CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN KỸ NĂNG LÀM VIỆC NHÓM CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA MÔN ĐẠO ĐỨC 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm “Kỹ năng” Khi nghiên cứu về khái niệm kỹ năng, chúng tôi thấy có rất nhiều những quan điểm được đưa ra. Trên cơ sở nghiên cứu chúng tôi nhận thấy nổi lên hai quan điểm như sau: Theo quan điểm thứ nhất: Kỹ năng được định nghĩa là phương thức thực hiện các hành động phù hợp với mục đích và điều kiện hành động mà con người đã nắm vững.Cruchetxki cho rằng: “Kỹ năng là phương thức thực hiện hành động - những cái mà con người đã nắm vững.” Theo ông, con người chỉ cần nắm vững phương thức hành động mà không cần tính đến kết quả đã được công nhận là có kỹ năng.
[4] Trong cuốn giáo trình “Tâm lý học lao động”, tác giả Trần Trọng Thủy đã chỉ ra: “Kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành động, con người nắm được cách hành động tức là có kỹ thuật, kỹ năng hành động.” [16] Quan điểm thứ hai cho rằng: Kỹ năng là biểu hiện năng lực của con người chứ không chỉ đơn thuần là mặt kỹ thuật. Theo quan điểm này, kỹ năng có tính ổn định, linh hoạt, mềm dẻo, sáng tạo và được thực hiện có chủ đích. “Kỹ năng là sự vận dụng tri thức, kỹ xảo đã có để lựa chọn và thực hiện những phương thức hành động tương ứng với mục đích đề ra” là khái niệm mà Petrovxki A.Lêvitôv: “Kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay một hoạt động phức tạp hơn bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức đúng đắn, có tính đến những điều kiện nhất định”. Ông cho rằng những người có kỹ năng là những người phải nắm và vận dụng một cách đúng đắn về những cách thức hành động giúp cho việc thực hiện hành động đạt được hiệu 8 quả.
Đồng thời nhấn mạnh, con người có kỹ năng không chỉ đơn thuần nắm lý thuyết và hành động mà còn phải ứng dụng được vào thực tế. [11] Tác giả Thái Duy Tuyên cho rằng: “Kỹ năng là sự ứng dụng kiến thức trong hoạt động. Mỗi kỹ năng bao gồm một hệ thống thao tác trí tuệ và thực hành mà nếu thực hiện trọn vẹn hệ thống thao tác này sẽ đảm bảo đạt được mục đích đặt ra cho hoạt động.” [17] Theo Đặng Thành Hưng: “Kỹ năng là một dạng hành động được thực hiện tự giác dựa trên những tri thức về công việc, khả năng vận động và những điều kiện sinh học - tâm lí khác của cá nhân (chủ thể có kỹ năng đó) như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân. để đạt được kết quả theo mục đích, tiêu chí đã định hoặc mức độ thành công theo chuẩn hay quy định.” [10] Từ điển Giáo dục học giải thích rằng: “Kỹ năng là khả năng thực hiện đúng hành động, làm việc phù hợp với những mục tiêu và điều kiện cụ thể tiến hành hành động ấy cho dù đó là hành động cụ thể hay hành động trí tuệ.” [18] Mỗi quan điểm đều có những lí lẽ hợp lý.
Theo quan điểm thứ nhất, để thực hiện một hành động, con người cần phải có kiến thức về hành động đó, chẳng hạn như hiểu biết về mục đích, phương pháp và điều kiện để thực hiện hành động. Khi một người đã nắm vững các yếu tố này và hành động theo yêu cầu, điều đó có nghĩa là người đó có kỹ năng hành động. Tuy nhiên, nếu con người chỉ biết vận dụng tri thức, kinh nghiệm đã có theo đúng yêu cầu đặt ra thôi thì chưa đủ để hành động có kết quả. Khi con người đã biết một hành động có thể mang lại kết quả trong một điều kiện nào đó, thì với điều kiện khác cũng có thể mang lại kết quả tương tự.
Việc vận dụng kiến thức, kinh nghiệm vào hành động thực tế và mang lại kết quả như mong muốn cho thấy năng lực của con người. Vì vậy, quan niệm thứ hai cũng hoàn toàn hợp lý. Mặc dù có nhiều khái niệm liên quan tới kỹ năng, tuy nhiên dựa trên cơ sở những khái niệm của các tác giả chúng tôi cho rằng: “Kỹ năng là khả năng vận dụng các kiến thức, sự hiểu biết của con người vào việc thực hiện một công việc nào đó nhằm tạo ra được kết quả mong đợi. Khái niệm “Nhóm” Tác giả Vũ Dũng đã định nghĩa: “Nhóm là cộng đồng từ hai người trở lên, giữa các thành viên có chung lợi ích và mục đích, có sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình hoạt động chung.” [6] Theo từ điển Tiếng Việt: “Nhóm là tập hợp một số ít người hoặc sự vật được hình thành theo những nguyên tắc nhất định.” [22] Tác giả Trần Hiệp định nghĩa: “Nhóm là một cộng đồng có từ hai người trở lên, giữa họ có một sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình hoạt động chung.” [8] Nguyễn Văn Đạm lại định nghĩa: “Nhóm là một số ít người cùng làm việc nhằm đạt được mục đích chung.” Theo cách hiểu này thì nhóm chưa có tác dụng trong việc phát triển nhân cách của mỗi cá nhân.
[7] Trên cơ sở các khái niệm về nhóm mà nhiều tác giả đã đưa ra, chúng tôi cho rằng: “Nhóm là một tập hợp những người có tổ chức, hợp tác và làm việc theo những nguyên tắc nhất định nhằm đạt được mục tiêu và lợi ích chung. Khái niệm “Kỹ năng làm việc nhóm” Làm việc theo nhóm tiếng Anh là “Teamwork”, là tập hợp từ hai người trở lên tạo thành một nhóm để thực hiện một mục tiêu nào đó. Các nguyên tắc chính khi làm việc nhóm là độc lập, tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau. Tinh thần làm việc của một nhóm là tạo ra sự hợp tác, phối hợp và phát huy thế mạnh của từng thành viên nhằm cùng nhau làm việc để đạt được kết quả tốt nhất để đạt được mục tiêu đã đặt ra cho nhóm.
Một nhóm làm việc muốn đạt được thành công cần dựa trên mức độ hợp tác, phối kết hợp và trách nhiệm của từng thành viên trong nhóm. Để đạt được mục tiêu chung và gặt hái được thành công, các thành viên trong nhóm phải “bắt tay” cùng thực hiện hành động một cách nghiêm túc. Trên thực tế, một số người khi được yêu cầu làm việc cùng người khác thì họ trở nên khó hòa hợp, không có hứng thú bắt tay hợp tác với người khác, thậm chí còn thường xuyên gặp rắc rối hay xung đột dẫn đến khó hoặc không hoàn thành được nhiệm vụ được giao phó. Một trong những lý do dẫn đến xung đột 10 trên là họ đề cao tính cá nhân, không có KNLVN.
Chính vì vậy, có thể hiểu: Làm việc nhóm là các thành viên trong nhóm tương tác với nhau nhằm thúc đẩy hiệu quả của công việc chung, phát triển tiềm năng, năng lực của tất cả các thành viên trong nhóm để đạt được mục tiêu đã thống nhất và lợi ích chung của nhóm. Từ các khái niệm về “kỹ năng” và “làm việc nhóm” chúng tôi đã đi đến khái niệm: “Kỹ năng làm việc nhóm là khả năng phối hợp, tương tác giữa các thành viên trong một nhóm nhằm phát huy năng lực của họ và thúc đẩy hiệu quả công việc theo nguyên tắc nhất định. Kỹ năng làm việc nhóm trong học tập a) Khái niệm “Kỹ năng làm việc nhóm trong học tập” Làm việc nhóm trong học tập có thể hiểu là quá trình các thành viên trong nhóm tương tác, hỗ trợ nhau cùng giải quyết những nhiệm vụ học tập được đặt ra cho cả nhóm. Bản chất của làm việc nhóm trong học tập là sự hợp tác giữa các thành viên nhằm khám phá và khắc sâu những tri thức mà mỗi thành viên trong nhóm cần tiếp thu và làm chủ chúng.
Tác giả Trần Thị Thu Mai đã đưa ra: “Học tập nhóm là một phương pháp học tập mà ở đó các thành viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập.” [12] Trong cuốn “Tâm lý học sư phạm”, tác giả Đoàn Huy Oánh đã nêu: "Nhóm học tập là một nhóm nhỏ gồm 5-7 HS.sau khi GV hướng dẫn, nêu ra mục đích của đề tài và phân phát tài liệu.sau khi đọc tài liệu và thay nhau đặt câu hỏi để bạn trả lời cả nhóm đưa ra ý kiến và nhận định về nội dung và mục đích của đề tài." [14] Trong quá trình nghiên cứu về văn hóa học tập, các nhà nghiên cứu khẳng định rằng làm việc nhóm trong học tập là một hình thức học tập mang lại hiệu quả cao cả về kiến thức, kỹ năng và thái độ. Bởi lẽ khi làm việc nhóm học tập, người học cùng nhau hợp tác, thông qua các ý kiến, cách tư duy khác nhau của các thành viên, từng cá nhân có cơ hội chỉnh sửa, được bổ sung các kiến thức đầy đủ, chính xác hơn về vấn đề học tập mà khi làm việc cá nhân chưa phát hiện 11 ra. Hoặc thông qua trình bày miệng trước nhóm, từng cá nhân có hội được luyện tập cách trình bày rõ ràng, mạch lạc suy nghĩ của mình. Đồng thời với việc bảo vệ ý kiến của mình trước sự phản biện của các thành viên trong nhóm, làm cho sự hiểu biết của cá nhân về vấn đề đang thảo luận trở nên sâu sắc hơn, được khắc sâu hơn trong trí nhớ so với khi học tập một mình.
Làm việc nhóm trong học tập diễn ra thường mang lại những lợi ích thiết thực cho mỗi cá nhân, qua đó hứng thú làm việc nhóm dần dần trở thành động cơ thôi thúc cá nhân ngày càng trở nên tích cực hơn khi làm việc nhóm. Điều kiện cần và đủ để làm việc nhóm học tập đạt hiệu quả cao nhất là mỗi thành viên trong nhóm phải nâng cao ý thức trách nhiệm của bản thân. Cụ thể là: - Nhận thức và chia sẻ mục đích, nhiệm vụ học tập chung của nhóm. - Đóng góp ý kiến, đặt ra các câu hỏi để thống nhất giải quyết vấn đề chung của cả nhóm.
- Tham gia tích cực, nỗ lực làm việc để thông hiểu quan điểm, ý kiến của các thành viên khác trong nhóm dựa trên tinh thần đóng góp, hợp tác để giải quyết vấn đề chung. Từ những khái niệm nêu trên, chúng tôi đưa ra khái niệm: “Kỹ năng làm việc nhóm trong học tập là khả năng vận dụng những tri thức và kinh nghiệm đã có về làm việc nhóm nhằm hoàn thành nhiệm vụ học tập do nhóm đề ra, được giao phó.