Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Xã hội ngày nay có sự thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội và lối sống với tốc độ nhanh đã làm nảy sinh những vấn đề mà trước đây con người chưa gặp, chưa trải nghiệm, chưa phải ứng phó, đương đầu. Hoặc có những vấn đề đã xuất hiện trước đây, nhưng nó chưa phức tạp, khó khăn và đầy thách thức như trong xã hội hiện đại, nên con người dễ hành động theo cảm tính và không tránh khỏi rủi ro. Nói cách khác, để đến bến bờ thành công và hạnh phúc trong xã hội hiện đại, con người cần phải có kĩ năng sống, đặc biệt là kỹ năng giải quyết vấn đề.
Vì vậy, kế hoạch hành động Dakar về giáo dục cho mọi người mỗi quốc gia cần đảm bảo cho người học được tiếp cận chương trình giáo dục kỹ năng sống phù hợp và kĩ năng giải quyết vấn đề của người học là một tiêu chí của chất lượng giáo dục. Cho nên, trong chương trình hành động Dakar về giáo dục cho mọi người đã coi kĩ năng giải quyết vấn đề là một khía cạnh của chất lượng giáo dục. Đánh giá chất lượng giáo dục cần tính đến những tiêu chí đánh giá kĩ năng giải quyết vấn đề của người học. Như vậy tiến hành giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề là để nâng cao chất lượng giáo dục [41].
Nhu cầu vận dụng kĩ năng giải quyết vấn đề một cách trực tiếp, hay gián tiếp được nhấn mạnh trong nhiều khuyến nghị mang tính quốc tế, bao gồm cả trong Diễn đàn giáo dục cho mọi người (thể hiện trong chương trình hành động Dakar) trong việc thực hiện Công ước Quyền trẻ em; trong Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển và giáo dục cho mọi người. Cũng tại Diễn đàn Giáo dục Thế giới Dakar, tháng 5/2000 trường học thân thiện 7 với người học được phản ánh trong quan điểm toàn diện về chất lượng được nêu trong Khuôn khổ Hành động Dakar [41]. Trong mô hình trường học thân thiện tiêu chí giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề vừa như là một biểu hiện của chất lượng giáo dục, vừa để giúp học sinh ứng xử tốt những thách thức của hoàn cảnh. Ở Việt Nam, thuật ngữ kỹ năng sống nói chung và kỹ năng giải quyết vấn đề nói riêng bắt đầu được biết đến từ chương trình của UNESCO (2003) “Kỹ năng sống - chiếc cầu hướng đến năng lực con người”, thông qua quá trình thực hiện chương trình này, nội dung của khái niệm kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề ngày càng được mở rộng [43].
Một trong những người đầu tiên có những nghiên cứu mang tính hệ thống về kĩ năng sống và kỹ năng giải quyết vấn đề ở Việt Nam là tác giả Nguyễn Thanh Bình [5]. Tác giả và cộng sự đã triển khai nghiên cứu tổng quan quá trình nhận thức về kĩ năng giải quyết vấn đề và đề xuất yêu cầu tiếp cận kĩ năng giải quyết vấn đề trong giáo dục và giáo dục kỹ năng sống ở nhà trường phổ thông, đồng thời tìm hiểu thực trạng giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cho người học từ trẻ mầm non đến người lớn thông qua giáo dục chính quy và giáo dục thường xuyên ở Việt Nam. Trên cơ sở đó xác định thách thức và định hướng trong tương lai để đẩy mạnh giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề trên cơ sở thực tiễn ở Việt Nam và đối chiếu với các mục tiêu của Chương trình hành động Dakar. Trên cơ sở phân tích, so sánh, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và tổng hợp, khái quát hoá qua nghiên cứu đề tài cấp Bộ về giáo dục kỹ năng sống nói chung và kỹ năng giải quyết vấn đề nói riêng cho học sinh.
tác giả Đinh Lan Anh đã xây dựng được khung lí luận về giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề từ xác định thuật ngữ, mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, nguyên tắc, phương pháp giáo dục cho đến đánh giá kết quả và tác động của giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề [1]. 8 Một số kết quả nghiên cứu khác có giá trị quan trọng trong việc thiết lập quan điểm phương pháp luận cũng như định hướng và tiếp cận trong việc nghiên cứu kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh như đề tài “Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học chủ đề “Tổ hợp-xác suất” đại số và giải tích 11 nâng cao.” của tác giả Trần Thị Cẩm Nhung [27]. Nghiên cứu của các tác giả Trần Ngọc Thắng, Nguyễn Thị Nhị [34] đã mô tả sinh động, đầy đủ, hệ thống về tiếp cận và thực hiện giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh. Ngành giáo dục đã triển khai chương trình GDKNS và giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề nói riêng vào hệ thống giáo dục chính quy và không chính quy.
Nội dung giáo dục của nhà trường phổ thông được định hướng bởi mục tiêu phát triển năng lực cho người học. Theo đó, các nội dung phát triển năng lực được triển khai theo các cấp học như: - Chương trình giáo dục mầm non đã chú ý đến giáo dục hành vi, kĩ năng tự phục vụ, kĩ năng giao tiếp ứng xử và kỹ năng giải quyết vấn đề. Chương trình khung chăm sóc giáo dục trẻ đã chú trọng các nội dung như: phát triển thể chất, nhận thức, phát triển ngôn ngữ, tình cảm, nghệ thuật của trẻ và một số kỹ năng cơ bản. - Phát triển năng lực ở bậc tiểu học tập trung vào các kĩ năng chính, kĩ năng cơ bản như đọc, viết, tính toán, nghe, nói; coi trọng đúng mức các kĩ năng sống trong cộng đồng, thích ứng với những thay đổi diễn ra hàng ngày trong xã hội hiện đại, hình thành các kĩ năng tư duy sáng tạo, phê phán, giải quyết vấn đề, ra quyết định, trí tưởng tượng.
- Giáo dục trung học cơ sở chú trọng giáo dục các kỹ năng sống cơ bản cho học sinh như: năng lực thích nghi, năng lực hành động, năng lực ứng xử, năng lực tự học suốt đời; định hướng để học sinh học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định. 9 Với các bậc học trên, việc phát triển năng lực được chủ yếu thông qua chương trình các môn học và hoạt động trải nghiệm của nhà trường. Tuy nhiên, theo tác giả Hà Nhật Thăng:“GDKNS cho học sinh là một quá trình tổ chức hoạt động bằng nhiều hình thức, phương pháp khác nhau thông qua nhiều lực lượng xã hội nhằm giúp các em có hiểu biết về những việc cần phải làm, phải tránh, đặc biệt giúp các em rèn luyện để có kĩ năng ứng xử phù hợp với các tình huống tốt, xấu có thể gặp trong cuộc sống" [33]. Hơn nữa, qua tập hợp nghiên cứu, phân tích tổng hợp và tổng quan vấn đề từ việc khảo sát các đề tài liên quan ở trong nước có thể đưa ra nhận định: - Các đề tài chủ yếu phân tích làm rõ tính cấp bách của giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề, tập trung giải quyết nhiệm vụ nghiên cứu lý luận một cách có hệ thống về phương pháp, hình thức giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh.
- Các đề tài đã đề cập đến những hình thức giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cụ thể. - Hoạt động trải nghiệm vốn có rất nhiều hoạt động để rèn luyện phát triển năng lực và có ưu thế thực hiện giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề theo mục tiêu giáo dục tiểu học. Nếu quản lí nhà trường đổi mới hoạt động trải nghiệm, tích hợp những kĩ năng sống cần giáo dục, trong đó có kỹ năng giải quyết vấn đề vào hoạt động trải nghiệm để học sinh lựa chọn, trải nghiệm và phát huy vài trò của mình với tập thể và xã hội, rèn cho các em lối sống chủ động và sáng tạo, hình thành tác phong nhanh nhẹn và xử lý tốt các tình huống đặt ra thì hiệu quả chất lượng giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề sẽ được nâng cao. Những phân tích trên dây cho thấy, giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh tiểu học mặc dù đã được định hướng bởi mục tiêu, nội dung, chương trình giáo dục, mà qua những hoạt động thực tiễn giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh Tiểu học còn 10 một số hạn chế.
Giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề là việc đòi hỏi sự tham gia của rất nhiều lực lượng xã hội bao gồm cả gia đình, nhà trường, và xã hội và bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó có hoạt động trải nghiệm. Một số khái niệm sử dụng trong đề tài 1. Quản lý Khái niệm “quản lý” thuộc về những khái niệm chung nhất, tổng hợp nhất, nó bao hàm cả quản lý xã hội, quản lý các quá trình sinh vật và quản lý cả máy móc, quản lý cơ chế ở những dạng khác nhau. Trong dạng chung nhất: Quản lý là quá trình tác động đến hệ thống nhằm mục đích chuyển hệ thống vào trạng thái mới, trên cơ sở sử dụng những quy luật khách quan thuộc về hệ thống đó.
Chính vì thế quản lý được hiểu bằng nhiều cách khác nhau và được định nghĩa ở nhiều khía cạnh khác nhau trên cơ sở những quan điểm và các cách tiếp cận khác nhau: - Cách tiếp cận theo thực tiễn: Trên cơ sở phân tích sự quản lí bằng cách nghiên cứu kinh nghiệm thông thường qua các trường hợp cụ thể. Từ việc nghiên cứu những trường hợp thành công hoặc thất bại, sai lầm ở các trường hợp cá biệt của những người quản lí cũng như những dự định của họ để giải quyết những vấn đề đặc trưng, để từ đó giúp họ hiểu được phải làm như thế nào để quản lí có hiệu quả trong những hoàn cảnh tương tự. - Cách tiếp cận theo thuyết hành vi: Dựa trên những ý tưởng cho rằng quản lí là làm cho công việc hoàn thành thông qua con người. Do vậy việc nghiên cứu nên tập trung vào mối quan hệ giữa người với người.
Đây là trường hợp phải tập trung vào khía cạnh con người trong quản lí, vào niềm tin khi con người làm việc cùng nhau để hoàn thành các mục tiêu thì “con người nên hiểu con người”. Với học thuyết này giúp con người quản lí ứng xử một cách có hiệu quả hơn với những người dưới quyền.