Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp 1. Khái niệm thực hiện pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp 1. Khái niệm bảo hiểm thất nghiệp Thất nghiệp là một thực trạng luôn xảy ra trong hệ lụy nền kinh tế của mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Ở nước ta, tình trạng người lao động thất nghiệp vẫn còn ở mức cao. Điều này làm ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của nền kinh tế đất nước. Để hạn chế những tác hại từ tình trạng thất nghiệp gây ra, ngày 01/01/2009, chế độ BHTN chính thức được thông qua và trở thành chính sách mang tính nhân văn, chia sẻ cộng đồng suốt gần một thập kỷ qua. Dưới góc độ kinh tế - xã hội, BHTN được hiểu là giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của tình trạng thất nghiệp, giúp người thất nghiệp tạm thời đảm bảo cuộc sống và tìm kiếm việc làm thông qua việc tạo lập và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung.
Quỹ này được hình thành do sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động, sự hỗ trợ của nhà nước, được sử dụng để trả trợ cấp cho người thất nghiệp, cũng như tiến hành các biện pháp nhằm nhanh chóng giúp người thất nghiệp có được việc làm mới. Khoản tiền trợ giúp trích từ quỹ BHTN nhằm đảm bảo cuộc sống cho người lao động trong thời gian mất việc làm được gọi là trợ cấp thất 8 e nghiệp. Về mặt bản chất, tiền trợ cấp thất nghiệp được coi là hình thức bù đắp một phần sự mất mát thu nhập do hậu quả của tình trạng thất nghiệp và giúp người thất nghiệp học nghề, tìm kiếm việc làm mới. Dưới góc độ pháp lý, chế độ BHTN là tổng thể các quy phạm pháp luật quy định việc đóng góp và sử dụng quỹ BHTN, chi trả trợ cấp thất nghiệp bề bù đắp thu nhập cho người lao động bị mất việc làm và thực hiện các biện pháp đưa người thất nghiệp trở lại làm việc.
Như vậy, có thể hiểu trợ cấp thất nghiệp là một trong các chế độ BHTN nhằm hỗ trợ người lao động khi bị mất việc làm trên cơ sở đóng góp trước đó của người lao động vào quỹ BHTN. Bên cạnh đó BHTN còn thực hiện các biện pháp khác để hỗ trợ người lao động tìm kiếm các cơ hội việc làm mới để tiếp tục tham gia thị trường lao động. Khoản 4, điều 3 Luật việc làm 2013 của Việt Nam có quy định: “Bảo hiểm thất nghiệp là chế độ nhằm bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi bị mất việc làm, hỗ trợ người lao động học nghề, duy trì việc làm, tìm việc việc làm trên cơ sở đóng vào Quỹ bảo hiểm thất nghiệp” [18] Như vậy, BHTN là một loại hình bảo hiểm tiến bộ, không chỉ có ý nghĩa hỗ trợ người lao động khi mất việc làm mà còn giúp ổn định nền kinh tế xã hội, an ninh trật tự của một quốc gia. Pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp Pháp luật theo nghĩa chung nhất được hiểu là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận và bảo đảm, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị nhằm điều chỉnh quan hệ xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp mình.
Pháp luật là hệ thống các quy tắc mang tính chuẩn mực, ảnh hưởng to lớn đến đời sống xã hội, đến cách ứng xử của con người trong xã hội. BHTN có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc đảm bảo thu nhập cho người lao động bị mất việc làm. Đây được xem là chính sách quan trọng của Nhà nước trong nền kinh tế 9 e thị trường, là một bộ phận cấu thành của an sinh xã hội nên được ghi nhận trong các văn bản pháp luật. Pháp luật của nhiều nước cũng đã ghi nhận vấn đề này và điều chỉnh ở nhiều nội dung khác nhau mà pháp luật cũng có sự quy định khác nhau về BHTN.
Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm pháp luật BHTN như sau: Pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp là tổng hợp các quy định của nhà nước về đối tượng tham gia, chế độ hưởng, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, thủ tục thực hiện bảo hiểm thất nghiệp và các quy định khác nhằm bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi bị mất việc làm, hỗ trợ người lao động học nghề, tìm việc làm trên cơ sở đóng góp vào quỹ bảo hiểm thất nghiệp Quan hệ phát sinh trong lĩnh vực BHTN thường bao gồm: quan hệ trong việc hình thành quỹ BHTN (quan hệ giữa người tham gia BHTN với cơ quan BHXH trong việc đóng góp hình thành quỹ BHTN) và quan hệ chi trả các chế độ BHTN (quan hệ giữa các cơ quan BHXH và người được hưởng BHTN). Bởi vậy, những vấn đề phát sinh trong lĩnh vực BHTN được các quy phạm pháp luật điều chỉnh thưởng là: đối tượng tham gia BHTN, các chế độ BHTN, thủ tục hưởng BHTN, quỹ BHTN… 1. Thực hiện pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp Ban hành pháp luật Nhà nước mong muốn sử dụng chúng để điều chỉnh các quan hệ xã hội phục vụ lợi ích và mục đích của nhà nước và xã hội. Điều đó chỉ có thể đạt được khi các quy phạm pháp luật do Nhà nước đặt ra được các tổ chức và cá nhân trong xã hội thực hiện một cách chính xác, đầy đủ.
Do vậy, vấn đề không phải chỉ là ban hành thật nhiều các văn bản pháp luật, điều quan trọng là phải thực hiện pháp luật, làm cho những yêu cầu, quy định của chúng trở thành hiện thực. Những quy phạm pháp luật chứa đựng trong các văn bản do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành sẽ hoàn toàn mất hết ý nghĩa nếu nó không được thực hiện, nghĩa là không đi vào đời sống bằng hành vi của các chủ thể pháp luật. Thực hiện pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) của con người phù hợp với những quy định của pháp luật. Tất cả 10 e những hoạt động nào của con người, của tổ chức mà thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật thì đều được coi là biểu hiện của sự việc thực hiện thực tế các quy phạm pháp luật.
Thực hiện pháp luật không chỉ là không vi phạm pháp luật, không làm điều pháp luật cấm. Thực hiện pháp luật còn được thể hiện ở những hành vi sử dụng pháp luật, ở tính tích cực pháp luật của mỗi cá nhân, tổ chức, ở việc chấp hành các nghĩa vụ pháp lý của họ trong cuộc sống. Pháp luật chỉ có thể phát huy vai trò và những giá trị của mình trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, duy trì trật tự và tạo điều kiện cho xã hội phát triển khi quy phạm pháp luật được tôn trọng và thực hiện đầy đủ, nghiêm minh trong cuộc sosongs. Theo định nghĩa tại Giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật của Đại học Quốc gia Hà Nội: “Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể”[11, tr.228] Giáo trình nhà nước và pháp luật đại cương cũng định nghĩa: “Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích mà các chủ thể pháp luật bằng hành vi của mình thực hiện các quy định pháp luật trong thực tế đời sống” [12 tr.121] Theo bản chất của việc thực hiện pháp luật là sự chuyển hóa các yêu cầu của pháp luật bao đồm các quy phạm pháp luật và các nguyên tắc pháp luật vào trong hành vi cụ thể của các chủ thể.
Phạm trù thực hiện pháp luật cho biết, bằng những cách thức nào để các chủ thể pháp luật thực hiện các quy định pháp luật, những yếu tố tác động và điều kiện bảo đảm cho pháp luật được thực hiện. Pháp luật BHTN thuộc hệ thống pháp luật của nhà nước, là hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực BHTN. Theo đó, thực hiện pháp luật về BHTN là quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật về BHTN đi vào cuộc sống, trở thành hành vi thực tế hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, cá nhân. 11 e Thực hiện pháp luật về BHTN bao gồm bốn hình thức thực hiện là: (i) tuân thủ pháp luật về BHTN; (ii) thi hành pháp luật về BHTN; (iii) sử dụng pháp luật về BHTN; (iv) áp dụng pháp luật về BHTN.
Đặc điểm thực hiện pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp Thứ nhất, thực hiện pháp luật về BHTN vừa mang tính quyền lực nhà nước vừa mang tính xã hội rộng lớn. BHTN cũng giống như các chế độ BHXH khác, chủ thể bắt buộc thực hiện theo các quy định đề ra. Chủ thể tham gia BHTN không được lựa chọn mức đóng và phương thức cụ thể. Mặt khác, mức trợ cấp thất nghiệp phải đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động nhưng không quá cao để khuyến khích người lao động tìm kiếm việc làm mới.
Tuy nhiên, thực hiện pháp luật về BHTN là để thực hiện mục tiêu cơ bản là góp phần ổn định xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống và đảm bảo công bằng xã hội. Thất nghiệp gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội như bất ổn xã hội, bất bình đẳng, phân hóa giàu nghèo…Các vấn đề xã hội nếu không được giải quyết tốt sẽ gây nên những hậu quả lớn. Giải quyết vấn đề xã hội là giải quyết các vấn đề liên quan đến lợi ích của con người và vì con người. Vì vậy, thực hiện pháp luật về BHTN mang tính xã hội rất sâu sắc.
Thứ hai, thực hiện pháp luật về BHTN có tính liên ngành, đòi hỏi có sự phối hợp của mọi chủ thể trong quan hệ pháp luật về BHTN Để việc thực hiện pháp luật về BHTN đạt kết quả cao, đảm bảo các mục tiêu cần có nhiều ngành quản lý và thực hiện. Theo quy định hiện hành thì xây dựng chế độ BHTN, quản lý nhà nước về BHTN do ngành lao động thực hiện. Quản lý thu, chi, tăng trưởng quỹ BHTN do ngành BHXH thực hiện. Bưu điện tỉnh/thành phố là tổ chức đại diện chi trả trợ cấp thất nghiệp bằng tiền mặt cho BHXH tỉnh/thành phố.
Ngân hàng nơi cơ quan BHXH mở tài khoản có trách nhiệm chuyển tiền vào tài khoản ATM của người lao động sau khi nhận danh sách chi trả do cơ quan BHXH chuyển sang.