lời mở đầu của hiến chương Liên hợp quốc, khẳng định lòng tin vào quyền cơ bản của con người, về phẩm chất, nhân cách giá trị của mỗi người: sáng kiến LVEP (LivingValues-Edducation Program) ra đời và được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới. 8 Vào những năm đầu của thế kỷ XXI, với sự hợp tác của các nhà giáo dục trên thế giới, với sự hỗ trợ của UNESCO và tài trợ của Ủy ban quốc tế và UNICEF, Tây Ban Nha đã cho ra đời cuốn sách “Những giá trị sống: Một chương trình giáo dục”. Chương trình này đưa ra những công tác giá trị khác nhau dựa trên kinh nghiệm và những phương pháp thực hành đối với các giáo viên, các huấn luyện viên, đối với những trẻ em và những thanh niên muốn tìm hiểu, phát triển 12 giá trị xã hội và cá nhân cơ bản, đó là: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Tình yêu, Hoà Bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung và Đoàn kết. Bước vào thế kỷ 21, khủng hoảng về giá trị đã diễn ra trên toàn cầu và tại mỗi quốc gia.
[2 Diane Tillman (2000), Những giá trị sống cho tuổi trẻ, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh.] John Steuart Mill (1806-1873), một nhà triết học thực chứng, nhà logic học, nhà kinh tế học, nhà chính luận và nhà công tác xã hội Anh, trong tác phẩm Bàn về tự do (được xuất bản lần đầu tiên tại Anh vào năm 1859), Trong tác phẩm Bàn về tự do xuất bản năm (1859) của tác giả John Steuart đã chỉ ra rằng một trong những giá trị sống cơ bản của con người là “tự do của mỗi người tìm thấy giới hạn của mình trong tự do của người khác, rằng tự do xã hội là ranh giới giữa sự kiểm soát xã hội và sự độc lập của cá nhân”. [10 John Stuart Mill, Nguyễn Văn Trọng dịch (2015), Bàn về tự do, Nhà xuất bản Tri Thức.] Như vậy có thể nhận thấy các nghiên cứu trên thế giới đã tập trung nhấn mạnh về hệ thống các giá trị sống, vai trò của giá trị sống và sự cần thiết phải xây dựng một chương trình giáo dục giá trị sống cho mọi người nói chung và cho thế hệ trẻ nói riêng. Đây là nhiệm vụ trọng tâm của các nhà trường cần chú trọng tập trung để giáo dục cho học sinh. Các nghiên cứu trong nước Triển khai Nghị quyết Đại hội lần thứ VIII, Chính phủ đã đề ra các chương trình khoa học - công nghệ cấp Nhà nước.
Trong đó có chương trình: “Chiến lược phát triển toàn diện con người Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước” tác giả Phạm Minh Hạc đã chủ trì đề tài này và đã chỉ rõ cơ sở khoa 9 học của chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn diện trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt đề tài đã chỉ ra các định hướng chiến lược và các giải pháp phát triển con người Việt Nam về các mặt trí tuệ, đạo đức, thể chất và thẩm mĩ,… Nghiên cứu về tiếp cận giáo dục các giá trị sống cho trẻ tác giả Tác giả Lê Ngọc Trà (2019) đã chỉ rõ: Giáo dục giá trị nhắm vào mục tiêu phát triển nhân cách học sinh, nhưng có cách tiếp cận khác với cách giáo dục truyền thống thể hiện trong phương châm bồi dưỡng, phát triển phẩm chất của người học. “Giáo dục phẩm chất” nặng về cách giáo dục học sinh từ bên ngoài, tức là nhấn mạnh cái người lớn có thể làm cho đứa trẻ, cái đứa trẻ cần tiếp thu, ở đây các giá trị hiện ra như là cái có sẵn, đã được làm sẵn và trẻ em chỉ cần thu nhận. Giáo dục giá trị đòi hỏi tiếp cận “từ bên trong”, nhấn mạnh cái đứa trẻ nghĩ, cái có thể làm trong chính quá trình sống, quá trình học tập, xem xét cách trẻ quan niệm về giá trị và các giá trị theo cách riêng của mình như thế nào. Đặc biệt trong nghiên cứu của mình tác giả Lê Ngọc Trà cũng đã đề xuất được hệ thống các giá trị sống cần thiết cho học sinh như: Các giá trị cơ bản (nhân ái, trung thực, tự trọng, trách nhiệm)…; Các giá trị truyền thống là (yêu nước, tình nghĩa); Các giá trị hiện đại là: (Sáng tạo, tôn trọng pháp luật, hợp tác, thân thiện với môi trường)…[22 Lê Ngọc Trà (2019), Giáo dục giá trị trong sự hình thành nhân cách của học sinh, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Giáo dục giá trị trong nhà trường.
] Tác giả Phan Minh Tiến khi tiếp cận nghiên cứu về “Giáo dục giá trị trong nhà trường – những vấn đề cơ bản” đã chỉ rõ 10 giá trị cơ bản cần được định hướng cho thanh niên, học sinh, sinh viên hiện nay phải đáp ứng với mục tiêu giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ của đất nước, đáp ứng sự mong đợi của công cuộc đổi mới xã hội trên nền tảng của kinh tế hàng hóa và cơ chế thị trường, theo định hướng xã hội chủ nghĩa. [18 Phan Minh Tiến (2019), Giáo dục giá trị trong nhà trường - Những vấn đề cơ bản, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Giáo dục giá trị trong nhà trường] Với 2 nhóm giá trị sống mà tác giả Lại Thị Hiếu đề xuất cần được giáo dục cho học sinh bao gồm: Những giá trị truyền thống như: lòng yêu nước, truyền thống đoàn kết, lao động cần cù và sáng tạo, lạc quan, vì nghĩa, tinh thần nhân đạo, lòng 10 yêu thương và quý trọng con người. [7 Lại Thị Hiếu (2019), Giáo dục giá trị trong nhà trường - Những vấn đề cơ bản, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Giáo dục giá trị trong nhà trường.] Tác giả Võ Thái Hòa (2019) khi đánh giá về thực trạng giáo dục giá trị sống cho thanh niên và học sinh đã nhấn mạnh: Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ thì đạo đức của thanh niên nói chung, học sinh nói riêng đang tồn tại nhiều vấn đề đáng lo ngại. Các giá trị sống, giá trị đạo đức tinh thần, lòng bao dung nhân ái, tình thương yêu đồng loại, sự hy sinh.
đang có biểu hiện bị thế chỗ cho chủ nghĩa vật chất, chủ nghĩa duy lợi và chủ nghĩa cá nhân. Thực trạng này có thể do nhiều nguyên nhân chủ quan và khác quan tác động. Đặc biệt thiếu vắng sự phối hợp chặt chẽ của các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường. Tác giả Nguyễn Thị Thêm (2013) trong nghiên cứu về một số biện pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh trung học phổ thông cho rằng gia đình, nhà trường, xã hội phải cùng có trách nhiệm giáo dục cho học sinh những giá trị sống, để các em vững vàng, tự tin, thành công trong cuộc sống, có khả năng ứng phó với những cạm bẫy, tiêu cực trong xã hội.
Trên cơ sở đó tác giả đã đi đến đề xuất được 3 nhóm biện pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh xét từ 3 góc độ: Biện pháp của gia đình; Biện pháp của nhà trường và biện pháp của cộng đồng xã hội. Hệ thống các biện pháp này cần được thống nhất phối hợp trong công tác giá dục giá trị sống cho học sinh. Tác giả Đinh Thị Kim Loan (2019) trong nghiên cứu về giáo dục giá trị sống cho học sinh đã đề xuất các biện pháp như: Xây dựng kế hoạch thực hiện các công tác giáo dục; Tăng cường tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và kỹ năng tổ chức công tác giáo dục giá trị sống cho đội ngũ giáo viên; Giáo viên cần linh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, giáo dục và kết hợp với việc lồng ghép các nội dung giáo dục giá trị sống cho học sinh thông qua dạy học 11 các môn học, các công tác giáo dục trong nhà trường; Thực hiện thường xuyên hơn công tác phối hợp với gia đình và các tổ chức xã hội nhằm giáo dục giá trị sống cho học sinh cho rằng với sự thay đổi trong chương trình giáo dục ở các trường phổ thông hiện nay.580-582 Đinh Thị Kim Loan (2019), Giáo dục giá trị trong nhà trường - Những vấn đề cơ bản, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế: Giáo dục giá trị trong nhà trường]. Tóm lại, các nghiên cứu của các tác giả trong nước đã tập trung làm rõ các vấn đề liên quan đến các giá trị sống cần được giáo dục cho thế hệ trẻ, đặc biệt là các giá trị truyền thống.
Đồng thời các nghiên cứu cũng chỉ ra thực trạng về sự chệch hướng các giá trị mà thế hệ trẻ đang lựa chọn. Từ đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra các biệp pháp để phát huy vai trò của việc giáo dục giá trị sống cho thế hệ trẻ. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm giá trị sống Khi nghiên cứu về khái niệm giá trị sống có nhiều cách tiếp cận của các tác giả trong đó tác giả Nguyễn Công Khanh (2012) cho rằng “giá trị sống là thứ được cá nhân nhận thức là rất quan trọng, rất cần thiết, rất có ý nghĩa, luôn mong đợi, chúng có khả năng chi phối thái độ, xúc cảm, tình cảm, hành vi của một cá nhân trong cuộc sống hằng ngày” [12, tr.32 Nguyễn Công Khanh (2012), Phương pháp giáo dục giá trị sống - kỹ năng sống, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội].
Giá trị sống (hay còn gọi là “giá trị cuộc sống”) là những điều mà một con người cho là tốt, là quan trọng, phải có cho bằng được và vì thế giá trị sống chi phối hành vi hướng thiện của con người. Giá trị sống có ý nghĩa và vai trò quan trọng tạo ra động lực thúc đẩy con người phát triển: tạo ra động cơ cho hành động, hành vi; thúc đẩy ham muốn hướng đến chân, thiện, mỹ; giải quyết tốt những mâu thuẫn của cá nhân với cộng đồng, với tự nhiên,. Mỗi người là một cá thể riêng biệt vì thế giá trị sống cũng mang tính cá nhân, không phải giá trị sống của mọi người đều giống nhau. [16 Lục Thị Nga (2011), Hiệu trưởng trường THCS với vấn đề giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội] 12 Có thể hình dung các giá trị sống được cấu trúc thành ba vòng tròn: bên trong cùng (vòng 1) là những giá trị phát triển phẩm chất cá nhân; vòng tròn thứ hai là những giá trị phát triển quan hệ liên nhân cách; vòng tròn ngoài cùng là những giá trị nhân loại rộng lớn.
Tất nhiên hiểu một cách tương đối vì tất cả các giá trị sống đều hoà trộn vào nhau, tương tác lẫn nhau, giao thoa, chế ước lẫn nhau, tồn tại trong từng con người cụ thể với tư cách là chủ thể biểu hiện các giá trị sống.