phần Mở đầu, ết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 03 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Khái quát quá trình đô thị hóa ở Thị xã Hoài Nhơn trƣớc năm 1995 Chƣơng 2: Quá trình đô thị hóa ở Thị xã Hoài Nhơn (1995 – 2020). Chƣơng 3: Tác động của quá trình đô thị hóa đối với sự phát triển của Thị xã Hoài Nhơn. e 6 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Ở THỊ XÃ HOÀI NHƠN TRƢỚC NĂM 1995 1. Khái quát chung về đô thị hó 1.
Khái niệm về đô thị Ở mỗi quốc gia trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng, đô thị hóa là một quy luật tất yếu Quá trình đô thị hóa có thể diễn ra theo xu hƣớng nhanh, chậm khác nhau ở mỗi quốc gia bởi nó phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện cũng nhƣ trình độ phát triển kinh tế – xã hội ở quốc gia đó Đô thị hóa là một vấn đề quan trọng mang tính chất thời đại nên các quốc gia trên thế giới đều tập trung nghiên cứu. Các nhà khoa học thuộc nhiều bộ môn cũng đã nghiên cứu quá trình đô thị hóa và đƣa ra không ít định nghĩa cùng với những định giá về quy mô, tầm quan trọng và dự báo tƣơng lai của quá trình này. Có nhiều khái niệm về đô thị: “Đô thị là một không gian cƣ trú của cộng đồng ngƣời sống tập trung và hoạt động trong những lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp” [30, tr. “Đô thị là nơi tập trung dân cƣ, chủ yếu lao động phi nông nghiệp, sống và làm việc theo kiểu thành thị” [30, tr.
“Đô thị là sự tập trung của nhiều ngƣời ở gần nhau với mục đích sinh sống, sinh hoạt văn hóa, sản xuất và các mục đích có tính chất xã hội” [32, tr. “Đô thị là điểm tập trung dân cƣ với mật độ cao, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, có cơ sở hạ tầng thích hợp, là trung tâm t ng hợp hay trung tâm chuyên ngành có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nƣớc, của một miền lãnh th , một tỉnh, một huyện hoặc một vùng trong tỉnh hoặc huyện” [10, tr. e 7 “Đô thị là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hoá hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia hoặc một vùng lãnh th , một địa phƣơng, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn” [28, tr. Về vấn đề đô thị hóa có rất nhiều góc độ tiếp cận khác nhau: Từ góc độ nhân khẩu học và địa lý kinh tế, “đô thị hóa đƣợc hiểu là sự di cƣ từ nông thôn tới đô thị, là sự tập trung ngày càng nhiều dân cƣ sống trong những vùng lãnh th đô thị” Mức độ đô thị hóa của một quốc gia đƣợc đo lƣờng bằng tỷ lệ dân cƣ đô thị trong t ng số dân [36, tr.
Về mặt xã hội, “đô thị hóa đƣợc hiểu là quá trình t chức lại môi trƣờng cƣ trú của con ngƣời Đô thị hóa không chỉ thay đ i sự phân bố dân cƣ và những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển hóa những khuôn mẫu của đời sống kinh tế - xã hội, ph biến lối sống đô thị tới các vùng nông thôn, và toàn bộ xã hội” [36, tr. Nhƣ vậy, quá trình đô thị hóa không chỉ diễn ra về mặt số lƣợng nhƣ tăng trƣởng dân số, mở rộng lãnh th , tăng trƣởng về sản xuất, mà còn thể hiện cả về mặt chất lƣợng, nâng cao mức sống, làm phong phú hơn các khuôn mẫu và nhu cầu văn hóa Trên quan điểm một vùng: “Đô thị hóa là một quá trình hình thành, phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị” [30, tr. Trên quan điểm kinh tế quốc dân: “Đô thị hóa là một quá trình biến đ i về sự phân bố các yếu tố lực lƣợng sản xuất, bố trí dân cƣ những vùng không phải đô thị thành đô thị” [30, tr. Trên quan điểm triết học: “Đô thị hóa có thể đƣợc hiểu nhƣ một quá trình phát triển sự tập trung và tăng cƣờng các mối giao tiếp mang tính chất lịch sử trên phạm vi toàn thế giới hay nhƣ một quá trình liên kết các hình thức sinh hoạt đời sống thực tiễn khác nhau Quá trình đô thị hóa đóng vai trò nhƣ e 8 một ngẫu lực (mô men), nhƣ kết quả và đồng thời là tiền đề của sự tiến bộ trong giao tiếp, trong toàn bộ hoạt động của xã hội cũng nhƣ trong sự phát triển tiềm năng sáng tạo của xã hội” [49; tr.
Tiêu chuẩn về quy mô và mật độ dân số: quy mô trên 2 000 ngƣời sống tập trung, mật độ trên 3 000 ngƣời/km2 Đây là chỉ tiêu phản ánh mức độ tập trung dân cƣ của một đô thị đƣợc xác định trên cơ sở dân số nội thị và diện tích xây dựng trong giới hạn nội thị của đô thị. Tiêu chuẩn về cơ cấu lao động: phải có trên 60% lao động phi nông nghiệp (lao động phi nông nghiệp bao gồm: lao động công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp; lao động xây dựng cơ bản; lao động giao thông vận tải, bƣu điện, tín dụng, ngân hàng; lao động thƣơng nghiệp, dịch vụ, du lịch; lao động trong các cơ quan hành chính, văn hóa, giáo dục, y tế, phục vụ nghiên cứu khoa học kỹ thuật; các lao động khác không phải sản xuất nông nghiệp). Các tiêu chuẩn cơ bản để phân loại đô thị đƣợc xem xét, đánh giá trên cơ sở hiện trạng phát triển đô thị tại năm trƣớc liền kề năm lập đề án phân loại đô thị hoặc tại thời điểm lập đề án phân loại đô thị, bao gồm: - Chức năng đô thị Là trung tâm t ng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành, cấp quốc gia, cấp vùng liên tỉnh, cấp tỉnh, cấp huyện hoặc là một trung tâm của vùng trong tỉnh; có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nƣớc hoặc một vùng lãnh th nhất định. - Quy mô dân số toàn đô thị tối thiểu phải đạt 4 nghìn ngƣời trở lên.
- Mật độ dân số phù hợp với quy mô, tính chất và đặc điểm của từng loại đô thị và đƣợc tính trong phạm vi nội thành, nội thị và khu phố xây dựng tập trung của thị trấn. - Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp đƣợc tính trong phạm vi ranh giới nội thành, nội thị, khu vực xây dựng tập trung phải đạt tối thiểu 65% so với t ng số lao động. e 9 - Hệ thống công trình hạ tầng đô thị gồm hệ thống công trình hạ tầng xã hội và hệ thống công trình hạ tầng kỹ thuật: + Đối với khu vực nội thành, nội thị phải đƣợc đầu tƣ xây dựng đồng bộ và có mức độ hoàn chỉnh theo từng loại đô thị; + Đối với khu vực ngoại thành, ngoại thị phải đƣợc đầu tƣ xây dựng đồng bộ hạ tầng và đảm bảo yêu cầu bảo vệ môi trƣờng và phát triển đô thị bền vững. - Kiến trúc, cảnh quan đô thị: việc xây dựng phát triển đô thị phải theo quy chế quản lý kiến trúc đô thị đƣợc duyệt, có các khu đô thị kiểu mẫu, các tuyến phố văn minh đô thị, có các không gian công cộng phục vụ đời sống tinh thần của dân cƣ đô thị; có t hợp kiến trúc hoặc công trình kiến trúc tiêu biểu và phù hợp với môi trƣờng, cảnh quan thiên nhiên [21, tr.
Tóm lại, Đô thị hóa là một quá trình tác động lên toàn bộ xã hội từ lực lƣợng sản xuất đến quan hệ sản xuất, từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thƣợng tầng Đô thị hóa còn là một quá trình chuyển biến về kinh tế - xã hội - văn hóa - không gian gắn liền với những tiến bộ khoa học kĩ thuật trong đó diễn ra sự phát triển nghề nghiệp mới, sự chuyển dịch cơ cấu lao động, sự phát triển đời sống văn hóa, sự chuyển đ i lối sống và sự mở rộng phát triển không gian thành hệ thống đô thị, song song với t chức bộ máy hành chính, quân sự. Tính tất yếu của đô thị hóa Đô thị hóa trên thế giới diễn ra ở tốc độ nhanh và có phạm vi khá rộng lớn. Ở quốc gia nào, dù là quốc gia phát triển hay đang trong thời kì phát triển, thì khi muốn chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp lên nền kinh tế công nghiệp bằng con đƣờng công nghiệp hóa, đều gắn liền với quá trình đô thị hóa. Trong lịch sử cận đại, đô thị hóa trƣớc hết là hệ quả trực tiếp của quá trình công nghiệp hoá tƣ bản chủ nghĩa và sau này là kết quả của quá trình cơ cấu lại các nền kinh tế theo hƣớng hiện đại hóa: tăng tỷ trọng của các ngành công e 10 nghiệp và dịch vụ, giảm tỉ trọng của ngành nông - lâm - ngƣ nghiệp trong cơ cấu và khối lƣợng GDP.
Nhìn chung, từ góc độ kinh tế, đô thị hóa là một xu hƣớng tất yếu của sự phát triển của nền kinh tế quốc gia. Đô thị hóa là một quá trình song song với sự phát triển công nghiệp hóa và cách mạng khoa học kỹ thuật Quá trình đô thị hóa phản ánh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong nền kinh tế thị trƣờng. Không ai phủ nhận rằng một quốc gia đƣợc coi là công nghiệp hóa thành công lại không có tỷ lệ cƣ dân đô thị ngày càng chiếm vị trí áp đảo so với cƣ dân nông thôn Đó cũng là lý do mà kinh tế học phát triển đã coi sự gia tăng tỷ lệ cƣ dân đô thị nhƣ một trong những chỉ tiêu chủ yếu phản ánh tình trạng “có phát triển” của nền kinh tế chậm phát triển đang tiến hành công nghiệp hóa hiện nay [33]. Đồng thời, trong điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, đô thị hóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, đảm bảo an ninh quốc phòng và bảo vệ môi trƣờng.
Đô thị hóa xúc tiến tối đa công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa muốn thực hiện thành công cần phải chuyển đ i căn bản cơ cấu kinh tế từ sản xuất nông nghiệp sang sản xuất công nghiệp với kỹ thuật cao, thay đ i cơ cấu lao động Trƣớc hết phải có sự tập trung cao các điểm dân cƣ kết hợp với xây dựng đồng bộ và khoa học các cơ quan và các xí nghiệp trung tâm.