mở đầu cho lối văn phóng sự ở Việt Nam. Tiếp theo sau là những phóng sự Trước vành móng ngựa (1938) của Hoàng Đạo, Hà Nội lầm than (Trọng Lang), Thanh niên trụy 16 lạc (Nguyễn Đình Lạp), Kỹ nghệ lấy Tây (Vũ Trọng Phụng),… đều là những tác phẩm có tiếng vang trong đời sống văn học. Vào những năm 50, trong tập bài giảng Muốn làm phóng sự, tác giả Nguyễn Đình Lạp cho rằng: “Phóng sự là nghiên cứu tìm hiểu một sự kiện gì rồi ghi chép lại cho thật đúng”. Đến năm 1962, trên báo Văn nghệ tác giả Bùi Huy Phồn cho rằng phóng sự là: “một thể văn xung kích”, “thuyết phục trực tiếp người đọc bằng những số liệu, người thật có thể kiểm tra thấy được… nhất là tính chiến đấu và kịp thời” [31, tr.
Tiếp đó, trên Tạp chí văn học (từ số tháng 5/1966 đến số tháng 6/1967) đã mở đợt Trao đổi về thể ký và vấn đề viết về người thật, việc thật. Các nhà văn đã lần lượt trình bày quan niệm của mình về thể phóng sự cũng như nhà nghiên cứu Vũ Đức Phúc đã kết luận vấn đề rằng: “Phóng sự là kết quả của một nghiên cứu tại chỗ một vấn đề thời sự rất lớn đang làm cho cả xã hội, có khi cả thế giới chú ý, đặt ra nhiều dấu hỏi mà vấn đế ấy lại xảy ra ở một nơi ít người có điều kiện đến nghiên cứu tường tận, một nơi đương thời rất khó đến. Chính do đặc điểm này của phóng sự mà một phóng sự có giá trị phải sốt dẻo, xác thực, toàn diện” [31, tr. Trong bài viết có tính chất tổng kết, nhà nghiên cứu Nam Mộc kết luận rằng: “Có tác phẩm thiên về ghi sự kiện xã hội, hành động con người xoay quanh một vấn đề nhất định của xã hội, của thời đại.
Tác phẩm này còn có thể chứa cả những tài liệu báo cáo, số lượng thống kê, bắc cầu giữa văn học và báo chí. Ta gọi đó là phóng sự” [31, tr. Đến những năm 60, Chế Lan Viên có những nhận xét thiên về hình thức cũng như kết cấu của thể loại đã cho rằng: “Ở phóng sự thì ta chỉ cần người mà không cần nhân vật, và cần vấn đề, cần sự việc mà cốt truyện lại không cần. Tóm lại, chuyện có thực hay không, có nhân vật hay không có nhân vật, có cốt truyện hay không chỉ là những sự việc nối nhau bởi một vấn đề, là ba điểm lớn để phân biệt tiểu thuyết và phóng sự” [31, tr.
17 Những ý kiến, quan niệm trên của những nhà nghiên cứu do gắn liền với tuổi đời còn non trẻ của thể loại phóng sự nên họ có thiên hướng khai thác đặc điểm chung nhất của thể loại về mặt nội dung cũng như hình thức phản ánh. Đó là thể loại phản ánh những vấn đề, sự kiện của cuộc sống ở góc nhìn trực diện mang tính chiến đấu kịp thời nhưng không cần sự khắc họa nhân vật, kể cả cốt truyện. Điều cốt yếu nhất của thể loại phóng sự là “cần người”, “cần vấn đề”, “cần sự việc” đồng thời tác phẩm phóng sự phải biết “đặt ra những câu hỏi” trước cuộc đời. Quan niệm về thể loại phóng sự từ sau 1975 ở Việt Nam Trong cuộc hành trình sinh thành và phát triển của thể loại, phóng sự đã trải qua những bước thăng trầm nhất định tương ứng với những hoàn cảnh xã hội khác nhau.
Sau khi phát triển rầm rộ vào giai đoạn 1930 - 1945 thì phóng sự tạm lắng lại trong khoảng thời gian dài cho đến đại thắng mùa xuân 1975 nó được khôi phục vị thế và trưởng thành hơn. Sự hồi sinh của thể loại phóng sự trên văn đàn giai đoạn từ 1975 đến nay cũng đồng nghĩa với sức cuốn hút trở lại của nó đối với giới nghiên cứu tham gia nhận xét, đánh giá trên nhiều bình diện khác nhau. Bước sang những năm 70 trong cuốn Từ điển tiếng Việt (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1977) định nghĩa rằng: “Phóng sự là thể văn chú trọng diễn tả sự thật mà mình trông thấy và giải đáp các vấn đề do sự thật ấy nêu ra” [31, tr. Tiếp theo trong Từ điển học sinh (Nhà xuất bản Giáo dục, 1977) trình bày khái niệm có phần sâu sắc hơn khi cho rằng: “Phóng sự là thể văn phản ánh, phân tích kịp thời những sự việc tai nghe mắt thấy có tính chất điều tra” [31, tr.
Quyển Từ điển thuật ngữ văn học xuất bản vào năm 1992 do GS Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên (Nxb Giáo dục) đã có những 18 phân tích, đánh giá rất chi tiết về phóng sự như sau: “Việc sử dụng một số phương tiện biểu đạt của văn học như các biện pháp tu từ, ngôn ngữ giàu hình ảnh, hướng vào thế giới bên trong (ở một mức độ nhất định) của nhân vật,. khiến cho phóng sự vốn từ báo chí, có thể trở thành văn học, một số tác phẩm thuộc loại này thường được chấp nhận như là những tác phẩm văn học có giá trị” [31, tr. Xuất phát từ cơ sở hiện thực, năm 1962, GS Hà Minh Đức trong giáo trình Thể loại văn học nhận định rằng: “Điều chủ yếu trong một thiên phóng sự. là sự việc và hiện thực khách quan” (Nhà xuất bản Giáo dục, trang 160) [31, tr.
Đến năm 1992 ông tiếp tục khẳng định: “Về cơ bản, phóng sự cũng có đặc tính của thiên kí sự: chú trọng sự kiện khách quan, tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả. Nhưng phóng sự lại đòi hỏi tính thời sự trực tiếp. Phóng sự được viết ra nhằm giải đáp những vấn đề nào đó mà xã hội đang quan tâm. Người viết trình bày một cách khách quan diễn biến của câu chuyện, sự việc, đồng thời cũng nhằm chứng minh cho một kết luận của mình, hoặc từ đó đề xuất ra những vấn đề xã hội nhất định (.
Người viết phóng sự giỏi trước hết phải là người có trách nhiệm với ngòi bút, với chân lí cuộc sống, phải biết xông xáo, đi sâu vào thực tế đời sống, có năng lực phát hiện và khái quát hóa” [31, tr. Khảo sát trên phương diện nội dung GS Phương Lựu trong giáo trình Lí luận văn học tái bản lần thứ 5 năm 2006 cho rằng “phóng sự nổi bật bằng những sự thật xác thực, dồi đào và nóng hổi” và “nội dung chủ yếu của phóng sự lại thiên về vấn đề mà người viết muốn đề xuất và giải quyết” [13, tr. Gần đây, công trình Lí luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên xuất bản năm 2012 cũng khẳng định lại về mặt hình thức rằng: “Phóng sự là thể loại ký nằm giữa văn học và báo chí. Phóng sự khác thông tấn ở chỗ nó không chỉ đưa tin mà còn có nhiệm vụ dựng lại hiện trường cho mọi người quan sát, 19 phán xét.
Do đó, nó nghiêng hẳn về phía tự sự, miêu tả, tái hiện sự thật, nhưng nội dung tự sự thường không dựa vào một cốt truyện hoàn chỉnh” [26, tr. Nhìn nhận từ bình diện của thể kí báo chí, nhà nghiên cứu lí luận báo chí Đức Dũng trong Các thể ký báo chí đã định nghĩa: “Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [16, tr. Tác giả Hoàng Minh Phương khi dựa trên một số tài liệu báo chí học Pháp, Australia và Hoa Kỳ trong công trình Phương pháp thực hiện Phóng sự báo chí có trích dẫn như sau: “Phóng sự là một bài viết có chủ đích dựa trên những biến cố, sự kiện nổi bật đã xảy ra có liên quan đến một hay những bối cảnh hoặc con người trong các tình huống phức tạp và hệ quả của những biến cố, sự kiện ấy gây ra cho xã hội” [22, tr. Theo tác giả công trình thì với định nghĩa như trên là khá cụ thể và đáng tham khảo bởi trước hết nó cho ta thấy nét khác biệt không chỉ giữa Phóng sự và Tường thuật mà còn giữa Phóng sự với các thể văn báo khác, nó giúp ta thấy được quá trình làm việc công phu, thận trọng và gian khổ của người viết Phóng sự.
Huỳnh Dũng Nhân xuất phát từ điểm nhìn của báo chí khi đất nước bắt đầu đổi mới vào năm 1986 trong giáo trình Để viết phóng sự thành công quan niệm rằng: “Phóng sự là một thể tài báo chí, phản ánh những vấn đề có tính thời sự có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm. Phóng sự có thể viết bằng các bút pháp mang tính văn học. Trong phóng sự có nhân vật và có cái tôi trần thuật. Phóng sự giúp bạn đọc hiểu sâu hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm” [16, tr.
Ông 20 cho rằng hiện nay phóng sự đứng hẳn về phía báo chí vì đề tài nó đề cập đến là những vấn đề nóng hổi, thời sự, nó phản ánh các hoạt động xã hội, nó phải nhanh và trung thực, được quy định bởi các tính đặc trưng của báo chí. Đúng như Lê Phú khải trong bài viết Thử bàn về “cái Tôi” trong phóng sự cho rằng: nếu hỏi 100 nhà báo về định nghĩa phóng sự thì người ta lại nhận được 100 câu trả lời khác nhau! Đó là vì sự phong phú đa dạng của thể loại này. Riêng ông thì quan niệm rằng: “Người viết phóng sự là vị sứ giả được bạn đọc cử đến tận nơi xảy ra sự kiện quan trọng để gửi về cho họ những thông tin vô giá. Cùng có những nhận định trong công trình Để viết phóng sự thành công của tác giả Huỳnh Dũng Nhân thì nhà báo Nguyễn Quang Vinh và Ngọc Trân đã có nhận xét xác đáng về thể loại phóng sự.
Trong khi Nguyễn Quang Vinh tập trung vào điểm nhấn của thể loại là: “Viết phóng sự phải tìm ra cái mới lạ. Cái mới cái lạ trong bài viết phải đổi bằng mồ hôi công sức. Phải máu đi” và “để ra được một phóng sự bản thân người viết phải đầy chất năng lượng phóng sự: năng lượng cảm xúc, hồn vía, chữ nghĩa và vốn sống”[16, tr.191- 192] thì Ngọc Trân cũng cho rằng: “Đây là thể loại được sử dụng khi thông tin có tính chất trình diễn, sống động, muôn màu muôn vẻ” [16, tr.