phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn có cấu trúc gồm ba chương: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại và sơ bộ khảo sát vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại thế kỷ X – XVII Chƣơng 2: Sự đổi mới vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại thế kỷ XVIII – XIX Chƣơng 3: Sự bảo lưu của vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại thế kỷ XVIII – XIX 7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NỮ SẮC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI VÀ SƠ BỘ KHẢO SÁT VẤN ĐỀ NỮ SẮC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỶ X – XVII 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại Nữ sắc có thể hiểu là nhan sắc, sắc đẹp của người phụ nữ. Tại Việt Nam, do ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo nên cuộc sống của người phụ nữ khá bi thảm. Với tư tưởng “trọng nam khinh nữ”, chế độ nam quyền trong Nho giáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến quan niệm và cái nhìn của người đời về vấn đề nữ sắc.
Có thể nói, Nho giáo có sự nhìn nhận lệch lạc về vấn đề nữ sắc. Đối với Nho giáo, quan niệm về “nữ sắc” luôn phải được đi cùng với các phẩm chất chung thủy, giàu đức hy sinh; về ngoại hình người phụ nữ có vẻ đẹp ngoại hình thanh thoát, tinh tế. Người phụ nữ chịu ảnh hưởng sâu sắc của thuyết Tam Tòng, Tứ Đức, Nho giáo luôn chú trọng việc xây dựng một vẻ đẹp hoàn thiện đối với người phụ nữ. “Sắc” là phạm trù không được quan tâm, chú trọng nhiều; người phụ nữ được đánh giá qua bốn phẩm “công, dung, ngôn, hạnh”.
Trong đó, “hạnh” là tiêu chuẩn hàng đầu để đánh giá phẩm chất của người phụ nữ - đạo đức. Đạo đức trở thành chuẩn mực để đánh giá con người trên mọi lĩnh vực. Khi Nho giáo xâm nhập vào Việt Nam tứ đức đã trở thành công cụ giáo hóa đối với người phụ nữ: đức hạnh vào vị trí quan trọng bậc nhất trong bốn đức. Hạnh là nội dung bên trong và được biểu hiện ra hình thức bên ngoài là công, ngôn, dung.
Giá trị của người phụ nữ cao hay thấp là do đức hạnh quyết định chủ yếu. Nhan sắc của người phụ nữ không được đánh giá cao và trở thành, con người cần phải khắc chế lại lòng “sắc dục” theo quan niệm của Mạnh Tử. Ở trong nghiên cứu là nói về những người phụ nữ có nhan sắc, về thái độ người đời đối với phụ nữ nói chung và đặc biệt là những người phụ nữ có nhan sắc. Văn học trung đại Việt Nam được bắt đầu từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX, là cột mốc đánh dấu quan trọng của nền văn học nước nhà.
Trong giai đoạn này, đã khai sinh ra nền văn học viết với hai bộ phận là: văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Trong giai 8 đoạn này, văn học đã dần dần phát triển và đạt được nhiều thành tựu to lớn về cả hình thức và nội dung. Văn học trung đại Việt Nam từ xưa đến nay vẫn nhận được sự quan tâm từ những nhà nghiên cứu văn học. Hằng năm, có biết bao công trình nghiên cứu văn học trung đại được ra đời, đây có thể coi là mảnh đất màu mỡ của các nhà nghiên cứu, phên bình.
Bắt đầu từ giai đoạn thế kỷ thứ XVII, đất nước với nhiều biến động, xẫ hội trở nên rối ren, loạn lạc đã ảnh hưởng rất nhiều đến quyền sống, quyền làm người của những con người sống trong giai đoạn đó. Và đặc biệt, trong giai đoạn này người phụ nữ là nhân vật đáng thương nhất khi phải chịu nhiều bất công, sự chà đạp của xã hội lên quyền con người của họ. Dần dần, người phụ nữ đã đi vào văn chương với muôn hình, muôn vẻ, nhưng tất cả đều tập trung về cuộc sống cực khổ, bị tước mất quyền lợi và tự do của họ. Trong giai đoạn này, dáng vẻ chung của những người phụ nữ chính là vẻ ngoài xinh đẹp và tài năng hiếm có, sự chịu thương, chịu khó của họ nhưng số phận thì lại là đau khổ, cùng cực.
Văn học là người bạn luôn song hành cùng với con đường phát triển văn hóa – kinh tế- xã hội của một dân tộc, văn học chịu tác động từ hiện thực và dùng những lời lẽ để tác động ngược lại xã hội. Trong văn học trung đại, nguồn cảm hứng lớn nhất của các nhà văn đến từ hiện thực xã hội, từ những kiếp người đau khổ trong hiện thực. Có rất nhiều nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, phê bình về hình tượng người phụ nữ trong văn học trung đại, tuy nhiên, về vấn đề nghiên cứu hình tượng người phụ nữ có nhan sắc trong văn học ở thế kỷ XVIII – XIX thì chưa có công trình nào. Dù có rất nhiều công trình liên quan đến hình tượng của những người phụ nữ, tuy nhiên nó đều là ở những bình diện, góc độ nghiên cứu khác nhau.
Có thể kể đến một số công trình có liên quan như: Luận văn Hình ảnh người kĩ nữ trong văn học trung đại của Vũ Thị Hoàng Yến (Đại học Sư phạm, Tp. Hồ Chí Minh, 2010), tác giả đề cập đến cuộc sống, tình cảnh của những người con gái lầu xanh nói riêng. Tác giả chủ yếu tập trung khắc họa cuộc sống khốn khổ của người con gái tài sắc, vẹn toàn. 9 Trong bài "Truyền kỳ mạn lục – một thành tựu của truyện ký văn học viết bằng chữ Hán" nhà nghiên cứu Bùi Duy Tân đã có phát biểu rằng: “Các truyện Chuyện nghiệp oan của Đào thị, Chuyện nàng Túy Tiêu… phản ánh quan niệm sống đồi bại của nho sĩ trụy lạc, lái buôn hãnh tiến nhưng Nguyễn Dữ có phần thông cảm với khát vọng hạnh phúc chính đáng khi miêu tả những cặp trai gái công khai yêu nhau” [20, tr.
Trước đó, Bùi Duy Tân cũng đã đề cập đến vấn đề này một cách đơn giản, về tình cảm và con người của người phụ nữ trong phần bài viết “Sự phong phú về mặt đề tài và thể loại văn học biểu hiện những xu thế mới của xã hội Đại Việt từ thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XVIII” trong cuốn Khảo và luận một số tác gia, tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, Tập 1 rằng: “… trong thời kỳ lịch sử này, do ảnh hưởng ngày càng gia tăng của văn hóa dân gian, chủ đề quyền sống của con người được văn học viết bước đầu đề cập tới. Một số tác phẩm đã phần nào thể hiện yêu cầu giải phóng tình cảm. Truyền kỳ mạn lục đã dựng nên những cảnh tượng, những nhân vật cụ thể, sinh động. Nhưng thông qua cách miêu tả đôi lúc say sưa về tình yêu nam nữ và cách thể hiện đôi khi táo bạo về một số quan niệm nhân sinh, nhà văn Nguyễn Dữ đã phần nào thông cảm với khát vọng hạnh phúc chính đáng của con người” [20, tr.
Trong công trình nghiên cứu Khảo sát một số đặc điểm nghệ thuật trong thơ chữ Hán Nguyễn Du, (Đại học Sư phạm, Tp. Hồ Chí Minh, 1997), tác giả Lê Thu Yến cũng đã đề cập đến hình ảnh những người phụ nữ, tuy nhiên cụ thể là những ca nữ tài sắc, chứ không chỉ chung thân phận người phụ nữ, rằng: “Hình tượng con người đau khổ còn là hình ảnh những người phụ nữ tài hoa mà bạc mệnh. Họ dù là hạng người nào: một bà phi, một cô hầu, một cô bé ngây thơ hay một kỹ nữ đều được Nguyễn Du hết sức trân trọng” [29, tr. Ngoài ra, trong công trình Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, Trần Nho Thìn đã có nhắc đến người phụ nữ, nhưng đó cũng là những nhân vật cụ thể là những nhân vật kỹ nữ, cô đào vào cuối thế kỷ XVIII, trong đó có một phận đặc biệt nghiên cứu về nhân vật nữ trong tác phẩm của Nguyễn Du: “ Ông có hẳn một nhóm tác 10 phẩm dành cho đề tài hồng nhan bạc mệnh: ông viết về Dương Quý Phi, nàng Tiểu Thanh, về cô Cầm đất Long Thành, người con gái đánh đàn ở La Thành, những cô gái “Liều tuổi xuân buôn nguyệt bán hoa” và nàng Đạm Tiên, nàng Kiều.
Trong sự phong phú của các nhân vật phụ nữ tài sắc mà bất hạnh, mặc dầu có hiện diện một số gương mặt phụ nữ thuộc tầng lớp trên như Dương Quý Phi, ta thấy có sự tập trung rõ rệt vào hình tượng người kỹ nữ, cô đào. Do đó, câu chuyện về hồng nhan bạc mệnh của Truyện Kiều không chỉ dừng lại ở vấn đề về bất hạnh của người đẹp nói chung mặc dù bản thân vấn đề bất hạnh của các mỹ nhân cũng là vấn đề có căn cứ ở thực tế xã hội phong kiến. Người đẹp nói chung không phải là quan tâm chủ yếu của Nguyễn Du mà ông nhìn nó gắn liền với những người kỹ nữ bất hạnh. Nói cách khác, câu chuyện tài sắc ở Truyện Kiều không thể nhìn cô lập mà phải đặt trong tương quan với vấn đề tài tình”.145] Hay những phát biểu của Trần Nho Thìn trong “Hội thảo khoa học quốc tế Nho giáo Việt Nam và văn hóa Đông Á” tổ chức tại Viện Triết học, ngày 23 - 24/6/2009 (đã trích đăng tại tạp chí Triết học, số 2/2010) về Từ thực tiễn văn học Việt Nam, góp thêm một tiếng nói phương pháp luận vào cuộc thảo luận quốc tế về vấn đề Nho giáo và nữ quyền.
Mới đây nhất là những nghiên cứu của Tiến sĩ Phạm Văn Hưng trong luận án Tiến sĩ Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại (Trường ĐHKHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2016). Trong luận án cũng có đề cập đến hình ảnh người phụ nữ nói chung, tuy nhiên không nhắc nhiều đến vấn đề nữ sắc. Chủ đề chính của tác phẩm là về hình tượng liệt nữ, một sản phẩm của Nho giáo. Tất cả những nghiên cứu đó đều có giá trị gợi dẫn cho đề tài nghiên cứu của luận văn.
Tuy nhiên, các công trình trên chưa có công trình nào đặt biệt tìm hiểu chuyên sâu về vấn đề nữ sắc trong văn học trung đại. Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu Vấn đề nữ sắc trong Văn học Việt Nam trung đại thế kỷ XVIII – XIX qua một số trường hợp tiêu biểu. Sơ bộ khảo sát vấn đề nữ sắc trong văn học Việt Nam trung đại thế kỷ X – XVII 11 1.