CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề chung về hoạt động trải nghiệm 1. Hoạt động a) Khái niệm hoạt động: Cuộc sống của con người là một dãy các hoạt động, con người sống và làm việc đều hoạt động.
Hoạt động diễn ra giữa các mối quan hệ giữa con người với nhau, giữa con người với tự nhiên và xã hội. Hoạt động là quá trình chuyển hóa năng lực lao động, phẩm chất tâm lý thành sự vật, thực tế và ngược lại tách những thuộc tính của sự vật, thực tế về chủ thể và biến thành kinh nghiệm, vốn liếng tinh thần. b) Đặc điểm của hoạt động: Hoạt động có đối tượng: Hoạt động có nghĩa là tác động vào một cái gì đó, hoạt động bao gồm có cả đối tượng hoạt động chẳng hạn như học tập bao giờ cũng có đối tượng học tập là học sinh, sinh viên, người học…Học tập nhằm hình thành kiến thức, phẩm chất, năng lực để học sinh hiểu, biết và tiếp thu, đưa vào vốn sống của người học, lĩnh hội các kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo ấy. Tóm lại hoạt động bao giờ có đối tượng và hướng tới đối tượng.
Hoạt động do chủ thể tiến hành: Ví dụ như trong hoạt động học tập thì giáo viên là chủ thể của hoạt động dạy và học. Học sinh là chủ thể của hoạt động học tập. Chủ thể có khi là một người, có khi là một số người. Giáo viên là người tổ chức, điều hành, hướng dẫn hoạt động học tập, học sinh thực hiện các hoạt động đó để đi đến mục tiêu là cụ thể là học sinh có thể làm được các bài tập.
Do đó cả giáo viên và học sinh đều là chủ thể của hoạt động học tập. Hoạt động theo nguyên tắc gián tiếp: Trong các hoạt động thì con người có thể dùng các công cụ hỗ trợ phục vụ cho hoạt động đó mà không cần phải tác 11 động trực tiếp vào ví dụ như trong lao động có thể dùng máy móc hỗ trợ, chủ thể lao động, đối tượng lao động được liên kết với nhau bởi công cụ lao động. Hoạt động có mục đích: Mọi hoạt động diễn ra đều có mục đích, ví dụ như lao động để sản xuất ra của cải vật chất, đáp ứng yêu cầu và nhu cầu của cuộc sống, còn trong hoạt động học tập với mục đích hình thành kiến thức, kĩ năng, năng lực đề ứng dụng vào thực tế, giải quyết các vấn đề của cuộc sống, tạo ra sản phẩm phục vụ cho đời sống xã hội. c) Các dạng của hoạt động: Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tường Duy Hải và Đào Ngọc Minh các dạng hoạt động của con người được chia như sau [13]: Căn cứ vào mối quan hệ giữa con người với vật thể, giữa con người với nhau thì có hai dạng hoạt động là hoạt động lao động và hoạt động giao tiếp.
Căn cứ trên phương diện cá nhân thì có ba loại hoạt động kế tiếp nhau bao gồm hoạt động vui chơi, hoạt động học tập, hoạt động lao động. Căn cứ vào nguồn gốc, đặc điểm của hoạt động bao gồm hoạt động thực tiễn và hoạt động lý luận. Căn cứ vào bản chất của hoạt động bao gồm các hoạt động sau : + Hoạt động biến đổi + Hoạt động nhận thức + Hoạt động định hướng giá trị + Hoạt động giao tiếp Tóm lại, trong cuộc sống có rất nhiều hoạt động, có những hoạt động chung, có những hoạt động riêng. Các hoạt động này có liên hệ gắn bó mật thiết với nhau, hỗ trợ nhau.
Trải nghiệm a) Khái niệm về trải nghiệm: Trải nghiệm là tổng hợp lại những gì về sự vật, sự việc, hiện tượng mà chúng ta nhìn thấy, tiếp xúc trực tiếp được vào rồi chúng ta tích lũy lại thông qua những sự vật, sự việc trên. Nhiều người thường nhầm lẫn trải nghiệm với kinh nghiệm. Tuy nhiên, thực ra, đây lại là 2 khái niệm khác biệt. Trong cuộc sống, chúng ta trải nghiệm để nhận về những kinh nghiệm cho bản thân trong vấn đề nào đó.
Chẳng hạn, khi rời khỏi vòng tay của bố mẹ để đến 1 thành phố, đất nước khác sinh sống, học tập, chúng ta đang có 1 trải nghiệm ở vùng đất mới. Cùng với đó, sẽ có nhiều vấn đề phát sinh liên quan tới lối sống, cách sinh hoạt, tài chính và những rắc rối trong ngôn ngữ, chính trị, … Nhưng từ những trải nghiệm đó, chúng ta sẽ rút ra được những bài học quý giá cho bản thân, dần dần hoàn thiện, bổ sung kiến thức, phát triển kỹ năng. b) Bản chất của trải nghiệm: Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê thì trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng, nghiệm là kinh qua thực tế nhận thấy điều đó đúng. [17] Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì trải nghiệm được hiểu theo hai nghĩa.
Trải nghiệm theo nghĩa rộng là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận trong đời sống tâm lí của từng người. Trải nghiệm theo nghĩa hẹp là những tín hiệu bên trong, nhờ đó các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý thức chuyển thành ý kiến cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân. [20] Theo Phạm Minh Hạc, trải nghiệm để phục vụ lại cuộc sống. Mọi người sống và làm việc, trao đổi thông tin với nhau trong thực tế qua đó thu lại được 13 các kinh nghiệm và kiến thức cho mỗi bản thân cá nhân làm cho mỗi cá nhân trở lên hoàn thiện hơn, giúp cải thiện cuộc sống do đó sống và trải nghiệm có liên hệ chặt chẽ với nhau, hỗ trợ nhau.
[8] c) Các dạng của trải nghiệm: Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tường Duy Hải và Đào Ngọc Minh các dạng trải nghiệm chia ra như sau : [13] Dựa vào phạm vi diễn ra hoạt động của người học: Trải nghiệm trong lớp học; trải nghiệm ngoài lớp học. Dựa vào các cơ quan tham gia hoạt động: Trải nghiệm trong đầu; trải nghiệm bằng tay chân; trải nghiệm qua các giác quan. Dựa vào các quá trình tâm lý: Trải nghiệm cảm giác bên ngoài; trải nghiệm về tri giác; trải nghiệm tư duy, tưởng tượng; trải nghiệm về trí nhớ; trải nghiệm cảm xúc. Dựa vào các nội dung giáo dục: Trải nghiệm cảm xúc; trải nghiệm đạo đức; trải nghiệm giá trị; trải nghiệm sáng tạo.
Có rất nhiều loại hình trải nghiệm khác nhau, khi dạy học trong trường trung học phổ thông, đặc biệt đối với môn toán, người dạy cần linh hoạt, hiểu rõ đặc điểm, bản chất cũng như các phương pháp của trải nghiệm cho phù hợp với đối tượng học sinh của lớp mình và điều kiện cơ sơ vật chất của trường mình, cũng như các điều kiện khác nhằm giúp các em có được niềm vui, kích thích tinh thần học tập cho học sinh. Hoạt động trải nghiệm. a) Khái niệm hoạt động trải nghiệm: Hoạt động trải nghiệm là dưới sự hướng dẫn, dẫn dắt, tổ chức của người dạy, người học trực tiếp tham gia vào các hoạt động trong lớp, trong trường, ngoài 14 xã hội nhằm qua các hoạt động đó phát triển phẩm chất và năng lực , kỹ năng cho người học. Theo Đinh Thị Kim Thoa HĐTN là hoạt động giáo dục thông qua trải nghiệm của người học, kết hợp với kinh nghiệm học được trong nhà trường cộng với thực tế đời sống mà năm tháng kinh nghiệm được tích lũy tăng lên, dần chuyển hóa thành năng lực.
[18] Theo Ngô Thu Dung, HĐTN là hoạt động giáo dục trong trường học, được tổ chức phù hợp với bản chất hoạt động của con người, mà cụ thể ở đây là phù hợp với các hoạt động học tập của học sinh. [4] Theo Lê Huy Hoàng, HĐTN là hoạt động xã hội, trải nghiệm qua thực tế giúp học sinh tự chủ trải nghiệm trong các hoạt động tập thể, giúp hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực và cũng qua các hoạt động trải nghiệm học sinh bộc lộ và cho chúng ta thấy được năng khiếu, sở thích, sở trường, tính cách của từng em. Từ đó người dạy hay giáo viên đưa ra các định hướng, chương trình hay cụ thể là giáo án cho hoạt động trải nghiệm nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đã đề ra là phát triển toàn diện con người. [4] b) Bản chất của hoạt động trải nghiệm: Là người học được trải nghiệm, được thể hiện, được nêu ra quan điểm cũng như suy nghĩ, ý tưởng của cá nhân, đồng thời người học được đánh giá người khác, đánh giá tập thể, cũng như đánh giá hoạt động của chính bản thân mình.
Cũng thông qua các hoạt động trải nghiệm ở nhiều môn học, nhiều lĩnh vực khác nhau học sinh hiểu rõ mình hơn, cũng như phát hiện ra năng khiếu, khả năng của chính mình. Tuy nhiên HĐTN cũng cần phải có thời gian, chứ không phải chỉ qua một vài hoạt động mà đã hình thành ngay các phẩm chất, năng lực vì vậy cần có thời gian cũng như qua nhiều hoạt động trải nghiệm thì học sinh mới thấy được giá trị của hoạt động trải nghiệm. c) Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm: 15 Nội dung HĐTN mang tính tích hợp: HĐTN rất phong phú và đa dạng mang tính tổng hợp, tích hợp nó là tổng hòa của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục thể chất, giáo dục kĩ năng sống, đạo đức, phòng chống bạo lực học đường, an toàn giao thông…thông qua đó giúp cho hoạt động học tập của học sinh được gần gũi, thiết thực với thiên nhiên và cuộc sống hơn. Hình thức học qua HĐTN rất đa dạng: Có nhiều hình thức tổ chức HĐTN như các câu lạc bộ, hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật, STEM, STEAM, các cuộc thi về liên môn, tích hợp… Ngoài ra còn nhiều hình thức thể hiện khác như các hoạt động tập thể, ngoại khóa, tham quan du lịch, học tập qua các trò chơi, sân khấu hóa…tất cả các hình thức hoạt động trải nghiệm đều mang tính giáo dục, qua đó giúp cho việc học của học sinh trở lên nhẹ nhàng hơn, gần gũi với tự nhiên, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh đồng thời giúp cho cả giáo viên hay người dạy có dịp được trải nghiệm, được sáng tạo và được thể hiện hết khả năng, năng lực của mình.