Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về tái định cƣ và tác động đến đời sống kinh tế, xã hội của ngƣời dân. - Chương 2: Cơ sở lý luận, thực tiễn về tái định cƣ và tác động đến đời sống kinh tế, xã hội của ngƣời dân. - Chương 3: Phƣơng pháp nghiên cứu. - Chương 4: Thực trạng quá trình tái định cƣ và tác động đến đời sống kinh tế, xã hội của ngƣời dân ở Hà Nội.
- Chương 5: Quan điểm và các giải pháp chủ yếu nhằm đảm bảo bền vững đời sống kinh tế, xã hội của ngƣời dân tái định cƣ ở Hà Nội. 5 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁI ĐỊNH CƢ VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về TĐC bắt đầu xuất hiện từ những năm 1960, 1970 của thế kỷ trƣớc. Tuy nhiên, thời gian gần đây, các nghiên cứu về TĐC mới nổi lên và đƣợc quan tâm sâu sắc của giới học giả và công chúng.
Có thể tổng quan về một số các công trình nghiên cứu nổi bật sau đây: 1. Các nghiên cứu về đền bù, bồi thƣờng trong TĐC Nghiên cứu về đền bù, bồi thƣờng trong TĐC có thể kể đến công trình “Kinh tế học mới về TĐC: Những nhìn nhận nguyên tắc đền bù” của M.Cernea (2003) nghiên cứu vai trò của kinh tế học trong trong đền bù, bồi thƣờng. Nghiên cứu đi sâu phân tích các lý thuyết về bồi thƣờng, TĐC và cho rằng việc dùng các phƣơng pháp kinh tế học thông thƣờng khó có khả năng giải quyết về những vấn đề khác ngoài đền bù, TĐC. Năm 2008, khi nghiên cứu tập trung vào đối tƣợng là ngƣời dân bị ảnh hƣởng và có nguy cơ bị bần cùng hóa, M.
Cernea đã sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu xã hội học để phát hiện các nguyên nhân của những thất bại trong bố trí TĐC là do đói nghèo và thiếu hụt nguồn tài chính đền bù cho ngƣời bị ảnh hƣởng (NBAH) trong công trình“Đền bù và chia sẻ lợi ích: Tại sao cần phải thay đổi chính sách và thực tế TĐC”. Tác giả cho rằng các chính phủ thƣờng quá tập trung vào bồi thƣờng chứ không chú ý đến khôi phục thu nhập hay phục hồi sinh kế, cũng nhƣ các nguồn lực bổ sung cho việc di dời đến nơi ở mới. Tập hợp các bài viết phân tích chi phí – lợi ích và các nguyên tắc bồi thƣờng TĐC của tác giả M. Cernea và Ravi Kanbur (2003) nghiên cứu “Sự hoán đổi nguyên tắc đền bù trong TĐC”.
Nếu nhƣ Ravi Kanbur nghiên cứu trên cơ sở lý thuyết kinh tế phát triển và hiệu quả Pareto thì M. Cernea dựa trên cơ sở xã hội học phê phán các nguyên tắc bồi thƣờng, hỗ trợ. Mục đích liên kết hai công trình với nhau là để nhằm chứng tỏ tầm quan trọng của TĐC và bồi thƣờng thiệt hại trong các dự án phát triển, không chỉ tính đến 6 những yếu tố kinh tế mà còn cần phải tính đến những vấn đề xã hội. Một nghiên cứu khác cho thấy việc nghiên cứu đền bù, TĐC ở khu vực đô thị khác biệt hoàn toàn với khu vực nông thôn của Nelson Chan (2003) “Đền bù khi thu hồi đất ở Trung Quốc: Vấn đề và giải pháp” đã đánh giá cụ thể hệ thống chính sách, pháp luật của Trung Quốc và phân tích quá trình ĐTH ở Trung Quốc kể từ sau khi cải cách 1978, đồng nghĩa với việc thu hồi đất và TĐC.
Qua tìm hiểu những nghiên cứu cho thấy các tác giả mới tập trung nghiên cứu chính sách, đề xuất đổi mới hệ thống pháp luật nhƣng chƣa đi vào nghiên cứu bản chất của việc TĐC cũng nhƣ đòi hỏi phải có chính sách về TĐC. Các nghiên cứu về di dời, tổ chức TĐC Khái quát về TĐC trong quá trình phát triển, liên quan đến các vấn đề kinh tế, phát triển, cƣỡng bức di dời, trong cuốn“Kinh tế học về TĐC: Câu hỏi và thách thức” M. Cernea và cộng sự đã đƣa ra 2 luận điểm: Thứ nhất, kinh tế học về di dời và TĐC đã bị giới học giả bỏ qua, dẫn đến khoảng trống trong phân tích kinh tế, tài chính đối với quá trình di dời cũng nhƣ các biện pháp khắc phục. Trên thực tế, khoa học về nhân học, xã hội học đã nghiên cứu về TĐC, vƣợt xa khoa học kinh tế và tạo ra một khoảng cách lớn cả về nhận thức lẫn thực tế.
Thứ hai, các phƣơng pháp kinh tế đƣợc sử dụng trong các dự án TĐC của Ngân hàng Thế giới (WB), của các nhà tài trợ và một số chính phủ đƣợc dựa trên phân tích chi phí – lợi ích thông thƣờng và tỏ ra lạc hậu, không phù hợp với phân tích di dời, TĐC vì nó đòi hỏi sự khác biệt về phân phối trong cả chi phí và lợi ích. Nghiên cứu của Walter Fernandes, (2007) “Cưỡng chế di dời: chính sách và thực tiễn ở Ấn Độ” cho rằng yếu tố cơ bản trong GPMB, di dời TĐC là vấn đề đền bù, trong đó quan trọng nhất là khoản đền bù về nhà và đất. Tuy nhiên, trên thực tế, việc yếu kém trong vận dụng khung khổ pháp lý về đất đai dẫn đến các khoản đền bù này không thể đáp ứng đƣợc yêu cầu phục hồi sinh kế cho những ngƣời bị di dời. Tác giả tập trung vào việc đề xuất thay đổi, cải cách hệ thống chính sách, các luật và khung khổ pháp lý để đảm bảo công bằng trong đền bù, làm sao khoản đền bù có thể không gây ra nguy cơ bần cùng hóa, việc đƣa ra định nghĩa sự bần cùng hóa và đời sống KT-XH chƣa đƣợc quan tâm chú ý.
7 Anjan Chakrabarti and Anup Dhar (2009) ở Ấn Độ với công trình “GPMB và TĐC trong quá trình phát triển ở các nước thế giới thứ ba” đã nghiên cứu thực chất của GPMB, TĐC chính là quá trình phát triển. Nghiên cứu tập trung vào phạm vi Ấn Độ trong khi mục tiêu đặt ra là nghiên cứu ở các nƣớc thuộc thế giới thứ ba. Ở các nƣớc đang phát triển, chính sách và các chế định về đền bù, TĐC thƣờng rất khác nhau và thay đổi theo thời gian, nghiên cứu một vài trƣờng hợp thực tế ở Ấn Độ có thể không mang tính bao quát. Các nghiên cứu về sinh kế và phục hồi sinh kế cho ngƣời dân TĐC 1.
Các nghiên cứu về sinh kế của người dân TĐC Trƣớc hết, phải kể đến John Eriksen và Maria Clara-Mejia (2000) với nghiên cứu “Đối phó với TĐC nông thôn châu Á và TĐC đô thị ở châu Mỹ Latinh”, đã cung cấp các bằng chứng thực nghiệm về sai sót kinh tế trong lập kế hoạch cho các hoạt động TĐC, trong đó thiếu những biện pháp phục hồi sinh kế. Dƣới giác độ nhân chủng học, Lakshman Mahapatra (1997) đã xây dựng “Mô hình TĐC: các nguy cơ nghèo khó và tái thiết sinh kế” trên cơ sở thực nghiệm về quá trình bần cùng hóa do việc di dời ở Ấn Độ. Tác giả cho rằng, một chính sách TĐC tốt có thể huy động tốt hơn các nguồn lực ngân sách cho TĐC và các nguồn tài nguyên mới đƣợc tạo ra bởi chính bản thân dự án nhằm cải thiện điều kiện kinh tế của ngƣời dân TĐC và cho phép họ chia sẻ lợi ích trong phát triển. Nghiên cứu này cung cấp quan điểm về động lực bên trong TĐC và cho thấy các công cụ phân tích và giải pháp chính sách để cải thiện các nguồn lực.
Nghiên cứu về “Quá trình phát triển – tất yếu của TĐC” của Jason Stanley (2003) đã mang đến cái nhìn tổng quan về TĐC trên phạm vi toàn cầu, từ châu Á - Thái Bình Dƣơng, châu Phi, Mỹ La - tinh và Caribean, châu Âu và Bắc Mỹ. Tác giả nghiên cứu 3 loại dự án phát triển dẫn đến TĐC (dự án thủy điện, phát triển hạ tầng và giao thông đô thị, và khai thác tài nguyên thiên nhiên). Việc thiếu nghiên cứu thực địa nên tác giả chỉ tập trung nghiên cứu những nét khái quát trên phạm vi toàn cầu về TĐC. Công trình nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu di trú thuộc Đại học Oxford, (2002) “Hướng tới phát triển 8 khu vực và giảm thiểu đói nghèo gây ra bởi TĐC” đã nghiên cứu các ảnh hƣởng tiêu cực và tích cực của TĐC bắt buộc, ảnh hƣởng của việc thay đổi chính sách, triển vọng hồi phục của những ngƣời dân TĐC, sự hồi phục sinh kế xét ở góc độ kinh tế… Các tác giả đã sử dụng phƣơng pháp phân tích so sánh, đối chiếu các lý thuyết, các mô hình trong nghiên cứu TĐC của một số học giả trên thế giới.
Quy mô của nghiên cứu này quá rộng, không có đủ nguồn lực để tiến hành nghiên cứu thực. Khi phân tích bản chất của TĐC, một số tác giả đã cố gắng tìm hiểu những nguyên nhân sâu sa để tìm ra những căn nguyên của sự bần cùng hóa, nghèo đói, các nguy cơ khác mà NBAH phải gánh chịu. David Pearce, nhà kinh tế học phúc lợi ngƣời Anh với nghiên cứu về TĐC trên quan điểm kinh tế học phúc lợi. Ông cho rằng có sự tƣơng đồng giữa kinh tế TĐC và kinh tế môi trƣờng và việc kích thích phát triển các cơ sở kinh tế - tài chính cho việc di dời và TĐC là hoàn toàn phù hợp.
Nghiên cứu của Junko Maruyama, (2003) về “Ảnh hưởng của TĐC đến sinh kế và các mối quan hệ xã hội ở khu vực trung tâm Kalahari, Botswana” cho thấy ngƣời dân bị ảnh hƣởng bởi dự án TĐC có những thay đổi đáng kể, từng nhóm dân cƣ di dời ra ngoài khu vực TĐC hình thành các khu TĐC tự phát. Sinh kế của ngƣời dân không đƣợc đảm bảo và quan tâm đúng mực. Nội dung của nghiên cứu tập trung vào đánh giá thực trạng không gian sống và đề xuất tái bố trí không gian TĐC trên phạm vi khá rộng lớn. Syed Al Atahar (2013) với công trình “Thu hồi đất và TĐC ở Bangladesh trong các dự án phát triển: Hoàn thiện chính sách TĐC quốc gia và phục hồi sinh kế” đã nghiên cứu nhiều dự án phát triển và đánh giá ảnh hƣởng của TĐC đến sinh kế ngƣời dân ở Bangladesh.
Tác giả tập trung đi sâu phân tích hệ thống pháp lý của Bangladesh và đề xuất thay đổi các chính sách về TĐC. Nghiên cứu chƣa đi sâu vào bản chất của các tác động ảnh hƣởng của TĐC và sự cần thiết phải phục hồi thu nhập của ngƣời dân cũng nhƣ các chính sách đề xuất không hề có những nội dung liên quan đến sinh kế của ngƣời dân.