Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XHHGD VÀ QUẢN LÝ CÔNG TÁC XHHGD Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề Ở nước ngoài, công tác XHHGD đã được quan tâm và nghiên cứu từ rất sớm. Các nước Trung Quốc, Ấn Độ, Singgapo, Pháp, Nga, Đức…đều khẳng định XHHGD là vấn đề đóng vai trò quan trọng để phát triển GD. Ngoài hệ thống trường công lập, tại Đức có tới 2.
Trong số ấy, theo quy định của pháp luật, bất kỳ trường tư nào được nhà nước công nhận văn bằng có giá trị tương đương trường công thì nhà nước có nghĩa vụ cung cấp toàn bộ tài chính cho hoạt động của trường đó. Điều này cho thấy, GD trong mọi trường hợp là nhiệm vụ không thể tách rời của nhà nước, kể cả khi GD được XHH và cho tư nhân tham gia. Ở Đức, trong hội đồng xét chọn chương trình của trường cũng như ở cấp thành phố, ngoài thành phần thầy cô, bắt buộc phải có đại diện HS tham gia. Ngoài ra, mỗi trường đều có một hội đồng riêng của HS (để đánh giá, góp ý cho nhà trường về chương trình, phương pháp giảng dạy…) và vì nó giúp cho nhà nước thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình nên hoạt động của hội đồng này cũng nằm trong số đối tượng mà nhà nước có nghĩa vụ hỗ trợ, đặc biệt là về mặt tài chính.
Ở Việt Nam lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm việc mở mang dân trí, chăm lo cho sự nghiệp GD. Người đánh giá rất cao vai trò của GD đối với sự hưng thịnh của đất nước, với nhiệm vụ cực kỳ trọng đại là nâng cao dân đức, mở mang dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài, là động lực của sự phát triển, đưa nước nhà tiến tới giàu mạnh, dân chủ, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Công tác XHHGD không phải là công việc hoàn toàn mới đối với nền e 7 GD Việt Nam mà thực chất đã có từ lâu, nhất là sau mỗi cuộc cải cách GD (1950, 1956,1979) công tác XHHGD đều được đề cập và tiếp tục đưa vào chính sách quan trọng để phát triển GD. Đặc biệt, từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII thì GD được xem là “Quốc sách hàng đầu”, đầu tư cho GD là đầu tư cho sự phát triển bền vững.
Nghị quyết TW2 khóa VIII khẳng định: “GD&ĐT là sự nghiệp của toàn Đảng, của Nhà nước và của toàn dân”. Văn kiện Đại hội Đảng khóa XII khẳng định: “Đẩy mạnh XHHGD, xây dựng xã hội học tập, coi GD là sự nghiệp của toàn dân và XHHGD là một giải pháp quan trọng để tiếp tục phát triển GD”[12]. Trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo của Đảng, Chính phủ cũng đã ban hành Nghị quyết số 05/2005/NQ-CP về đẩy mạnh XHH các hoạt động GD&ĐT…Nhận thức rõ vị trí, vai trò và tính cấp thiết của GD đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) đã ban hành Nghị quyết về “Đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT”. Đó là “Đổi mới chính sách, cơ chế tài chính, huy động sự tham gia đóng góp của toàn xã hội nâng cao hiệu quả đầu tư để phát triển GD & ĐT.
Đặc biệt là đẩy mạnh XHHGD”[10]. Trong đó, xác định XHHGD là một trong những giải pháp quan trọng. Luật giáo dục 2019 [26], Điều 16. Xã hội hóa sự nghiệp giáo dục “Phát triển giáo dục, xây dựng xã hội học tập là sự nghiệp của Nhà nước và của toàn dân; Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong phát triển sự nghiệp giáo dục.
Thực hiện đa dạng hóa các loại hình cơ sở giáo dục và hình thức giáo dục; khuyến khích, huy động và tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân tham gia phát triển sự nghiệp giáo dục; khuyến khích phát triển cơ sở giáo dục dân lập, tư thục đáp ứng nhu cầu xã hội về giáo dục chất lượng cao; Tổ chức, gia đình và cá nhân có trách nhiệm chăm lo sự nghiệp giáo dục, phối hợp với cơ sở giáo dục thực hiện mục tiêu giáo dục, xây dựng môi trường giáo dục an toàn, e 8 lành mạnh; Tổ chức, cá nhân có thành tích trong sự nghiệp giáo dục được khen thưởng theo quy định của pháp luật. Từ những chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, các nhà khoa học, nhà quản lý GD nước ta cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về XHHGD như: Phạm Minh Hạc, Đặng Quốc Bảo, hay tập thể các tác giả Bùi Gia Thịnh, Võ Tấn Quang, Nguyễn Thanh Bình…đã có những đóng góp rất quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn, trong đó đã cụ thể hóa, hoàn thiện những quan niệm cơ bản về XHHGD. Công trình: “XHHGD nhìn từ góc độ pháp luật” của tác giả Lê Quốc Hùng nhấn mạnh: “Cần gấp rút rà soát, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về GD&ĐT nói chung và về lĩnh vực XHHGD nói riêng nhằm điều chỉnh có hiệu quả quá trình thực hiện XHHGD góp phần xây dựng xã hội học tập, thực hiên chương trình GD cho mọi người…”. Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến một số vấn đề về quản lý nhà nước đối với XHHGD, góp phần hoàn thiện pháp luật về XHHGD [26].
Tác phẩm “XHH công tác GD” do Viện khoa học giáo dục xuất bản (1999) nêu rõ: “Chức năng chủ yếu của GD là hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ. Do đó, phát triển giáo dục không phải chỉ quan tâm đến quy mô, tốc độ, số lượng mà đặc trưng chủ yếu là tổ chức quá trình GD… XHH công tác GD là huy động và tổ chức toàn xã hội làm công tác GD, nghĩa là thực hiện nội dung đặc trưng nói trên” [30]. Thời gian qua, một số luận văn Thạc sĩ chuyên ngành QLGD cũng đã nghiên cứu về vấn đề này như: Mai Đức Long, Trần Ngọc An, Phan Thanh Dũng, Nguyễn Văn Nghiệm, Phạm Hùng.Có thể nói, vấn đề XHHGD đã được đề cập, nghiên cứu trên nhiều phương diện, cả về lý luận và thực tiễn ở cả trong, ngoài nước. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về công tác XHHGD của các nhà khoa học, nhà quản lý; nhiều luận án, luận văn cũng đã nghiên e 9 cứu vấn đề này.
Tuy nhiên, đó là những vấn đề đúc kết mang tính khái quát hoặc cụ thể gắn liền với công tác quản lý ở từng địa phương mang tính riêng biệt. Ở các trường tiểu học huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định quản lý công tác XHHGD đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu. Các khái niệm cơ bản 1. Xã hội: Xã hội là một khái niệm đa nghĩa, phân tán theo bề rộng lẫn bề sâu.
Hiểu theo nghĩa tổng quát, xã hội là sự gắn bó (cả về không gian và thời gian) của một tập hợp các thực thể sống cùng loại và chia sẻ cùng một quan hệ sống (thực vật, động vật, con người). Còn hiểu theo nghĩa hẹp và chỉ nói tới con người thì xã hội là một tập hợp được giới hạn và không gian, thời gian hoặc xã hội và đồng thời có sắp xếp của cá nhân hoặc nhóm cá nhân, những người gắn bó với nhau trong các quan hệ tương tác trực tiếp và gián tiếp. Theo xã hội học thì xã hội (hiểu theo cách đơn giản) là cộng đồng những người cùng chung sống trên một lãnh thổ nhất định. Cộng đồng xã hội là tập hợp những người có chung một nền văn hóa, một phương thức sản xuất và sinh hoạt với những dấu hiệu nhận biết là ngôn ngữ (gồm tiếng nói và chữ viết), cách ăn mặc, cách ứng xử giao tiếp và các phương tiện sản xuất.
Xã hội hóa XHH là quá trình hội nhập của một cá nhân vào xã hội hay một trong các nhóm của xã hội thông qua quá trình học các chuẩn mực và các giá trị xã hội. Đó cũng là quá trình tiếp thu, phê phán các giá trị chuẩn mực và khuôn mẫu hành động mà trong đó, mỗi thành viên xã hội tiếp nhận và duy trì được năng lực hành động xã hội. Theo quan niệm của Các Mác: “Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội” [4], nhân cách con người tất yếu phải được sự tác động tích cực của xã hội làm cho con người có đầy đủ năng lực và phẩm chất để hòa nhập và đóng góp vào sự phát triển của KT-XH. Như vậy, nhân cách người lao động e 10 phải được hình thành từ gia đình, nhà trường và xã hội.
Theo đại từ điển Tiếng Việt: “XHH được hiểu là làm cho một việc gì, một cái gì đó thành của chung xã hội” [31]. Fichter (Mỹ) đã xem: “XHH là một quá trình tương tác giữa người này và người khác, kết quả là một sự chấp nhận những khuôn mẫu hành động và thích nghi với những hành động khuôn mẫu đó”. “XHH là sự tương tác, mối liên hệ, thuộc tính vốn có của con người, của cộng đồng nhằm đáp ứng lại xã hội và chịu ảnh hưởng của xã hội”. “XHH là quá trình hội nhập, hòa nhập của cá nhân vào xã hội hay một nhóm của xã hội thông qua quá trình học các chuẩn mực và các giá trị xã hội hay nhóm đó”.
“XHH các mặt hoạt động của Nhà nước là huy động tổ chức, mọi cá nhân tham gia công việc nhà nước theo khả năng của mình”. “XHH là việc Nhà nước huy động mọi cá nhân và tổ chức tham gia thực hiện một số dịch vụ công cộng trên cơ sở có sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ của Nhà nước, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân và giảm gánh nặng ngân sách Nhà nước” [8]. Theo quan niệm của Nhà nước ta thì XHH được hiểu là một cuộc vận động rộng rãi quần chúng nhân dân, làm cho mọi người được hưởng đầy đủ quyền lợi, đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm của cá nhân, tập thể đối với lĩnh vực được XHH. Trong quá trình lãnh đạo, Đảng ta luôn vận dụng và phát triển quan điểm XHH, coi trọng việc phát huy các lực lượng toàn xã hội vào tiến trình thực hiện nhiệm vụ chính trị.
Mặc dù các định nghĩa có khác nhau nhưng cốt lõi của XHH là mối tương tác thuộc tính vốn có của con người, của cộng đồng tác động vào xã hội, đồng thời chịu ảnh hưởng từ xã hội. XHH không phải là quá trình thụ động mà phải là một quá trình hội nhập có vai trò chủ động, tự giác và sáng e 11 tạo của cá nhân. XHH là một quy luật diễn ra trên mọi lĩnh vực của cuộc sống, xã hội càng phát triển bao nhiêu thì càng gần XHH bấy nhiêu. Tuy nhiên, khi xã hội càng phát triển thì phương thức XHH cũng sẽ khác.