CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đất đai và vai trò của đất đai đối với con người Theo quan điểm của C. Mác: Đất là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiện cần để sinh tồn, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất cơ bản trong nông lâm nghiệp.
Khái niệm đất theo nghĩa đất đai (Land) có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, đất như là không gian, cộng đồng lãnh thổ, vị trí địa lý, nguồn vốn, môi trường, tài sản. Đối với một quốc gia, khi ra đời và tồn tại, bao giờ cũng gắn liền với một vùng lãnh thổ xác định. Theo đó, tài sản đầu tiên mà bất kỳ quốc gia nào cũng có được chính là đất đai và các tài nguyên trong lòng đất, cũng như các tài sản gắn liền trên đất. Dù xã hội có phát triển đến đâu, khoa học kỹ thuật có tiến bộ thế nào đi chăng nữa, và dù con người có tạo ra được nhiều tài sản khác nhau để làm phong phú cho cuộc sống của mình thì đất đai và những bất động sản trên nó vẫn là những tài sản cơ bản nhất, là nền tảng cho sự hình thành các tài sản khác [11].
Khái niệm, đặc điểm và phân loại tranh chấp đất đai 1.1 Tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là một thuật ngữ, một khái niệm đã trở nên rất phổ biến trong đời sống xã hội. Thuật ngữ này không chỉ xuất hiện trong các văn bản pháp luật mà còn xuất hiện thường ngày trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong đời sống nhân dân. Theo khoản 24, điều 3, Luật Đất đai 2013 thì tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai [21]. - Chủ thể của tranh chấp đất đai có thể là giữa các chủ thể sử dụng đất với nhau hoặc giữa người sử dụng đất với bất kỳ bên thứ ba nào khác trong quan hệ đất đai.
- Khách thể của tranh chấp đất đai (TCĐĐ) là thửa đất cụ thể đang diễn ra TCĐĐ; - Nội dung tranh chấp đất đai là những mâu thuẫn, bất đồng trong việc xác định quyền quản lý, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và nghĩa vụ của các chủ thể quan hệ pháp luật đất đai đối với thửa đất đang tranh chấp. Trong quan hệ pháp luật đất đai, việc xem xét giải quyết tranh chấp đất đai là một trong những biện pháp quan trọng để pháp luật đất đai phát huy được vai trò trong PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 đời sống xã hội. Thông qua việc giải quyết tranh chấp đất đai, Nhà nước điều chỉnh các quan hệ đất đai cho phù hợp với lợi ích của Nhà nước và của xã hội. Đồng thời, giáo dục ý thức tuân thủ và tôn trọng pháp luật cho mọi công dân, ngăn ngừa những VPPL có thể xảy ra.
Đặc điểm của tranh chấp đất đai Quan hệ đất đai là một dạng đặc biệt của quan hệ dân sự nên bên cạnh những đặc điểm chung của một tranh chấp dân sự, TCĐĐ còn mang những đặc điểm riêng cụ thể như sau: - Mối quan hệ giữa các đối tượng TCDĐ là một trong những mối quan hệ pháp luật phức tạp, diễn ra trong thời gian dài. - Đối tượng của TCĐĐ là quyền quản lý và quyền sử dụng đất (QSDĐ) chứ không phải quyền sở hữu đất đai. - Chủ thể của TCĐĐ chỉ có thể là chủ thể của quyền quản lý và SDĐ mà không phải là chủ thể của quyền sở hữu đất đai. QSDĐ của các chủ thể được xác lập dựa trên quyết định giao đất, cho thuê đất của Nhà nước; được Nhà nước cho phép nhận chuyển nhượng từ các chủ thể khác hoặc được Nhà nước thừa nhận QSDĐ hợp pháp đối với diện tích đất đang sử dụng.
Như vậy, chủ thể của TCĐĐ là các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo tham gia với tư cách là người SDĐ. - TCĐĐ phát sinh gây hậu quả xấu về nhiều mặt như: Mất ổn định về chính trị, phá vỡ mối quan hệ xã hội, mất đoàn kết trong nội bộ nhân dân, gây đình trệ sản xuất, cản trở việc thực hiện các giao dịch về QSDĐ và gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước về đất đai. - TCĐĐ phản ánh thực trạng quản lý và SDĐ, ảnh hưởng đến quá trình thực hiện các quy định của pháp luật và chính sách đất đai của Nhà nước [12]. Phân loại tranh chấp đất đai Trước năm 1980, Nhà nước ta thừa nhận chế độ đa sở hữu đối với đất đai với các hình thức sở hữu Nhà nước, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân đối với đất đai, do đó các dạng TCĐĐ trong thời kỳ này có thể là tranh chấp về QSDĐ hoặc tranh chấp về quyền sở hữu đất đai.
Hiến pháp 1980 ra đời quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, TCĐĐ trong giai đoạn này thực chất là tranh chấp về QSDĐ, không tồn tại tranh chấp về quyền sở hữu đất đai. Theo quy định tại Điều 136 và Điều 203 Luật Đất đai 2013 về thẩm quyền giải quyết TCĐĐ, có thể chia TCĐĐ thành ba nhóm: TCĐĐ liên quan đến địa giới hành chính, tranh chấp QSDĐ và tranh chấp tài sản gắn liền với QSDĐ. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 a. Tranh chấp địa giới hành chính Loại tranh chấp này thường xảy ra trong việc xác định ranh giới ở hai tỉnh, hai huyện, hai xã với nhau vì địa giới hành chính không rõ ràng, không có mốc giới phân chia ổn định.
Dạng tranh chấp này phát sinh trong quá trình chia tách đơn vị hành chính các cấp [12]. Tranh chấp QSDĐ Dạng tranh chấp QSDĐ bao gồm tranh chấp về việc ai là người có QSDĐ và tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất (SDĐ). * Tranh chấp về việc ai là người có QSDĐ Bao gồm các dạng như sau: - Tranh chấp đòi lại QSDĐ: Dạng tranh chấp này phát sinh do một người có QSDĐ nhưng không trực tiếp SDĐ, hiện tại thửa đất tranh chấp do người khác sử dụng. Khi người có QSDĐ muốn lấy lại thửa đất của mình để sử dụng thì người đang trực tiếp SDĐ không trả lại đất.
- Tranh chấp về quyền thừa kế QSDĐ: Dạng tranh chấp này phát sinh do người có QSDĐ chết không để lại di chúc và những người thừa kế theo pháp luật không tự thỏa thuận được về việc phân chia di sản thừa kế. - Tranh chấp ranh giới QSDĐ: Đây là tranh chấp phát sinh giữa những người SDĐ về ranh giới giữa các vùng đất được phép sử dụng. Tranh chấp dạng này phát sinh do một bên tự ý thay đổi ranh giới SDD hoặc cả hai bên không xác định được với nhau về ranh giới; một số trường hợp lấn, chiếm một phần hoặc toàn bộ diện tích đất thuộc quyền sử dụng của người khác để sử dụng hoặc để nhận được khoản bồi thường lớn hơn khi Nhà nước thu hồi đất. - Tranh chấp QSDĐ khi vợ chồng ly hôn, tranh chấp giữa đồng bào đi xây dựng vùng kinh tế mới với đồng bào dân tộc sở tại, giữa các nông trường, lâm trường và các tổ chức SDĐ khác với nhân dân địa phương.
Khi ly hôn, vợ chồng không thể thỏa thuận được với nhau về việc phân chia QSDĐ dẫn đến tranh chấp, QSDĐ trong trường hợp này có thể có trước hoặc sau khi kết hôn [12]. * Tranh chấp phát sinh khi thực hiện quyền và nghĩa vụ của người SDĐ Trong dạng TCĐĐ này, thông thường đối tượng SDĐ có các loại giấy tờ hợp pháp, hợp lệ về QSDĐ hoặc sử dụng đất ổn định lâu dài, tuy nhiên, khi người SDĐ thực hiện QSDĐ của mình thì bị người khác cản trở dẫn đến tranh chấp, có trường hợp khi ký kết các hợp đồng giao dịch về QSDĐ, các bên không thỏa thuận được ai là người thực hiện các nghĩa vụ tài chính về đất đai với Nhà nước dẫn đến tranh chấp. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 - Tranh chấp về cản trở việc thực hiện QSDĐ mặc dù số lượng ít nhưng thường có tính chất phức tạp. Thông thường, do mâu thuẫn phát sinh giữa hai đối tượng tranh chấp, một bên SDĐ do có thành kiến cá nhân đã cản trở việc thực hiện quyền của người SDĐ khác dẫn đến tranh chấp.
Dạng tranh chấp này thường dẫn đến xô xát, chửi bới, đánh nhau, dễ gây mất đoàn kết và phá vỡ tình làng nghĩa xóm [12]. Tranh chấp tài sản gắn liền với QSDĐ Các tài sản gắn liền với QSDĐ tranh chấp bao gồm nhà ở, nhà bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh, giếng nước, nhà để ô tô, nhà thờ, tường rào gắn liền với nhà ở, các công trình xây dựng trên đất được giao để sử dụng vào mục đích sản xuất kinh doanh như nhà xưởng, kho tàng, hệ thống tưới tiêu, chuồng trại chăn nuôi, vật kiến trúc, cây lấy gỗ, cây lấy lá, cây ăn quả, cây công nghiệp hay các loại cây lâu năm khác gắn liền với đất đó. Tranh chấp tài sản gắn liền với QSDĐ gồm các dạng chủ yếu là tranh chấp nhà ở khi đồng đứng tên mua nhà thuộc sở hữu Nhà nước, tranh chấp đòi lại tài sản gắn liền với QSDĐ hoặc tranh chấp về phân chia quyền thừa kế tài sản gắn liền với QSDĐ. Tranh chấp chấp đòi lại tài sản gắn liền với QSDĐ chủ yếu là đòi lại tài sản của người SDĐ, của người thân qua các cuộc điều chỉnh đất đai đã chia, cấp cho người khác hoặc đòi lại đất và tài sản gắn liền với đất trước đây giao cho người khác quản lý, sử dụng [12].
Khái niệm và nguyên tắc giải quyết tranh chấp đất đai 1. Khái niệm giải quyết tranh chấp đất đai Thuật ngữ giải quyết TCĐĐ không được quy định cụ thể trong các văn bản pháp luật. Theo Từ điển Giải thích thuật ngữ luật học: "Giải quyết tranh chấp đất đai là giải quyết bất đồng, mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân, tổ chức và trên cơ sở đó phục hồi các quyền lợi hợp pháp bị xâm hại đồng thời truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm pháp luật về đất đai" [4].
