CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TIẾP CÔNG DÂN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về tiếp công dân 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tiếp công dân Tiếp công dân là công tác quan trọng trong các hoạt động của Đảng, Nhà nước và các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị ở nước ta. Tiếp công dân còn là một thuật ngữ được nghe hàng ngày, thường xuyên và xuất hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật; là hoạt động thể hiện việc cán bộ, công chức có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước gặp trực tiếp công dân để lắng nghe, trao đổi, hướng dẫn, giải thích, vận động, thuyết phục công dân thực hiện đúng đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tiếp nhận đơn khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân, các thông tin kịp thời phản ánh về quá trình thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.
Trên cơ sở đó các cơ quan nhà nước bổ sung, điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với thực tế của đất nước. Sinh thời chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy: “giữ chặt mối quan hệ với dân chúng, lắng tai nghe ý kiến của dân chúng đó là nền tảng lực lượng của Đảng và nhờ đó mà Đảng thắng lợi. Vì vậy xa cách dân chúng, không liên hệ chặt chẽ với dân chúng cũng như đứng lơ lửng giữa trời nhất định sẽ thất bại”[3]. Cơ quan nhà nước phải tiếp dân mới thể hiện rõ Đảng và nhà nước luôn giữ vững mối liên hệ với dân, luôn lắng nghe, chăm lo đến cuộc sống của người dân có như vậy Nhân dân mới có niềm tin vào chính quyền.Thông qua hoạt động tiếp công dân, các cơ quan nhà nước tiếp nhận các kiến nghị, phản ánh, đánh giá tính khả thi của các chính sách, hiệu quả quản lý nhà nước.
Các chính sách cũng như hoạt động quản lý nhà nước trên thực tế sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của nhân dân, vì vậy cần có các kiến nghị, phản ánh của người dân. Trên cơ sở các thông tin thu được qua việc tiếp công dân các nhà hoạch định chính sách sẽ xem việc tồn tại chính sách có hợp lý hay không, để 15 kịp thời bãi bỏ, điều chỉnh bổ sung chính sách. Tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo là một phương thức thể hiện quyền dân chủ của Nhân dân và là phương thức để Nhân dân tham gia giám sát đối với bộ máy nhà nước và cán bộ, công chức. Làm tốt công tác tiếp dân tạo điều kiện cho Nhân dân thực hiện quyền tự do, dân chủ tạo nên một xã hội hài hòa, ổn định.
Khi người dân cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm mới đến cơ quan nhà nước để khiếu nại, tố cáo nếu cơ quan nhà nước không tiếp dân để giải quyết kịp thời sẽ tạo nên bức xúc của công dân với cơ quan nhà nước, lâu dần sẽ phát sinh các vấn đề lớn về mặt xã hội. Khái niệm tiếp công dân có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên đến năm 2013, khi Quốc hội Khóa XIII thông qua Luật tiếp công dân thì lần đầu tiên khái niệm này mới được quy định trong luật. Tại khoản 1, Điều 2 Luật tiếp công dân năm 2013 quy định: tiếp công dân là việc chủ thể có thẩm quyền theo quy định pháp luật thực hiện công tác đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân, đồng thời có trách nhiệm giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật.
Các tổ chức, cơ quan thực hiện việc tiếp công dân bao gồm: Chính phủ; Bộ, cơ quan ngang bộ; tổng cục và tổ chức tương đương; cục; Ủy ban nhân dân các cấp; Cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; Các cơ quan của Quốc hội; Hội đồng nhân dân các cấp; Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Kiểm toán nhà nước.2 Khái niệm thực hiện pháp luật về tiếp công dân Trong các giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật, các giáo trình của các môn khoa học pháp lý chuyên ngành, thì thực hiện pháp luật được xem là một trong những “hình thức để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước” (nhà nước tổ chức để pháp luật được thực hiện trong thực tế, làm cho những yêu cầu, quy định của pháp luật trở thành hiện thực); là “hành vi hợp pháp của các chủ thể pháp luật” (là hành động hoặc không hành động của các cá 16 nhân, tổ chức được thực hiện phù hợp với các quy định của pháp luật, không trái luật, không vượt quá phạm vi các quy định của pháp luật); là “giai đoạn không thể thiếu và vô cùng quan trọng của cơ chế điều chỉnh pháp luật” (nhằm đạt được những mục đích xã hội và làm rõ những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật thực định, để từ đó có thể đưa ra những giải pháp hữu hiệu cho việc sửa đổi, bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành và cơ chế đưa pháp luật vào cuộc sống). Trong một số công trình nghiên cứu khác như “Những vấn đề lý luận cơ bản về nhà nước và pháp luật” của Viện Nghiên cứu nhà nước và pháp luật do NXB Chính trị Quốc gia ấn hành năm 1995 và tác phẩm “Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật” của tiến sĩ Đào Trí Úc, NXB Khoa học xã hội ấn hành năm 1993 đều khẳng định: Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hóa các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật. Còn theo quan điểm của Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng: “Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hoá các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [17]. Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội có quan điểm cho rằng: “Thực hiện pháp luật là hiện tượng, quá trình có mục đích làm cho những quy định pháp luật trở thành hoạt động thực tế của các chủ thể pháp luật”.
Từ những quan điểm nêu trên, tác giả nhận thấy pháp luật có vai trò rất quan trọng trên tất cả lĩnh vực trong đời sống xã hội và được thực thi khi mọi chủ thể tuân thủ, chấp hành đúng quy định của pháp luật. Từ khái niệm thực hiện pháp luật cũng như khái niệm và các đặc điểm của tiếp công dân như đã nêu trên làm cơ sở để tác giả nghiên cứu khái niệm thực hiện pháp luật về tiếp công dân như sau: Thực hiện pháp luật về tiếp công dân là tổng thể các hoạt động có mục đích, có chủ định của các cơ quan Nhà nước, các cá nhân, tổ chức, nhằm làm cho các quy phạm pháp luật về tiếp công dân được thực hiện trong thực tế, đảm 17 bảo cho các cá nhân có thẩm quyền lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật, giải quyết các khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đặc điểm của thực hiện pháp luật tiếp công dân Thực hiện pháp luật về tiếp công dân có các đặc điểm sau: Thứ nhất, Chủ thể thực hiện pháp luật về tiếp công dân theo quy định tại Điều 4, Luật tiếp công dân quy định các cơ quan, tổ chức, cá nhân trách nhiệm tiếp công dân bao gồm: Chính phủ; Bộ, cơ quan ngang bộ; tổng cục và tổ chức tương đương; cục; Ủy ban nhân dân các cấp; Cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; Các cơ quan của Quốc hội; Hội đồng nhân dân các cấp; Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Kiểm toán nhà nước; Đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Đối với các cơ quan, tổ chức: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan thuộc Chính phủ, đơn vị sự nghiệp công lập tổ chức việc tiếp công dân phù hợp với yêu cầu, quy mô, tính chất hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình.
Xuấy phát từ vị trí, vai trò, chức năng nhiệm vụ, địa giới hành chính của các cơ quan mà phân các cấp tiếp công dân cho từng cơ quan, đơn vị khác nhau, tránh sự nhầm lẫn, đùn đẩy lẫn nhau trong thực hiện pháp luật về công tác tiếp công dân. Việc tiếp công dân đúng thẩm quyền, đúng chức năng nhiệm vụ có vị trí hết sức quan trọng trong việc thực hiện pháp luật về tiếp công dân nhằm đảm bảo thực hiện các tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị của người dân một cách nhanh chóng và đạt hiệu quả. Thứ hai, thực hiện pháp luật về tiếp công dân là hoạt động đa dạng, phong phú. Trong quản lý nhà nước, việc tiếp xúc giữa cơ quan quản lý với người dân được chia như sau: Một là, trong việc thực hiện các thủ tục hành chính trên cơ sở các quy định về thủ tục hành chính trong từng lĩnh vực, khi công dân đáp ứng đầy đủ các yêu cầu liên quan đến hồ sơ, thủ tục thì nhà nước có nghĩa vụ thực hiện để 18 giải quyết một công việc cụ thể cho công dân.
Hai là, các cơ quan quản lý tiếp xúc với người dân để tiếp nhận, giải quyết các khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh được được người dân phản ánh theo từng nội dung vụ việc, cụ thể: - Tiếp công dân đến khiếu nại theo quy định tại Luật khiếu nại 2011 thì công dân theo thủ tục do Luật KN quy định đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Căn cứ vào Luật KN, các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền hướng dẫn việc thực hiện quyền khiếu nại của công dân và giải quyết khiếu nại trong cơ quan, tổ chức mình.