CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Vài nét về truyện đồng thoại và nhân vật truyện đồng thoại 1. Vài nét về truyện đồng thoại 1. Khái niệm chung về truyện đồng thoại Khái niệm truyện đồng thoại trong văn học Việt Nam hiện đại vốn được vay mượn từ Trung Hoa.
Ban đầu, đồng thoại được hiểu theo nghĩa rộng, gồm tất cả mọi tác phẩm có tính kể chuyện cho trẻ em. Về sau, đến thời Ngũ Tứ, người ta mới xem đồng thoại là văn học huyễn tưởng có tính đặc thù, trở thành một thể loại độc lập, có địa vị quan trọng trong văn học nhi đồng. Cách hiểu này được duy trì từ đó cho đến nay. Đồng thoại là một thể loại có những đặc trưng riêng biệt về nội dung và nghệ thuật.
Hầu hết các tài liệu đều cho rằng đồng thoại tràn đầy viễn tưởng. Từ mây gió tuyết sương, ngày tháng đến trời mây trăng sao, từ côn trùng, chim, cá, thú dữ đến hoa lá, cỏ cây.đều có thể được nhân cách hóa trở thành nhân vật có tư tưởng, có tính cách, có hành động và lời nói xuất hiện trong đồng thoại. Căn cứ vào những nội dung trên đây, có thể nhận thấy, truyện đồng thoại (Tonghua) trong cách hiểu của người Trung Hoa thực chất là truyện cổ tích. Một số nghiên cứu về truyện đồng thoại ở Việt Nam Trong quá trình du nhập vào văn học Việt Nam, khái niệm truyện đồng thoại đã được quy ước lại, thể hiện cách hiểu đầy sáng tạo, riêng biệt của người Việt.
Danh từ đồng thoại xuất hiện trong Việt ngữ được ghi nhận lần đầu tiên bởi công trình Hán – Việt từ điển của Đào Duy Anh (Quan hải tùng thư xuất bản, 1932). Về khái niệm truyện đồng thoại, cho đến nay ở Việt Nam tồn tại một số nhóm ý kiến chính: - Nhóm 1: Các bộ từ điển, gồm Từ điển Hán – Việt, Từ điển Tiếng Việt, Từ điển thuật ngữ văn học. Các bộ Từ điển này đều thống nhất cho rằng đồng thoại là thể truyện cho trẻ em, trong đó loài vật và các vật vô tri 9 được nhân cách hóa, tạo nên một thế giới thần kì thích hợp với trí tưởng tượng của các em. - Nhóm 2: Ý kiến của các nhà nghiên cứu.
Những ý kến này rất quan trọng. Chúng tôi chú ý tới ý kiến của hai tác giả Cao Đức Tiến và Dương Thị Hương trong giáo trình Văn học (biên soạn theo chương trình Dự án phát triển giáo viên tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo). Nhóm này đã xem truyện đồng thoại là một thể loại văn học hiện đại, có đặc trưng nổi bật là hệ thống nhân vật loài vật, sử dụng nghệ thuật nhân hóa để kể chuyện về con người. - Nhóm 3: Ý kiến của người sáng tác.
Chúng tôi quan tâm tới ý kiến của Võ Quảng, Nguyễn Kiên, những cây bút có nhiều thành tựu trong lĩnh vực truyện đồng thoại. Nhà văn Võ Quảng trong bài viết trên Tạp chí Văn học, số 1/1982: Lại nói về truyện đồng thoại viết cho thiếu nhi cho rằng, truyện đồng thoại thuộc số những thể loại phản ánh cuộc sống không theo quy luật tả thực, giàu tưởng tượng, gần gũi với truyện cổ tích và ngụ ngôn.Trên báo Văn nghệ số 14/1986 nhà văn Nguyễn Kiên có bài viết Về sức tưởng tượng của đồng thoại. Tác giả cho rằng, đồng thoại là một thể tài hiện đại, nảy sinh trên cơ sở kế thừa và phát triển trực tiếp từ một số thể loại văn học dân gian như truyện cổ tích, ngụ ngôn, truyền thuyết, chuyện vui dân gian. Tóm lại, theo cách hiểu của người Việt, đồng thoại là một thể loại văn học hiện đại dành cho trẻ em, sử dụng loài vật, đồ vật và các vật vô tri được nhân cách hóa làm nhân vật chính, có quan hệ gần gũi với nhiều thể loại, nhất là cổ tích và ngụ ngôn.
Nhân vật truyện đồng thoại 1. Thế giới nhân vật truyện đồng thoại Thế giới nhân vật trong truyện đồng thoại rất đa dạng, phong phú. Có thể nói đó là một thế giới đa chủng, bao gồm con người, loài vật, thực vật, hiện tượng tự nhiên… và cả những đồ vật vô tri, được khai thác từ nguồn truyện kể truyền thống hoặc lấy nguyên mẫu có sẵn trong thực tế đời sống. 10 Trước hết, muông thú là nhân vật phổ biến nhất trong truyện đồng thoại.
Từ những loài sống dưới nước đến những loài bay trên trời; từ những loài vật nuôi tới những loài thú hoang dã.tất cả đều có thể trở thành nhân vật của truyện đồng thoại. Về thú, có: mèo, chó, trâu, ngựa, dê, voi.Về chim, có: gà, vịt, bồ câu, quạ, chèo bẻo.Về côn trùng, có: dế, bọ ngựa, cào cào, ong, ruồi.Về các loài lưỡng cư, có: cóc, ếch, nhái, chẫu chàng. Thế giới nhân vật trong Dế Mèn phiêu lưu kí là thế giới côn trùng, chim chóc, các loài lưỡng cư như Dế Mèn, Dế Choắt, Cóc, Nhái, Chẫu Chàng, Bọ Ngựa, Ếch Cốm, Châu Chấu Voi, Xiến Tóc, Cốc, Bói Cá… Sau muông thú, đối tượng được tập trung khai thác là cỏ cây, hoa lá. Các tác giả truyện đồng thoại đã đưa vào tác phẩm của mình những đối tượng quen thuộc như: hồng nhung, râm bụt, phù dung, mướp, vạn tuế.
bởi đó là hiện thân của cái đẹp hiện hữu trong cuộc sống. Các đồ vật được chọn làm nhân vật trong truyện đồng thoại cũng đều là những đồ vật quen dùng, gắn bó trong đời sống sinh hoạt của các em như: thước kẻ, bút chì, quyển vở, phấn, búp bê. Ngoài ra, một số hiện tượng tự nhiên như: mây, gió, mặt trời; một số kí tự , khái niệm như: chữ a, dấu huyền, nốt si, nốt la. cũng đã được xây dựng thành nhân vật trong truyện đồng thoại của Trần Hoài Dương, Xuân Quỳnh, Phạm Đức.
loại nhân vật này không nhiều nhưng sự xuất hiện của chúng làm cho thế giới nhân vật truyện đồng thoại trở nên thật sự phong phú, hấp dẫn. Nhân vật con người cũng có mặt trong truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại. Chẳng hạn như thằng Lớn, Thằng Bé, thằng Xược, Cai Vườn. trong truyện của Tô Hoài; bác bảo vệ Viện bảo tàng trong truyện của Trần Hoài Dương; chị Hồng trong truyện của Đào Vũ.
Tuy nhiên, nhân vật là con người xuất hiện không nhiều và nếu có, thì không giữ vai trò chính trong truyện. 11 Truyện đồng thoại Việt Nam hầu như vắng bóng kiểu nhân vật thần kì. Đây chính là một trong những ranh giới tạo ra sự khác biệt căn bản giữa truyện cổ tích và truyện đồng thoại. Hệ thống nhân vật truyện đồng thoại tuy đa dạng nhưng đối tượng được quan tâm khai thác nhất chính là những loài vật nhỏ bé, quen thuộc trong đời sống hàng ngày.
Điều này có thể được lí giải bởi: Một là, xuất phát từ không gian địa lí và không gian văn hóa đặc thù: là một cộng đồng sống bằng nghề trồng lúa nước, người Việt gần gũi thiên nhiên, thuận theo mùa màng, nương theo thời tiết, đất đai. Những muông thú đã kể ở trên gần như cộng sinh với đời sống của người dân Việt từ ngàn đời. Hai là, xuất phát từ trải nghiệm cá nhân của chủ thể sáng tạo đồng thoại. Trường hợp này thì tác giả Tô Hoài và tập truyện “Dế Mèn phiêu lưu kí” là một ví dụ điển hình.
Chính những trò chơi ấu thơ thời niên thiếu đã đem đến cho nhà văn sự trải nghiệm phong phú. Vì vậy, khi cầm bút, những nhân vật trong tác phẩm của ông cứ thế mà hiện ra trong sự say mê sáng tạo của nhà văn. Thứ ba, xuất phát từ chính chủ thể tiếp nhận. Trẻ em vốn yêu thích loài vật.
Những con vật bé nhỏ, gần gũi như: chó, mèo, dế, chim.đều là những con vật hiền lành, đáng yêu và được coi là người bạn của trẻ thơ. Thứ tư, xuất phát từ dụng ý nghệ thuật của chủ thể sáng tạo. Viết về những con vật nhỏ bé, quen thuộc, các nhà văn muốn hướng các em vào việc khám phá thế giới từ những điều gần gũi nhất. Các biện pháp xây dựng nhân vật truyện đồng thoại Một là, biện pháp đặt tên nhân vật.
Nhân vật được gọi tên theo danh từ chung, chẳng hạn, những những đồ dùng quen thuộc hàng ngày đã trở thành nhân vật trong truyện đồng thoại: Thước Kẻ, Bút Mực, Bút Chì, Tẩy.trong câu chuyện Vì sao Thước Kẻ chui ra khỏi cặp của tác giả Nguyễn Kiên. Ở đó, anh chàng Thước Kẻ là bạn với anh Bút Mực, chị Bút Chì và cô Tẩy. 12 Cũng có thể gọi tên nhân vật dựa theo một đặc điểm nào đó của đối tượng: gọi theo đặc điểm ngoại hình, như: Gà Nhép, Chuột Lé, Ếch Xanh, Châu Chấu Voi, Dế Choắt.; gọi theo chức vụ, nghề nghiệp, như: Huyện Chạch, Lục Lươn, Khán Mè, Ếch Cốm Đại Vương.; gọi theo thứ bậc, quan hệ như: Thỏ mẹ, Thỏ anh, bác Gấu, chị Cào Cào, anh Gọng Vó.Tên nhân vật, ngoài ý nghĩa định danh bao giờ cũng bao hàm một lượng thông tin nhất định về thái độ và tình cảm của nhà văn với nhân vật. Hai là, biện pháp miêu tả ngoại hình trong xây dựng nhân vật đồng thoại.
Truyện đồng thoại có sự chú trọng nhất định tới phương diện miêu tả ngoại hình nhân vật, muốn qua ngoại hình để làm nổi bật thế giới nội tâm và tính cách nhân vật. Do quy mô của tác phẩm và tâm lí tiếp nhận của đối tượng trẻ em nên việc miêu tả ngoại hình chủ yếu được thực hiện theo lối chấm phá, ngắn gọn. Theo đó, các tác giả chỉ tập trung vào một vài nét tiêu biểu của nhân vật, rồi dùng các biện pháp, từ ngữ thích hợp để miêu tả, làm cho chúng hiện ra như màu sắc vốn có và mang tính biểu cảm. Có thể dẫn ra những chi tiết miêu tả nhân vật Dế Mèn trong tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu kí” của Tô Hoài: Hình ảnh một chàng Dế thanh niên cường tráng hiện ra sắc nét chỉ qua vài nét chấm phá sắc sảo: đôi càng mẫm bóng; cái vuốt nhọn hoắt; đôi cánh dài; đầu to; hai răng đen nhánh; sợi râu dài và uốn cong.
So với truyện kể truyền thống, việc miêu tả ngoại hình và nội tâm nhân vật là một bước tiến lớn của nghệ thuật kể truyện hiện đại. Ba là, xây dựng hệ thống hành động, thông qua hành động để làm nổi rõ phẩm chất, tính cách nhân vật là một biện pháp nghệ thuật cơ bản của truyện đồng thoại hiện đại Việt Nam. Nói cách khác, miêu tả hành động, thông qua hành động để khắc họa phẩm chất, tính cách nhân vật là trung tâm cảm hứng sáng tạo của các nhà văn viết truyện đồng thoại. Hành động làm bộc lộ tính cách của nhân vật, đồng thời tạo mạch truyện được triển khai thông suốt khiến cho câu chuyện được diễn ra một cách trọn vẹn.