CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1. Một số khái niệm có liên quan. Đào tạo và phát triển. Khái niệm đào tạo Đào tạo là khái niệm đề cập đến việc dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến một lĩnh vực cụ thể giúp người học lĩnh hội và nắm vững những tri thức, kỹ năng, nghề nghiệp một cách có hệ thống để chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống và khả năng đảm nhận được một công việc nhất định.
Từ điển Giáo dục học (2001) định nghĩa: “Đào tạo là quá trình chuyển giao có hệ thống, có phương pháp những kinh nghiệm, những tri thức, những kỹ năng kỹ xảo, nghề nghiệp, chuyên môn, đồng thời bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức cần thiết và chuẩn bị tâm thế cho người học đi vào cuộc sống lao động tự lập và góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước. Hình thức tổ chức đào tạo cơ bản là các cơ sở giáo dục chính quy trong hệ thống giáo dục quốc dân, ngoài ra còn có các hình thức đào tạo không chính quy ngày càng mở rộng như đào tạo tại chức, đào tạo từ xa, đào tạo cấp tốc,. nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của xã hội”. Ngày nay, đào tạo được hiểu không chỉ là quá trình chuyển giao một chiều mà còn là những phương tiện dạy - học hiện đại mà các cơ quan đào tạo đang dần tiến tới hợp tác song phương với người học để giúp người học chủ động, tích cực, tự giác chiếm lĩnh lấy tri thức, tự trang bị hành trang nghề nghiệp, chuyên môn.
Đó là quá trình đào tạo được chuyển biến thành quá trình tự đào tạo của người học. Chỉ khi nào đạt được chuyển biến như vậy thì 11 hiệu quả đào tạo mới cao và mới có lợi ích thiết thực cho bản thân và xã hội. Điều đó cho thấy, đào tạo phải gắn với giáo dục và là hình thức có tổ chức, có mục đích, có kế hoạch, có nội dung. trong các nhà trường, đặc biệt là giáo dục dạy nghề, giáo dục chuyên nghiệp, giáo dục đại học, cao đẳng, sau đại học.
Đặc biệt, đào tạo nguồn nhân lực còn diễn ra ở các cơ sở sản xuất, các xí nghiệp, các doanh nghiệp. Trong lĩnh vực đào tạo, người ta phân ra rất nhiều loại khác nhau tùy vào nội dung, mức độ và hình thức đào tạo. Theo nội dung đào tạo, đào tạo được phân ra thành đào tạo mới, đào tạo lại, đào tạo tiếp tục (hay bồi dưỡng). Theo trình độ (hay mức độ) đào tạo, đào tạo được phân ra thành đào tạo nghề, đào tạo trung cấp chuyên nghiệp, đào tạo đại học và sau đại học.
Theo hình thức đào tạo, có thể phân ra thành đào tạo chính quy, đào tạo tại chức, đào tạo từ xa. Vì vậy, đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ là quá trình trang bị kiến thức, kỹ năng, khả năng thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ để người cán bộ khoa học công nghệ thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của mình. Theo đó, các hoạt động học tập nhằm giúp cho cán bộ khoa học và công nghệ có thể thực hiện hiệu quả hơn chức năng nhiệm vụ của mình. Đó chính là quá trình học tập làm cho người lao động nắm vững hơn về công việc của mình.
Khái niệm phát triển Theo quan điểm triết học biện chứng, phát triển là một quá trình thay đổi về chất của các sự vật, hiện tượng ở một trình độ cao hơn, toàn diện hơn.Korten: “Phát triển là một tiến trình qua đó các thành viên của xã hội tăng được những khả năng của cá nhân và định chế của mình để huy 12 động và quản lý các nguồn nhân lực nhằm tạo ra những thành quả bền vững… nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống phù hợp với nguyện vọng của họ”. Theo giáo sư Bùi Đình Thanh: Phát triển là một quá trình tiến hóa của mọi xã hội, mọi cộng đồng dân tộc trong đó các chủ thể lãnh đạo và quản lý, bằng các chiến lược và chính sách thích hợp với những đặc điểm về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của xã hội và cộng đồng dân tộc mình, tạo ra, huy động và quản lý các nguồn lực tự nhiên và con người nhằm đạt được những thành quả bền vững và được phân phối công bằng cho các thành viên trong xã hội vì mục đích không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Phát triển nguồn nhân lực theo nghĩa rộng là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định nhằm tạo ra sự thay đổi hàng vi nghề nghiệp của người lao động[7]. Như vậy, đào tạo và phát triển là hai phạm trù khác nhau.
Đào tạo thường tập trung vào công việc hiện tại, khắc phục sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng hiện tại trong khi đó, phát triển là để chuẩn bị cho công vệc tương lai. Đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ. Trước hết, ta đi tìm hiểu về khái niệm “đội ngũ” và “cán bộ khoa học công nghệ”. Theo Từ điển Tiếng Việt, đội ngũ là tập hợp một số đông người có cùng chức năng và nghề nghiệp hoặc đội ngũ là khối đông người được tập hợp và tổ chức thành một lực lượng có quy củ.
Với các cách tiếp cận này, đội ngũ phải có nhiều người, những người này phải có những điểm giống nhau có thể về nghề nghiệp, chức năng thực hiện công việc hoặc cùng lý tưởng. Như vậy, đội ngũ là một tập thể nhiều người có cùng lý tưởng, cùng mục đích, làm việc theo sự điều hành thống nhất và có kế hoạch. Theo cuốn KH&CN Việt Nam 2003 và cuốn “Cẩm nang về đo lường nguồn nhân lực KH&CN” của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), thì nhân lực KH&CN bao gồm những người đáp ứng được một trong những điều kiện sau đây: 13 1) Đã tốt nghiệp đại học và cao đẳng và làm việc trong một ngành KH&CN; 2) Đã tốt nghiệp đại học và cao đẳng, nhưng không làm việc trong một ngành KH&CN nào; 3) Chưa tốt nghiệp đại học và cao đẳng, nhưng làm một công việc trong một lĩnh vực KH&CN đòi hỏi trình độ tương đương. Đây chính là khái niệm nhân lực KH&CN theo nghĩa rộng.
Theo đó, có thể hiểu nhân lực KH&CN bao gồm cả những người đã tốt nghiệp đại học nhưng không làm việc trong lĩnh vực KH&CN. Khái niệm này dường như quá rộng để thể hiện nguồn nhân lực hoạt động KH&CN của một quốc gia. Đội ngũ cán bộ KH&CN được phân thành 3 nhóm: - Cán bộ nghiên cứu (nhà nghiên cứu/nhà khoa học/kỹ sư nghiên cứu): đó là những cán bộ chuyên nghiệp có trình độ cao đẳng/đại học, thạc sĩ và tiến sĩ hoặc không có văn bằng chính thức song làm các công việc tương đương như nhà nghiên cứu/nhà khoa học tham gia vào quá trình tạo ra tri thức, sản phẩm và quy trình mới, tạo ra phương pháp và hệ thống mới. - Nhân viên kỹ thuật và tương đương: bao gồm những người thực hiện các công việc đòi hỏi phải có kinh nghiệm và hiểu biết kỹ thuật trong những lĩnh vực của KH&CN.
Họ tham gia vào quá trình sản xuất bằng việc thực hiện những nhiệm vụ khoa học và kỹ thuật có áp dụng những khái niệm và phương pháp vận hành dưới sự giám sát của các nhà nghiên cứu. - Nhân viên phụ trợ trực tiếp quá trình sản xuất: bao gồm những người có hoặc không có kỹ năng, nhân viên hành chính văn phòng tham gia vào các dự án KH&CN. Trong nhóm này bao gồm cả những người làm việc liên quan đến nhân sự, tài chính và hành chính trực tiếp phục vụ công việc đội ngũ KH&CN của các tổ chức, đơn vị. 14 Từ những định nghĩa trên về đội ngũ cán bộ KH&CN ta có thể hiểu đội ngũ cán bộ KH&CN là tập hợp những nhóm người tham gia vào hoạt động khoa học và công nghệ với các chức năng nghiên cứu, sáng tạo, giảng dạy, quản lý, khai thác sử dụng và tác nghiệp…, góp phần quyết định tạo ra sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, của sự phát triển sản xuất và xã hội.
Đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ là tổng hòa các yếu tố về số lượng, chất lượng và cơ cấu cán bộ khoa học công nghệ thuộc các lĩnh vực khác nhau đang đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, đào tạo cán bộ khoa học có trình độ cao, góp phần phát triển ngành khoa học. Các yếu tố về chất lượng, số lượng và cơ cấu nguồn lực cán bộ khoa học và công nghệ có mối quan hệ biện chứng tác động lẫn nhau, làm tiền đề và điều kiện cho nhau. Chất lượng cán bộ khoa học và công nghệ là điều kiện "cần", số lượng và cơ cấu cán bộ khoa học là điều kiện "đủ" làm cơ sở để khai thác có hiệu quả tiềm năng của đội ngũ này. Trong quá trình phát triển cần phải bảo đảm số lượng hợp lý nhưng đồng thời cũng phải bảo đảm sự cân đối về cơ cấu của nguồn lực.
Phát triển đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ. Phát triển đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ là các hoạt động học tập vượt ra khỏi phạm vi công việc trước mắt của những người làm việc trong lĩnh vực khoa học công nghệ để mở ra những công việc mới cho họ dựa trên định hướng tương lai của tổ chức. Phát triển đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định để nhằm tạo ra sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của những cán bộ khoa học và công nghệ. Phát triển đội ngũ cán bộ KH&CN chính là việc nâng cao sức khỏe, tri thức, trình độ chuyên môn, lành nghề, kỹ năng thực hành để tăng năng suất 15 lao động, tăng thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Để phát triển đội ngũ cán bộ KH&CN một cách toàn diện cần phải được tiến hành với ba nội dung cơ bản là: phát triển đội ngũ cán bộ KH&CN về số lượng, về chất lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng đội ngũ cán bộ KH&CN. Phát triển đội ngũ cán bộ KH&CN là làm cho đội ngũ này vận động, biến đổi theo chiều hướng tích cực, đi lên, ngày càng hoàn thiện hơn về số lượng, cơ cấu và chất lượng nhằm sử dụng hiệu quả nguồn lực của tổ chức.
