng niềm tin, nêu cao tinh thần chịu đựng gian khổ hi sinh nên không nói nhiều đến chuyện hưởng thụ, còn đề tài tình yêu, hạnh phúc cá nhân, nếu có đề cập đến cũng phải gắn với nhiệm vụ chiến đấu. Văn xuôi giai đoạn này không có tác phẩm nào dành riêng cho tình yêu đôi lứa mà tình cảm riêng tư ấy hòa quyện trong tình yêu Tổ quốc thiêng liêng - tình yêu đôi lứa mang tính sử thi.
Trong những câu chuyện tình yêu thời chiến tranh, bạn đọc có lẽ chẳng thể nào quên những mối tình đẹp đẽ, kì diệu Nguyệt - Lãm (Mảnh trăng cuối rừng - Nguyễn Minh Châu), Tnú - Mai (Rừng xà nu - Nguyễn Trung Thành), Lữ - Hiền (Dấu chân người lính - Nguyễn Minh Châu); Quỳnh - Hảo (Vùng trời - Hữu Mai); Thiêm - Mẫn (Mẫn và tôi - Phan Tứ); Ngạn - Quyên (Hòn Đất - Anh Đức); Tâm - Thành (Dưới đám mây màu cánh vạc - Thu Bồn). Họ đều là những nhân vật của sử thi, từ suy nghĩ đến “yêu đương” cũng rất “sử thi”.