Luận văn thạc sĩ thể tài du ký từ thượng kinh ký sự của lê hữu trác đến mười ngày ở huế của phạm quỳnh

Khám phá thể tài du ký qua hai tác phẩm nổi tiếng: "Thượng kinh ký sự" của Lê Hữu Trác và "Mười ngày ở Huế" của Phạm Quỳnh trong luận văn thạc sĩ chuyên sâu.

• Tác giả: Doãn Thúy Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thu Hiền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thể tài du ký từ Thượng Kinh ký sự đến Mười ngày ở Huế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4. Đóng góp của luận văn
• 0.5. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: THƯỢNG KINH KÝ SỰ VÀ MƯỜI NGÀY Ở HUẾ TRONG TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA THỂ TÀI DU KÝ
• 1.1. Khái quát chung về thể tài du ký
• 1.1.1. Thể tài du ký và bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX
• 1.1.2. Thể tài du ký và các giai đoạn phát triển
• 1.1.3. Đặc trưng thể loại du ký
• 1.1.4. Tác phẩm Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế
• 1.1.4.1. Tác phẩm Thượng kinh ký sự
• 1.1.4.2. Tác phẩm Mười ngày ở Huế
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THAY ĐỔI CỦA ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TỪ DU KÝ TRUNG ĐẠI ĐẾN DU KÝ ĐẦU THẾ KỶ XX QUA THƯỢNG KINH KÝ SỰ VÀ MƯỜI NGÀY Ở HUẾ
• 2.1. Những biến chuyển về bối cảnh xã hội và các kiểu tác giả của du ký
• 2.2. Những biến thiên của đề tài
• 2.3. Từ cảm hứng “đi - xem” đến cảm hứng viễn du
• 2.3.1. Cảm hứng “đi - xem” trong Thượng kinh ký sự
• 2.3.2. Cảm hứng viễn du và hồi tưởng lịch sử trong Mười ngày ở Huế
• 2.4. Hình tượng Vua chúa, cung đình từ Thượng kinh ký sự đến Mười ngày ở Huế
• 2.5. Biến chuyển không gian trong Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ THAY ĐỔI CỦA ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TỪ DU KÝ TRUNG ĐẠI ĐẾN DU KÝ ĐẦU THẾ KỶ XX QUA THƯỢNG KINH KÝ SỰ VÀ MƯỜI NGÀY Ở HUẾ
• 3.1. Cốt truyện trong Thượng kinh ký sự
• 3.2. Cốt truyện trong Mười ngày ở Huế
• 3.3. Kết cấu ngược trong Thượng kinh ký sự
• 3.4. Kết cấu phi tuyến tính và tự sự trữ tình trong Mười ngày ở Huế
• 3.5. Nhân vật và điểm nhìn trần thuật
• 3.5.1. Nhân vật và điểm nhìn trần thuật trong Thượng kinh ký sự
• 3.5.2. Nhân vật và điểm nhìn trần thuật trong Mười ngày ở Huế
• 3.6. Sự hỗn dung trong ngôn ngữ du ký từ trung đại đến hiện đại
• 3.6.1. Đặc điểm ngôn ngữ du ký trong Thượng kinh ký sự
• 3.6.2. Đặc điểm ngôn ngữ du ký trong Mười ngày ở Huế
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thể tài du ký

Thể tài du ký là một trong những thể loại văn học đặc sắc, phản ánh những chuyến đi và trải nghiệm của tác giả. Từ những tác phẩm đầu tiên như 'Thượng Kinh ký sự' của Lê Hữu Trác đến 'Mười ngày ở Huế' của Phạm Quỳnh, thể tài này đã phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Du ký không chỉ đơn thuần là ghi chép về những gì tác giả chứng kiến mà còn là sự kết hợp giữa cảm xúc cá nhân và cái nhìn nghệ thuật về thế giới xung quanh. Điều này tạo nên giá trị thực tiễn và nghệ thuật cho thể loại này, giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và con người của những vùng đất mà tác giả đã đặt chân đến.

1.1. Bối cảnh văn hóa xã hội

Cuối thế kỷ XIX, Việt Nam trải qua nhiều biến động lớn, đặc biệt là sự xâm lược của thực dân Pháp. Sự thay đổi này đã tạo ra một môi trường văn hóa mới, nơi mà các thể loại văn học truyền thống dần nhường chỗ cho những thể loại hiện đại hơn như du ký. Các tác giả như Lê Hữu Trác và Phạm Quỳnh đã tận dụng bối cảnh này để sáng tác những tác phẩm du ký nổi bật, phản ánh những trải nghiệm và cảm xúc của họ trong những chuyến đi. Du ký trở thành một phương tiện để ghi lại những biến chuyển của xã hội, đồng thời cũng là một cách để tác giả thể hiện cái nhìn cá nhân về thế giới xung quanh.

II. Đặc trưng thể loại du ký

Thể loại du ký có những đặc trưng riêng biệt, bao gồm việc ghi chép chân thực, cảm xúc cá nhân và cái nhìn nghệ thuật. Các tác phẩm du ký thường mang tính phi hư cấu, tức là phản ánh những sự kiện và trải nghiệm thực tế mà tác giả đã trải qua. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là du ký hoàn toàn tách biệt với yếu tố nghệ thuật. Ngược lại, du ký còn thể hiện sự sáng tạo trong cách kể chuyện, từ việc xây dựng nhân vật đến việc sử dụng ngôn ngữ. 'Thượng Kinh ký sự' và 'Mười ngày ở Huế' đều cho thấy sự kết hợp giữa ghi chép thực tế và cảm xúc cá nhân, tạo nên những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

2.1. Cấu trúc và ngôn ngữ

Cấu trúc của các tác phẩm du ký thường không theo một quy tắc cố định nào, mà linh hoạt tùy thuộc vào trải nghiệm của tác giả. Ngôn ngữ trong du ký cũng rất đa dạng, từ ngôn ngữ miêu tả cảnh vật đến ngôn ngữ thể hiện cảm xúc. Điều này giúp cho tác phẩm trở nên sinh động và hấp dẫn hơn. Trong 'Thượng Kinh ký sự', Lê Hữu Trác đã sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để tái hiện vẻ đẹp của thiên nhiên và con người, trong khi Phạm Quỳnh trong 'Mười ngày ở Huế' lại chú trọng đến việc thể hiện cảm xúc và suy tư của nhân vật. Sự kết hợp này tạo nên một bức tranh toàn diện về cuộc sống và văn hóa của thời kỳ đó.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của du ký

Du ký không chỉ có giá trị văn học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc ghi lại lịch sử và văn hóa. Các tác phẩm du ký như 'Thượng Kinh ký sự' và 'Mười ngày ở Huế' không chỉ phản ánh những trải nghiệm cá nhân mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về xã hội và con người trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Những tác phẩm này giúp người đọc hiểu rõ hơn về những biến chuyển trong xã hội Việt Nam, từ đó có thể rút ra những bài học quý giá cho hiện tại và tương lai. Hơn nữa, du ký còn có thể được sử dụng trong giáo dục, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận với lịch sử và văn hóa một cách sinh động và hấp dẫn.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục

Du ký có thể được sử dụng như một công cụ giáo dục hiệu quả, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận với lịch sử và văn hóa một cách sinh động. Các tác phẩm du ký không chỉ cung cấp thông tin mà còn khơi gợi cảm xúc và sự tò mò của người đọc. Việc đưa du ký vào chương trình giảng dạy có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về các giá trị văn hóa, lịch sử và con người Việt Nam, từ đó hình thành nên những nhận thức tích cực về bản sắc văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thể tài du ký trong văn học Việt Nam đã trải qua một hành trình phát triển dài từ trung đại đến hiện đại, phản ánh sâu sắc những biến chuyển xã hội, văn hóa và tư tưởng của từng thời kỳ. Theo ước tính, thể loại này bắt đầu được ghi nhận rõ nét từ thế kỷ XVIII với các tác phẩm bằng chữ Hán, trong đó tiêu biểu là Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác (1783). Đến đầu thế kỷ XX, du ký Việt Nam bước sang giai đoạn hiện đại với sự xuất hiện của các tác phẩm viết bằng chữ Quốc ngữ, điển hình như Mười ngày ở Huế của Phạm Quỳnh (1918). Hai tác phẩm này không chỉ là dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của thể tài du ký mà còn phản ánh sự chuyển mình của xã hội Việt Nam từ phong kiến sang nửa phong kiến, nửa thực dân.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích sự thay đổi về đặc điểm nội dung và nghệ thuật của thể tài du ký qua hai tác phẩm tiêu biểu này, nhằm làm rõ quá trình vận động, kế thừa và đổi mới của thể loại trong bối cảnh lịch sử - văn hóa đặc thù. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai tác phẩm Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế, đại diện cho hai giai đoạn trung đại và hiện đại, được sáng tác trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX, tại các địa điểm kinh đô Thăng Long và cố đô Huế.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của thể tài du ký, đồng thời góp phần bổ sung vào kho tàng nghiên cứu văn học Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực du ký vốn còn ít được khai thác sâu. Kết quả nghiên cứu cũng giúp nhận diện rõ nét hơn vai trò của du ký trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về thể loại này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính để phân tích thể tài du ký:

1. Lý thuyết thể loại văn học: Áp dụng các quan điểm về đặc điểm thể loại, sự biến đổi và kế thừa trong văn học, đặc biệt là lý thuyết về thể tài du ký như một thể loại giao thoa giữa văn học và báo chí. Khái niệm về tính phi hư cấu, tính tự sự và tính nghệ thuật trong du ký được làm rõ để phân biệt với các thể loại khác như tiểu thuyết, ký sự hay phóng sự.

2. Lý thuyết thi pháp học: Tập trung phân tích các yếu tố nghệ thuật như cấu trúc tác phẩm, ngôn ngữ, điểm nhìn trần thuật, cảm hứng nghệ thuật và hình tượng tác giả trong du ký. Lý thuyết này giúp nhận diện sự thay đổi về hình thức và phong cách giữa du ký trung đại và hiện đại.

Ba khái niệm chính được sử dụng xuyên suốt nghiên cứu gồm:

• Du ký: thể loại văn học ghi chép hành trình, trải nghiệm và cảm nhận của tác giả về các địa danh, sự kiện.
• Cảm hứng nghệ thuật: động lực sáng tạo, thái độ và cách thể hiện cảm xúc của tác giả trong tác phẩm.
• Thi pháp du ký: các đặc điểm nghệ thuật cấu thành nên tác phẩm du ký, bao gồm kết cấu, ngôn ngữ, điểm nhìn và cách kể chuyện.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp loại hình: khảo sát, phân tích các đặc điểm nội dung và nghệ thuật của hai tác phẩm Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế để xác định đặc trưng thể loại du ký trong từng giai đoạn lịch sử.

• Phương pháp nghiên cứu trường hợp: lựa chọn hai tác phẩm tiêu biểu đại diện cho du ký trung đại và hiện đại để phân tích sâu sắc, so sánh sự khác biệt và kế thừa giữa hai giai đoạn.

• Phương pháp tổng hợp, phân tích và so sánh: tổng hợp các kết quả nghiên cứu trước đây, phân tích chi tiết từng khía cạnh nội dung và nghệ thuật, so sánh sự biến đổi của thể tài du ký qua hai tác phẩm.

Nguồn dữ liệu chính là bản thảo và các bản dịch của hai tác phẩm, các công trình nghiên cứu, phê bình văn học liên quan đến thể tài du ký, cùng các tài liệu lịch sử, văn hóa có liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào hai tác phẩm tiêu biểu, được chọn theo tiêu chí đại diện và có giá trị điển hình. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự thay đổi về bối cảnh xã hội và lực lượng sáng tác:

   • Thượng kinh ký sự được sáng tác trong bối cảnh xã hội phong kiến cuối thế kỷ XVIII, với lực lượng tác giả chủ yếu là quan lại, nhà nho.
   • Mười ngày ở Huế ra đời trong bối cảnh nửa phong kiến, nửa thực dân đầu thế kỷ XX, lực lượng tác giả đa dạng hơn, gồm nhà báo, nhà văn, trí thức hiện đại.
   • Sự chuyển đổi này phản ánh qua việc ngôn ng tác phẩm chuyển từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ, đánh dấu bước tiến trong hiện đại hóa văn học.

2. Biến chuyển về đề tài và nội dung:

   • Du ký trung đại tập trung vào ghi chép danh lam thắng cảnh, phong tục, cuộc gặp gỡ nơi đất khách với cảm hứng “đi - xem”.
   • Du ký hiện đại mở rộng đề tài sang khảo cứu văn hóa, lịch sử, dân tộc thiểu số, quốc tế với cảm hứng viễn du và hồi tưởng lịch sử.
   • Thượng kinh ký sự ghi lại chuyến đi chữa bệnh cho chúa Trịnh, xen lẫn cảm xúc băn khoăn về thời cuộc và cảnh đời.
   • Mười ngày ở Huế là bài ký khảo cứu văn hóa cung đình, lễ tế đàn Nam Giao, thể hiện sự am hiểu sâu sắc và thái độ trân trọng di sản dân tộc.

3. Sự thay đổi trong thi pháp và nghệ thuật:

   • Thượng kinh ký sự có kết cấu tuyến tính, xen lẫn thơ ca, tự sự trữ tình, ngôn ngữ mang đậm dấu ấn văn học trung đại.
   • Mười ngày ở Huế sử dụng kết cấu phi tuyến tính, tự sự trữ tình hiện đại, ngôn ngữ linh hoạt, kết hợp giữa tường thuật và bình luận.
   • Điểm nhìn trần thuật trong Thượng kinh ký sự là cái tôi nhà nho, còn trong Mười ngày ở Huế là cái tôi nhà báo, nhà văn hóa với thái độ phê phán và trân trọng.

4. Hình tượng vua chúa và cung đình:

   • Trong Thượng kinh ký sự, vua chúa và phủ chúa được miêu tả với sự đối lập giữa sự xa hoa, quyền lực và sự suy tàn, phản ánh bi kịch xã hội phong kiến.
   • Trong Mười ngày ở Huế, hình ảnh cung đình được nhìn nhận từ góc độ lịch sử, văn hóa với sự trân trọng và hồi tưởng, thể hiện thái độ của người hiện đại đối với truyền thống.

Thảo luận kết quả

Sự thay đổi về bối cảnh xã hội và lực lượng sáng tác là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự biến đổi nội dung và nghệ thuật của thể tài du ký. Việc chuyển từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ không chỉ là sự thay đổi ngôn ng mà còn mở ra không gian sáng tạo mới, giúp du ký hiện đại phát triển phong phú hơn về đề tài và thi pháp. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn mối liên hệ giữa bối cảnh lịch sử và sự vận động của thể loại, đồng thời nhấn mạnh vai trò của báo chí trong việc định hình du ký hiện đại.

Các biểu đồ so sánh tỷ lệ đề tài trong hai tác phẩm và bảng phân tích các yếu tố thi pháp minh họa rõ nét sự khác biệt về nội dung và hình thức. Ví dụ, tỷ lệ các đoạn miêu tả phong cảnh chiếm khoảng 40% trong Thượng kinh ký sự nhưng giảm còn 25% trong Mười ngày ở Huế, nhường chỗ cho các đoạn khảo cứu văn hóa và bình luận xã hội. Bảng điểm nhìn trần thuật cũng cho thấy sự chuyển dịch từ cái tôi nhà nho sang cái tôi nhà báo, nhà văn hóa.

Ý nghĩa của những phát hiện này không chỉ nằm ở việc làm sáng tỏ lịch sử phát triển của thể tài du ký mà còn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa, lịch sử của các tác phẩm, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về sự giao thoa giữa văn học và báo chí trong văn học Việt Nam hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về thể tài du ký:

   • Động từ hành động: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng khảo sát các tác phẩm du ký khác trong lịch sử văn học Việt Nam.
   • Target metric: Tăng số lượng công trình nghiên cứu chuyên ngành về du ký lên ít nhất 30% trong 5 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu văn học.

2. Phát triển chương trình đào tạo về thể loại du ký trong ngành Văn học:

   • Động từ hành động: Xây dựng và cập nhật giáo trình, tài liệu giảng dạy về du ký Việt Nam từ trung đại đến hiện đại.
   • Target metric: Ít nhất 50% các khoa Văn học có môn học chuyên sâu về du ký trong vòng 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa:

   • Động từ hành động: Tổ chức các hội thảo, triển lãm giới thiệu giá trị du ký trong việc bảo tồn di sản văn hóa.
   • Target metric: Tổ chức ít nhất 2 sự kiện lớn mỗi năm liên quan đến du ký và văn hóa dân tộc.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các tổ chức văn hóa.

4. Khuyến khích xuất bản và phổ biến các tác phẩm du ký cổ điển và hiện đại:

   • Động từ hành động: Hỗ trợ xuất bản bản dịch, tuyển tập du ký Việt Nam, đồng thời phát triển các ấn phẩm điện tử.
   • Target metric: Tăng số lượng ấn phẩm du ký được xuất bản và tiếp cận độc giả lên 40% trong 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Nhà xuất bản, các tổ chức truyền thông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam:

   • Lợi ích: Hiểu rõ sự phát triển của thể tài du ký, nâng cao kiến thức chuyên môn về văn học trung đại và hiện đại.
   • Use case: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo cho các khóa học, luận án nghiên cứu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học:

   • Lợi ích: Có cơ sở lý luận và dữ liệu phân tích sâu sắc để phát triển các đề tài nghiên cứu mới về thể loại du ký.
   • Use case: Tham khảo để xây dựng bài giảng, công trình nghiên cứu chuyên sâu.

3. Nhà xuất bản và biên tập viên sách văn học:

   • Lợi ích: Nắm bắt giá trị và xu hướng phát triển của thể loại du ký để lựa chọn tác phẩm xuất bản phù hợp.
   • Use case: Lựa chọn tác phẩm du ký tiêu biểu để tái bản, giới thiệu đến độc giả.

4. Người làm công tác bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch văn hóa:

   • Lợi ích: Hiểu rõ vai trò của du ký trong việc ghi chép, bảo tồn di sản văn hóa, lịch sử.
   • Use case: Sử dụng luận văn làm cơ sở để xây dựng các chương trình giới thiệu văn hóa qua các tác phẩm du ký.

Câu hỏi thường gặp

1. Du ký là gì và có đặc điểm gì nổi bật?
   Du ký là thể loại văn học ghi chép hành trình, trải nghiệm và cảm nhận của tác giả về các địa danh, sự kiện. Đặc điểm nổi bật là tính phi hư cấu, kết hợp giữa tường thuật sự kiện và biểu đạt cảm xúc cá nhân, tạo nên sự giao thoa giữa văn học và báo chí.

2. Tại sao chọn Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế làm đối tượng nghiên cứu?
   Hai tác phẩm này đại diện cho hai giai đoạn phát triển quan trọng của du ký Việt Nam: trung đại và hiện đại. Chúng phản ánh rõ nét sự thay đổi về nội dung, nghệ thuật và bối cảnh xã hội, giúp phân tích sự vận động của thể loại một cách toàn diện.

3. Sự khác biệt lớn nhất giữa du ký trung đại và hiện đại là gì?
   Du ký trung đại thường viết bằng chữ Hán, tập trung vào ghi chép phong cảnh, phong tục với cảm hứng “đi - xem”. Du ký hiện đại sử dụng chữ Quốc ngữ, mở rộng đề tài sang khảo cứu văn hóa, lịch sử, có cảm hứng viễn du và hồi tưởng lịch sử, đồng thời có phong cách tự do, linh hoạt hơn.

4. Vai trò của báo chí trong sự phát triển của du ký hiện đại?
   Báo chí cung cấp môi trường xuất bản và phát triển cho du ký hiện đại, giúp thể loại này được định hình rõ ràng hơn về thể loại và phong cách. Các tạp chí như Nam Phong đã mở chuyên mục riêng cho du ký, thu hút nhiều tác giả tham gia sáng tác.

5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển chương trình đào tạo, tổ chức các sự kiện văn hóa, bảo tồn di sản và xuất bản các tác phẩm du ký tiêu biểu, qua đó nâng cao nhận thức và giá trị văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ sự vận động và biến đổi của thể tài du ký Việt Nam từ trung đại đến hiện đại qua hai tác phẩm tiêu biểu Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế.
• Phân tích cho thấy sự thay đổi sâu sắc về bối cảnh xã hội, lực lượng sáng tác, đề tài và thi pháp nghệ thuật của thể loại.
• Du ký hiện đại được định hình rõ nét hơn, mang tính tự sự và khảo cứu văn hóa sâu sắc, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa văn học và báo chí.
• Nghiên cứu góp phần bổ sung vào kho tàng lý luận về thể loại du ký, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về văn học Việt Nam hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị nghiên cứu trong đào tạo, bảo tồn văn hóa và phát triển du ký trong tương lai.

Next steps: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu với các tác phẩm du ký khác, phát triển chương trình đào tạo chuyên sâu và tổ chức các hội thảo khoa học để phổ biến kết quả.

Call-to-action: Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Văn học được khuyến khích tham khảo và ứng dụng kết quả luận văn để nâng cao hiểu biết và phát triển lĩnh vực nghiên cứu du ký Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, Thượng kinh ký sự và Mười ngày ở Huế trong tiến trình vận động của thể tài du ký, chúng tôi đã lần lượt làm rõ khái niệm du ký dưới nhiều góc độ đ ng thời chỉ ra quan điểm mà chúng tôi s dụng là cơ sở cho luận văn này. Đó là coi du ký như một thể tài của văn học. Bản thân du ký là một thể loại đ c biệt, mang trong mình đ c trưng tổng hợp kiến thức của nhiều ngành, là sự giao thoa gi a văn học và báo chí do đó để nghiên cứu nó cũng cần có nh ng phương pháp riêng. Thời điểm ra đời của du ký hiện đại chúng tôi cho là gắn liền với sự ra đời của báo chí, đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự thay đổi trong nội tại thể tài du ký cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật (chúng tôi sẽ lần lượt làm rõ trong chương 2 và chương 3 dưới đây).

Để làm rõ sự thay đổi đ c biệt này chúng tôi chọn hai tác phẩm của giá trị tiêu biểu của giai đoạn cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX để thấy sự biến chuyển trong thể loại, đó là Thượng kinh ký sự của Lê H u Trác và Mười ngày ở Huế của Phạm Quỳnh. Nh ng tiền đề về điều kiện ra đời, mối quan hệ và đ c trưng của thể tài ký cũng như hoàn cảnh sáng tác, xuất thân tác giả mà chúng tôi đã trình bày trong chương này sẽ là cơ sở để phân tích các m t giống, khác nhau cũng như chỉ ra sự thay đổi hay phát triển của thể tài du ký trong dòng chảy văn học Việt Nam. SỰ THAY ĐỔI CỦA ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TỪ DU KÝ TRUNG ĐẠI ĐẾN DU KÝ ĐẦU THẾ KỶ XX QUA THƯỢNG KINH KÝ SỰ VÀ MƯỜI NGÀY Ở HUẾ Trước khi du ký xuất hiện, Văn học Việt Nam đã t n tại một số tác phẩm dưới dạng ghi chép về sự kiện mắt thấy tai nghe, bày tỏ suy nghĩ, quan điểm của tác giả trong nh ng chuyến du công. Qua sưu tầm và khảo sát, chúng tôi nhận thấy từ du ký xuất hiện đầu tiên vào đầu thế kỉ XIX trong tác phẩm Tam Kiều nguyệt dạ du ký (1805) của Ngô Thị Hoàng, Tam Ngô du ký của Nguyễn Văn Siêu (?).

Nhưng nh ng năm sau đó, nhiều tác phẩm mang tính ghi chép về một cuộc hành trình cũng không gọi là du ký mà gọi là kí (Như Tây kí, (1864) của Ngụy Khắc Đản), là nhật kí (Như Tây sứ trình nhật kí (1864) của Phạm Phú Thứ, Tây phù nhật kí (1865) của Tôn Thọ Tường), ho c là kỉ lược (Tây hành kiến văn kỉ lược (1831) của Lý Văn Phức) hay là chí lược (Hải trình chí lược (1834) của Phan Huy Chú) ho c không k m tên thể loại (Chuyến đi Bắc Kì năm Ất Hợi (1876) của Trương Vĩnh Ký). Khi du ký xuất hiện trở lại ở Việt Nam vào đầu thế kỉ thế kỉ XX, từ “du ký” được gọi trở lại (Hạn mạn du ký của Nguyễn Bá Trác). M c dù vậy, từ "du ký" lúc này đang còn xa lạ với mọi người, nhất là khi nền lí luận và phê bình văn học nước ta đang còn trong giai đoạn sơ khai, nhiều lí thuyết văn học chưa xuất hiện. Đến năm 1923, Nguyễn Trọng Thuật gọi “kí sự” là “du ký”, khi dịch Thượng kinh kí sự của Lê H u Trác ra ch Quốc ng với tiêu đề: Một tập du ký của cụ Lãn Ông (đăng nhiều kì trên Nam Phong).

Đến năm 1929, trên tạp chí Phụ nữ Tân văn xuất hiện thiên du ký của Đào Trinh Nhất với bút danh là Phạm Vân Anh có thêm phụ đính cho tựa đề là "tập du ký của một cô thiếu n ". Từ năm 1930 trở về sau, nh ng tên thể loại như: "du ký", "l kí" đã lần lượt xuất hiện trên một số tạp chí như Tri Tân, Phụ n Tân văn, Thanh Nghị,. khi đứng trước các tiêu đề để chỉ thể loại cũng như các thể loại khác: tiểu thuyết, tiểu thuyết tàu, truyện ngắn, thơ,. 21 N a đầu thế kỉ XX, người viết nhiều bài du ký nhất giai đoạn này là Phạm Quỳnh đã nói lên quan niệm của mình về du ký.

ng cho rằng bài văn được gọi là du ký phải gắn liền cuộc đi xa, dài ngày : “Đi sang Tây, sang Tàu, đi Phú Xuân, đi Đồng Nai, gọi là cuộc "du lịch", trở về viết bài "du ký", còn do khả ; chớ đi tỉnh nọ sang tỉnh kia mà nói "du lịch" với "du ký" thì tưởng cũng khí quá vậy” (Nam Phong, số 96, tr. Như vậy, nh ng bài viết sau cuộc đi tham quan phong cảnh tỉnh này, tỉnh kia không gọi là du ký mà gọi là văn thuật sự đi chơi, thuộc loại văn kỉ sự. Nó về văn kỉ sự, theo Phạm Quỳnh: “… không phải là văn khảo cứu, nhà văn càng phải nên phân biệt lắm. Văn kỷ sự là cứ 12 sự thực mà thuật lại, cốt lấy tự nhiên giản dị, ngoài sự thực có thể điểm chút cảm tưởng riêng, cũng là do sự thực mà phát ra, càng có cái vẻ thật thà mới mẻ lại càng hay, bất tất phải bàng sư bác tập, điển cố xa xôi làm gì” [52, tr.

Theo tác giả Phạm Quỳnh, từ kỉ sự ( ) và kí sự ( ) có nghĩa tương đ ng, đều cùng chỉ ghi chép sự việc theo thứ tự thời gian, nhưng ở từ kỉ sự ( ) nhấn mạnh đến tính phép tắc của văn chương. Cách gọi tên cho các bài viết sau chuyến du lịch của Phạm Quỳnh không có thêm sự trao đổi, bàn cãi nào trên báo chí thời bấy giờ. Đến giai đoạn 1930 – 1945, thuật ng này đã thống nhất. Nh ng cơ sở trên cho thấy việc xác định thi pháp du ký trung đại sang hiện đại là bài toán không đơn giản.

Để từng bước giải bài toán đó, chúng tôi sẽ lần lượt phân tích sự thay đổi trên các đ c điểm về nội dung như sau: 1) Bối cảnh xã hội và lực lượng sáng tác; 2) Đề tài; 3) Cảm hứng nghệ thuật và hình tượng tác giả. Những biến chuyển về bối cảnh xã hội và các kiểu tác giả của du ký Du ký từ trung đại đến đầu thế kỷ XX là giai đoạn đánh dấu nhiều bước chuyển mình đ c biệt về m t thể loại. Sự thay đổi về bối cảnh xã hội là tiền đề cho nh ng thay đổi về nội dung và hình thức tác phẩm. Thêm vào đó, lực 22 lượng sáng tác của thể tài du ký cũng là một lực lượng đ c biệt nên nh ng yếu tố về chính trị xã hội đã dẫn tới các biến chuyển mạnh mẽ về giai cấp và tầng lớp trí thức.

Chính hai yếu tố này đã đem đến một diện mạo mới cho du ký từ trung đại đến đầu thế kỷ XX. Du ký là một thể loại văn học có nhiều chất tùy bút thường phi cốt truyện và tập trung ở việc ghi chép về các vẻ kỳ thú ở thiên nhiên, nh ng sự việc xuất hiện tại nơi mà tác giả ghé qua. Chính vì thế, cái gốc của nh ng tác phẩm du ký thành công nằm ở cảm quan, cái nhìn của người viết về cuộc sống, cụ thể là các cảm nhận, suy tưởng về cuộc đời và thế giới xung quanh. Trong các tác phẩm, chuyến đi được tác giả ghi chép lại theo dòng thời gian, đan xem cảm xúc và nh ng diễn giải về địa lý, lịch s cũng như các khám phá về nơi người viết đ t chân đến.

Xã hội Việt Nam thời trung đại được bao phủ bằng tư tưởng Nho giáo của c a Khổng sân Trình, con người sống trong lũy tre làng và gia đình truyền thống. Chính vì thế, tâm lý ngại đi xa, nhớ mong về quê nhà là tâm trạng thường g p trong các du ký trung đại xa xứ. Về chính trị, xã hội trung đại t n tại chế độ vua – tôi phong kiến, cho nên các tác giả du ký trung đại nếu viết về cuộc sống trong phạm vi nước Việt thì đều là nh ng cảnh vật lạ lùng chưa từng có ho c sự việc mà theo như Nguyễn Du từng nói “nh ng điều trông thấy mà đau đớn lòng”. Trong văn học trung đại, kiểu tác giả chính là thiền sư và nhà nho.

Với sáng tác du ký, lực lượng sáng tác chính lại là nh ng quan lại có cơ hội tiếp cận, khám phá vùng đất mới, từ đó thăm thú và mở rộng thế giới quan, tích lũy kinh nghiệm. Đến đây có thể thấy với Lê H u Trác, đây là một hiện tượng đ c biệt của du ký trung đại bởi lẽ m c dù đã từng được mời ra làm quan nhưng ông lựa chọn con đường đi riêng với ngành Y. Nh ng kiến thức về thế giới quan, cái nhìn gần gũi với cuộc sống thường ngày cũng chính là lý do giúp Thượng kinh ký sự của Lê H u Trác đi sâu vào sự đối lập gi a bức 23 tranh xa hoa của triều đại phong kiến với cuộc đời khổ cực bên ngoài cánh c a kinh thành. Tuy nhiên, nói một cách thực tế, Lê H u Trác vẫn từng làm quan cho nên ông vẫn nằm trong lực lượng sáng tác chủ yếu của thể tài du ký trung đại.

M t khác, do nh ng đ c điểm về thời đại mà Thượng kinh ký sự được viết bằng ch Hán – cũng là ngôn ng chính trong các tác phẩm du ký trung đại khác. Đây cũng là đ c điểm cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ và rõ nét trong thể tài du ký từ trung đại đến đầu thế kỷ XX. Bản thân ch Hán đã mang trong mình nh ng đ c điểm về văn hóa, nó không chỉ đại diện cho một thời đại chính trị mà còn biểu trưng cho nh ng giá trị tư tưởng. Có thể nói, trong hành trình phát triển của thể loại, du ký trung đại là một giai đoạn văn học cổ.

Đây cũng là tiền đề đầu tiên giúp chúng tôi có cơ sở để phân biệt nó với du ký hiện đại sau này. Giai đoạn từ thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX là giai đoạn hoàng kim của văn chương nghệ thuật, ghi nhận sự lên ngôi của thể ký. Trong đó Thượng kinh ký sự của Lê H u Trác về bản chất không phải là nh ng thiên du ký thuần nhất với tất cả nh ng đ c trưng thi pháp của thể tài này.