Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNGTHÔNG QUA HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Công trình nghiên cứu về giáo dục môi trường cho học sinh phổ thông Thực trạng môi trường hiện nay đang ngày càng trở thành vấn đề nóng cần được quan tâm của toàn nhân loại. Ngày nay con người đang phải đối mặt với sự cạn kiệt của tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường.
Do đó bảo vệ môi trường là vấn đề được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm, vì sự phát triển bền vững toàn cầu. Trên thế giới, hoạt động giáo dục môi trường cho cộng đồng nói chung và học sinh phổ thông nói riêng đã được tiến hành từ những năm đầu của thập niên 70 của thế kỷ XX, và từ đó đến nay, dưới sự hướng dẫn và theo dõi của các tổ chức môi trường của Liên Hiệp Quốc nó đã phát triển mạnh mẽ và sâu rộng. Trên cơ sở nhận thức rõ tình trạng môi trường bị biến đổi ngày càng xấu đi, Liên Hiệp Quốc đã tổ chức hội nghị Quốc tế về “Con người và môi trường” tại Stôckhôm (Thụy Điển) vào ngày 5 tháng 6 năm 1972. Tại hội nghị này, các thành viên đã nhất trí nhận định: Việc bảo vệ thiên nhiên và môi trường là một trong hai nhiệm vụ hàng đầu của toàn nhân loại (cùng với nhiệm vụ bảo vệ hòa bình chống chiến tranh).
Từ đó, ngày 5 tháng 6 hàng năm trở thành "Ngày môi trường thế giới". Hội nghị cũng đã tuyên bố giáo dục môi trường là phương pháp quan trọng để hình thành nhận thức và hành vi có trách nhiệm cho cá nhân và tổ chức trong việc bảo vệ và cải thiện môi trường, là một yếu tố quyết định trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng môi trường trên toàn thế giới. Sau hội nghị Stôckhôm năm 1972, giáo dục môi trường đã được đưa vào các trường học. Có khoảng hơn 1000 chương trình môi trường và BV môi trường được giảng dạy trong 750 trường thuộc 70 nước khác nhau.
Tuy nhiên, về mục đích, nội dung và phương pháp giáo dục môi trường phải đợi đến nhiều hội nghị quốc tế sau đó mới được giải quyết và hoàn thiện dần. Vào tháng 8 năm 1987, UNESCO và UNEP phối hợp tổ chức hội nghị quốc tế về giáo dục môi trường tại Maxtcơva (Nga), với sự tham gia của đại diện hơn 100 6 nước và nhiều tổ chức quốc tế khác nhau. Hội nghị đã xây dựng chiến lược quốc tế về chương trình hành động giáo dục môi trường cho thập kỷ 90 gồm 9 mục tiêu về tăng cường hệ thống thông tin quốc tế và trao đổi kinh nghiệm, đẩy mạnh nghiên cứu thực nghiệm về nội dung, phương pháp giáo dục môi trường, xây dựng hoàn thiện chương trình và tài liệu, phương pháp giáo dục môi trường, xây dựng hoàn thiện chương trình và tài liệu, phương tiện cho giáo dục môi trường ở mọi cấp học và đặt tên cho thập kỷ 90 là "Thập kỉ toàn thế giới cho giáo dục môi trường". Tháng 6 năm 1992, Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu về "Môi trường và phát triển" đã diễn ra tại Rio de Janeiro (Brazil).
Hội nghị đã thông qua chương trình hành động cho thế kỉ XXI. Các quốc gia, các dân tộc theo đó giải quyết vấn đề môi trường trong quan hệ hữu cơ với sự phát triển của cộng đồng. Các vấn đề cụ thể được nêu lên ở hội nghị này là: Bảo vệ tầng khí quyển, chống nạn phá rừng, chống sa mạc hóa và hạn hán, bảo vệ sự đa dạng sinh học, bảo vệ tài nguyên nước, xử lí các chất độc hại, nâng cao và cải thiện điều kiện sống, bảo vệ sức khỏe con người, chấm dứt sự thoái hóa của môi trường. Có thể nhận thấy rằng, vấn đề giáo dục môi trường trong nhiều năm qua đã được các hội nghị quốc tế và khu vực quan tâm.
Nội dung chủ yếu mà các hội nghị này đưa ra là các chương trình, chiến lược và giải pháp giáo dục môi trường chung cho tất cả các quốc gia trên toàn thế giới. Ở nước ta, việc giáo dục môi trường mới được bắt đầu từ những năm cuối của thập niên 70, còn việc giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông mới được thực hiện vào đầu năm 1981 cùng với kế hoạch cải cách giáo dục. Từ năm học 1986 đến 1992 các sách giáo khoa Tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông với một số nội dung được cải tiến, trong đó vấn đề giáo dục môi trường đã được quan tâm nhiều hơn. Đặc biệt, bắt đầu từ năm học 2002-2003, việc đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa với nhiều bài, nhiều mục, nhiều nội dung giáo dục môi trường được đưa vào nội dung các môn học tạo điều kiện rất thuận lợi cho việc giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông.
Tuy nhiên, hiện tại nhận thức và hành động tiêu cực của đông đảo quần chúng, trong đó có rất nhiều học sinh vẫn còn là trở lực lớn cho việc bảo vệ môi trường và thiên nhiên ở nước ta. Do đó việc nâng cao nhận thức cho nhân dân và 7 học sinh về môi trường và bảo vệ môi trường cần được quan tâm hơn. Kiến thức môi trường và phát triển bền vững phải đưa dần từng bước giúp học sinh có ý thức tự giác từ nhỏ cho đến hết đời mình. Như vậy, công tác giáo dục môi trường ở nước ta những năm qua tuy đã thu được một số kết quả bước đầu nhưng đang còn nhiều tồn tại và thiếu sót.
Theo đánh giá của các tác giả Đinh Quang Báo và Dương Tiến Sỹ: "Tài liệu phục vụ giáo dục môi trường còn thiên về cung cấp kiến thức chưa đề cập đến phương pháp, hình thức giáo dục môi trường, thiếu phương pháp, biện pháp giáo dục kĩ năng, thái độ, hành vi bảo vệ môi trường, dẫn tới việc khai thác tri thức môi trường và bảo vệ môi trường lồng ghép tích hợp trong nội dung môn học còn gặp nhiều lúng túng và mức độ thực hiện còn hạn chế” [36]. Để khắc phục những thiếu sót trên và thực hiện mục tiêu giáo dục môi trường trong quá trình dạy học, cần phải triển khai đồng bộ các hướng nghiên cứu khoa học lấy giáo dục môi trườnglàm định hướng và cơ sở thực hiện. Bên cạnh đó, cần tập trung nghiên cứu khai thác các nội dung giáo dục môi trường được lồng ghép tích hợp trong các môn học, các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học sao cho phát huy được tính tích cực sáng tạo của học sinh, đảm bảo giáo dục môi trường sát với yêu cầu thực tiễn. Công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục môi trường cho học sinh trường phổ thông Khi chương trình giáo dục môi trường được đưa vào trường phổ thông năm 1981 thì cũng là lúc các công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề này được phát triển.
Qua nghiên cứu, rà soát, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông thời gian qua tập trung nghiên cứu về các khía cạnh sau: - Phạm Đình Thái, Nguyễn Thị Thấn có những công trình nghiên cứu khoa học như: “Vị trí và bước đầu định hướng nội dung, biện pháp giáo dục môi trường ở bậc tiểu học ở Việt Nam” [37]; “Về phương pháp tiếp cận trong giáo dục môi trường”[39] đã làm rõ nội dung, biện pháp, phương pháp tiếp cận giáo dục môi trường. Trong đó, tác giả Phạm Đình Thái nhấn mạnh đến giáo dục môi trường ở Tiểu học. 8 - Về vấn đề giáo dục môi trường thông qua môn học có những công trình nghiên cứu như: “Xác định các hình thức tổ chức và phương pháp giáo dục môi trường qua môn Địa lí ở trường phổ thông cơ sở Việt Nam” [22] của tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng; “giáo dục môi trường qua môn Địa lí” [11] của các tác giả Nguyễn Thị Kim Chương và Nguyễn Phi Hạnh; “giáo dục môi trường qua dạy học sinh thái lớp 11 phổ thông trung học” [36] của tác giả Dương Tiến Sỹ; “Thực hiện giáo dục môi trường cho học sinh tiểu học thông qua môn tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội” [31] của tác giả Nguyễn Hồng Ngọc. Các tác giả đã đề cập đến thực trạng việc thực hiện giáo dục môi trường thông qua các môn học ở nhà trường và các biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường qua các môn học ở trường Phổ thông.
- Về vấn đề tích hợp giáo dục môi trường địa phương thông qua môn học có “giáo dục môi trường địa phương qua môn Địa lí lớp 8 cho học sinh Quảng Nam - Đà Nẵng” [25] của tác giả Đậu Thị Hoà; “Tích hợp giáo dục môi trường địa phương trong dạy học các môn về Tự nhiên và Xã hội cho học sinh tiểu học ở Đắc Lắc” [40] của tác giả Lê Thị Ngọc Thơm. Các tác giả cũng đề cập đến thực trạng tích hợp nội dung giáo dục môi trường và đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường cho học sinh thông qua tích hợp nội dung môn học. Nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục môi trường cho học sinh THCS cũng được khai thác nghiên cứu ở các khía cạnh khác nhau. Một số nghiên cứu tập trung vào việc chỉ ra các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục môi trường cho học sinh qua hoạt động trải nghiệm.
Chẳng hạn như: tác giả Nguyễn Tý (2012) với đề tài: Quản lý hoạt động giáo dục môi trường ở các trường THCS trên địa bàn quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng [41].; Trần Thị Thúy Hà (2018) với bài báo: Quản lý công tác phối hợp các lực lượng giáo dục trong hoạt động giáo dục môi trường cho học sinh Tiểu học thành phố Đà Nẵng [18]. Tác giả Nguyễn Thị Hà (2017) với bài báo: Hiện trạng môi trường và giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại cộng đồng dân cư huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội [19]. Tóm lại, qua việc nghiên cứu trên chúng tôi nhận thấy rằng: - Vấn đề giáo dục môi trường là một trong những nhiệm vụ được đặt ra cho nhà trường phổ thông hiện nay.Việc thực hiện nội dung giáo dục thông qua hoạt 9 động dạy học là rất cần thiết nhằm thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục trong đó có trường THCS. - Các công trình nghiên cứu về giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông chủ yếu tập trung nghiên cứu về nội dung và các giải pháp chung.
Một số đề cập đến vấn đề giáo dục môi trường qua các môn học và vấn đề tích hợp giáo dục môi trường địa phương qua các môn học.