MỞ ĐẦU 1. Tổng quan về đầu tƣ, pháp luật đầu tƣ và hoạt động đầu tƣ tại tỉnh Thái Nguyên Hoạt động đầu tư là hoạt động gắn liền trực tiếp với nền kinh tế và quá trình vận động, phát triển của nó. Có thể nói rằng sự hưng thịnh của một nền kinh tế có gốc rễ sâu xa từ các chính sách và hoạt động đầu tư của các chủ thể tham gia vào sự vận hành nền kinh tế đó. Pháp luật đầu tư đã trải qua một lịch sử xây dựng, phát triển theo sự thăng trầm của thể chế chính trị, của nền kinh tế, của sự du nhập các tư duy lập pháp… mà đặc biệt là các yếu tố về kinh tế - chính trị.
Nền kinh tế của chúng ta sau khi đất nước thống nhất hoạt động với hiệu quả rất thấp. Để thực hiện được nhiệm vụ khôi phục và phát triển kinh tế xã hội, Báo cáo chính trị của Đại hội Đảng lần thứ 4 năm 1976 đã khẳng định “việc đẩy mạnh quan hệ phân chia và hợp tác song phương trong lĩnh vực kinh tế và phát triển các quan hệ kinh tế với các nước khác có một vai trò vô cùng quan trọng”. Ngày 18/4/1977, Chính phủ đã ban hành Nghị định 115/CP kèm theo Điều lệ đầu tư nước ngoài. Như vậy có thể thấy rằng các điều kiện tiền đề của các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ đầu tư trong nền kinh tế đã được hình thành ngay trong lòng một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung.
Như trên đã trình bày, mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN của chúng ta xuất phát từ thực tế là mô hình kinh tế CNXH cổ điển, đặc trưng bởi hệ thống kinh tế kế hoạch hoá tập trung đã tỏ ra không còn sức sống và khả năng tự phát triển nội sinh về mặt kinh tế. Trong khi đó, kinh tế thị trường đã có sự thâm nhập một cách tự nhiên vào mọi ngõ ngách của cuộc sống như 5 một nhu cầu hiện hữu cho các quan hệ kinh tế. Từ thực tế đó, cùng với sự thay đổi chung, chúng ta đã bước đầu xây dựng các định chế pháp luật đầu tư ngay từ những ngày đầu của công cuộc đổi mới. Bằng chứng đầu tiên phải kể đến là Luật Đầu tư nước ngoài 1988.
Thực chất đây là sự kế thừa và tiếp tục phát triển Điều lệ đầu tư nước ngoài ban hành kèm theo Nghị định 115/CP ngày 18/4/1977. Sau đó, luật này được sửa đổi, bổ sung và các năm 1990, 1993, 1996 và 2000. Bên cạnh đó, đến năm 1994, chúng ta cũng đã cho ra đời Luật khuyến khích đầu tư trong nước nhằm điều chỉnh, thúc đẩy các hoạt động đầu tư trong nước. Luật này đã được sửa đổi vào năm 1998.
Lần pháp điển hóa tiếp theo là sự dung hòa giữa Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam và luật khuyến khích đầu tư trong nước bởi Luật đầu tư 2005. Với sự ra đời của luật năm 2005, các hoạt động đầu tư được điều chỉnh thống nhất bởi một văn bản luật duy nhất. Trong điều kiện chung của các hoạt động đầu tư trong cả nước, các hoạt động đầu tư tại Thái Nguyên được xem là phát triển khá sớm và là một trung tâm kinh tế của vùng Đông bắc. Ngay từ đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, Thái Nguyên đã được coi như một trung tâm phát triển công nghiệp, giáo dục với hàng loạt các khu công nghiệp ở thành phố Thái Nguyên, thị xã Sông Công và hàng loạt các trường đại học được đầu tư xây dựng.
Đây là những điển hình về thành tựu trong công cuộc xây dựng và kiến thiết đất nước trong giai đoạn này. Tiếp sau đó, khi đất nước rơi vào khủng hoảng kinh tế, Thái Nguyên cũng không thể là một ngoại lệ và đã thể hiện một sự trì trề kéo dài trong các hoạt động đầu tư. Tình trạng này kéo dài cho đến cuối những năm 1990, và ngay sau đó là hàng loạt các hoạt động đầu tư được thực hiện theo tinh thần của sự nghiệp đổi mới. Các hoạt động đầu tư bắt đầu bám rễ vào chính những tiền đề về thành tựu xây dựng trước đó.
Đó chính là các cơ sở sản xuất, nhà 6 máy, xí nghiệp được thành lập từ thập niên 60, 70 của thế kỷ trước như các nhà máy sản xuất gang thép, luyện kim cơ khí, các cơ sở giáo dục… bên cạnh đó là hàn loạt các dự án đầu tư nước ngoài về công nghiệp chế biến, khai thác khoáng sản… Bộ mặt đầu tư đã thay đổi và mang trong nó sự kế thừa và phát triển những thành tựu của công cuộc xây dựng đất nước sau khi thống nhất cũng như các nhân tố mới của sự hội nhập kinh tế. Có lẽ đây là một điểm khác biệt rất cơ bản giữa hoạt động đầu tư của Thái Nguyên so với các tỉnh khác, đặc biệt là những tỉnh ra đời và phát triển sau này. Lý do chọn đề tài Công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước đang phát triển và đổi thay từng ngày. Việt Nam đang hội nhập ngày một sâu sắc và toàn diện, tỉnh Thái Nguyên cũng không nằm ngoài vòng quay hội nhập ấy.
Đó là một xu thế mang tính tất yếu mà chúng ta không thể đặt những câu chuyện về chính sách vĩ mô, về kiện toàn thể chế, và những câu chuyện kinh tế bên ngoài xu thế đó được. Vấn đề đầu tư và chính sách đầu tư của một quốc gia, một địa phương cũng không thể xa rời xu thế chung đó. Trong bức tranh về nền kinh tế của chúng ta hiện nay, các vấn đề về đầu tư là một bộ phận đặc biệt được chú trọng và là tâm điểm của hàng loạt các chính sách, các chiến lược, những cải cách mang tính chất quốc gia, vùng hay địa phương. Hoạt động đầu tư là nền tảng của các hoạt động kinh tế, pháp luật đầu tư là một bộ phận cấu thành quan trọng của pháp luật kinh tế.
Khi hoạt động đầu tư có vấn đề thì hàng loạt các hệ quả tiêu cực của nền kinh tế lập tức được đặt ra và cần được xử lý. Các cuộc khủng hoảng về kinh tế dù ở các quy mô, mức độ khác nhau đa phần đều bắt đầu từ các khuyết tật về đầu tư. Đối với nền kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - giai đoạn nền kinh tế chuyển đổi ngày một rộng rãi và sâu sắc; công cuộc hội nhập đang thoát ly từ những cam kết kinh tế mang tính chính trị thành những bài toán về 7 kinh tế, từ yếu tố chính trị, xã hội, kinh tế, văn hóa mang tính chất định tính thành những câu chuyện của nền kinh tế, của lợi ích người dân mang tính định lượng. Pháp luật cũng không nằm ngoài sự vận động ấy.
Người ta quan tâm nhiều hơn đến sự khả dụng của các điều luật thay vì ban hành ra cho kịp với kế hoạch đã được đặt ra. Pháp luật về đầu tư vì thế mà cũng đã có những đổi thay, những điều chỉnh cho bắt kịp với hơi thở của cuộc sống. Lần tập hợp hóa và pháp điển hóa gần đây nhất mà sản phẩm là Luật đầu tư 2005 là bằng chứng rõ ràng nhất cho nhận định này. Kể từ thời điểm này, hoạt động đầu tư của các chủ thể được thống nhất điều chỉnh bởi một đạo luật.
Dù còn nhiều vấn đề phải nói, phải bàn thêm về đạo luật này, tuy nhiên trước hết nó được xem như một thành tựu về tư duy pháp lý, tư duy kinh tế và kỹ thuật lập pháp của chúng ta trong giai đoạn hiện nay. Khi được triển khai thực hiện, nơi pháp luật đầu tư bám rễ, tồn tại và phát triển trước hết phải nói đến là các khu công nghiệp, khu chế xuất, vùng kinh tế, các dự án đầu tư, các doanh nghiệp… Những đối tượng này lại được triển khai ở các địa phương và từ đây, những thành quả mà Luật đầu tư mang lại cũng mang tính địa phương sâu sắc. Từ tính chất vùng miền, vị trí địa lý, sự cởi mở của chính sách địa phương đến hạ tầng đầu tư… tất cả những yếu tố này đã quy định rất sâu sắc bức tranh về đầu tư tại các địa phương. Hoạt động đầu tư tại các địa phương là một bộ phận không thể tách rời của các chính sách, chiến lược đầu tư mang tính quốc gia.
Việc phân tích, đánh giá các chính sách và pháp luật đầu tư nói chung có ý nghĩa dẫn chiếu đến các hoạt động đầu tư cụ thể tại địa phương. Theo cách nhìn nhận này, các vấn đề pháp lý về đầu tư tác giả trình bày trong luận văn được xem như một bộ phận mang tính tiền đề của hoạt động đầu tư tại địa phương. Từ thực tiễn trên, tác giả luận văn mong muốn làm sang tỏ các vấn đề sau: Thứ nhất: Minh chứng, phân tích, so sánh để làm rõ các yếu tố chính trị 8 - xã hội, kinh tế, pháp lý mang tính tiền đề cho sự ra đời, tồn tại và phát triển các chế định cơ bản của pháp luật đầu tư; sự vận động, phát triển và thực trạng các hoạt động đầu tư tại tỉnh Thái Nguyên - một tỉnh thuộc vùng kinh tế Đông Bắc. Hai nhóm vấn đề trên được phân tích, xem xét trong mối liên hệ qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau.
Thứ hai: Phân tích, làm sáng tỏ các vấn đề của thực tiễn triển khai Luật đầu tư trên hai phương diện là thực tiễn chung của Việt Nam (trong bối cảnh đang chuyển đổi nền kinh tế) từ đó phân tích các vấn đề về đầu tư trong điều kiện thực tiễn của tỉnh Thái Nguyên (bối cảnh về lịch sử, địa lý, hạ tầng… của một tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam), từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiên pháp luật đầu tư hiện hành, và các giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư và thu hút đầu tư tại tỉnh Thái Nguyên. Thứ ba: Mong muốn góp sức mình trong việc hoàn thiện ở mức độ nào đó các quy phạm pháp lý điều chỉnh hoạt động đầu tư trong một nền kinh tế đang chuyển đổi sao cho tối ưu nhất, có lợi và hiệu quả nhất đối với các hoạt động đầu tư thông qua các phân tích, đánh giá, đề xuất, kiến nghị. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu cơ bản và xuyên suốt trong quá trình triển khai nghiên cứu đề tài là làm sáng tỏ về mặt lý luận và thực tiễn các vấn đề về đầu tư nói chung và đầu tư tại tỉnh Thái Nguyên nói riêng dựa trên nền tảng chính sách và pháp luật đầu tư đã ban hành trong mối quan hệ qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau.