Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và để xuất giải pháp khai thác lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và thực phẩm tại khu bảo tồn thiên nhiên phong quang tỉnh hà giang

Nghiên cứu và đề xuất giải pháp khai thác lâm sản ngoài gỗ làm thuốc, thực phẩm tại Khu Bảo tồn Phong Quang, Hà Giang, nhằm phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Bá Tuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Và Giải Pháp Khai Thác Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thuốc, Thực Phẩm Tại Khu Bảo Tồn Phong Quang, Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát về lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Một số khái niệm về lâm sản ngoài gỗ
• 1.3. Phân loại lâm sản ngoài gỗ
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thuốc
• 1.4.3. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thực phẩm, gia vị
• 1.4.4. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4.4.1. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thuốc
• 1.4.4.2. Tình hình nghiên cứu các loài LSNG làm thực phẩm, gia vị
• 1.5. Địa chất đất đai. Khí hậu, thuỷ văn
• 1.6. Đa dạng sinh học
• 1.7. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên
• 1.8. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 1.8.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 1.8.2. Hệ thống cơ sở hạ tầng
• 1.8.3. Thực trạng phát triển văn hóa xã hội
• 1.8.4. Đánh giá chung về kinh tế xã hội trong khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập và phân tích số liệu thứ cấp
• 2.2.2. Điều tra thực địa về các loại LSNG được sử dụng tại cộng đồng
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá cho điểm
• 2.2.4. Phương pháp xử lý tài liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Những loài LSNG được sử dụng làm thuốc và thực phẩm
• 3.2. Những loài thực vật được sử dụng làm thuốc và thực phẩm tại Khu BTTN Phong Quang
• 3.3. Thực trạng khai thác và sử dụng thực vật rừng làm thuốc, thực phẩm của người dân trên địa bàn
• 3.4. Các loài thực vật quý hiếm tại Khu BTTN Phong Quang
• 3.5. Mục đích của những loài LSNG được khai thác làm thuốc, thực phẩm tại khu vực nghiên cứu
• 3.6. Thực trạng khai thác nguồn tài nguyên cây thuốc, thực phẩm
• 3.7. Tình hình sử dụng và tiêu thụ nguồn tài nguyên cây thuốc, thực phẩm
• 3.8. Nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc, thực phẩm
• 3.9. Giải pháp bảo tồn, phát triển và sử dụng bền vững những loài LSNG làm thuốc, thực phẩm
• 3.10. Lựa chọn loài LSNG ưu tiên trong bảo tồn và phát triển
• 3.11. Giải pháp để bảo tồn và phát triển các sản phẩm này
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghiên cứu lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu lâm sản ngoài gỗ (LSNG) tại Khu Bảo tồn Phong Quang, Hà Giang tập trung vào việc đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp khai thác bền vững. Lâm sản ngoài gỗ bao gồm các sản phẩm sinh vật từ rừng, ngoài gỗ, được sử dụng làm thuốc và thực phẩm. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế rừng. Các loài LSNG được phân loại theo giá trị sử dụng, bao gồm nhóm cây làm thuốc và nhóm cây làm thực phẩm. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự cần thiết của việc quản lý tài nguyên rừng hợp lý để đảm bảo khai thác bền vững.

1.1. Khái niệm và phân loại LSNG

Lâm sản ngoài gỗ được định nghĩa là tất cả các sản phẩm sinh vật từ rừng, ngoài gỗ, bao gồm thực vật và động vật. Các sản phẩm này được sử dụng trong gia đình, thương mại, hoặc có ý nghĩa văn hóa, tôn giáo. Phân loại LSNG theo nhóm giá trị sử dụng bao gồm: cây làm thuốc, cây làm thực phẩm, cây cho sợi, và cây cho nhựa, sáp. Nghiên cứu này tập trung vào nhóm cây làm thuốc và thực phẩm, đánh giá hiện trạng khai thác và đề xuất giải pháp bảo tồn.

1.2. Tình hình nghiên cứu LSNG trên thế giới

Trên thế giới, nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ làm thuốc đã được thực hiện rộng rãi, đặc biệt tại Trung Quốc và các nước Đông Nam Á. Các nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng cây thuốc trong y học cổ truyền và hiện đại. Ví dụ, Trung Quốc đã có nhiều công trình nghiên cứu về dược liệu từ thực vật, như 'Bản thảo cương mục' của Lý Thời Trân. Nghiên cứu này cũng chỉ ra giá trị kinh tế của các loài LSNG, đặc biệt là thảo quả, trong việc xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế địa phương.

II. Giải pháp khai thác lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp khai thác lâm sản ngoài gỗ bền vững tại Khu Bảo tồn Phong Quang, Hà Giang. Các giải pháp bao gồm việc quản lý tài nguyên rừng hợp lý, khuyến khích người dân tham gia bảo tồn, và phát triển các mô hình kinh tế rừng. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của LSNG. Các giải pháp được đề xuất nhằm đảm bảo khai thác bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học, và phát triển kinh tế địa phương.

2.1. Quản lý tài nguyên rừng

Quản lý tài nguyên rừng là yếu tố then chốt trong việc khai thác bền vững LSNG. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp quản lý như xây dựng kế hoạch khai thác hợp lý, giám sát hoạt động khai thác, và bảo vệ các loài quý hiếm. Việc quản lý tài nguyên rừng cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, người dân, và các tổ chức bảo tồn.

2.2. Phát triển kinh tế rừng

Phát triển kinh tế rừng là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Nghiên cứu đề xuất các mô hình kinh tế như trồng và khai thác các loài LSNG có giá trị cao, phát triển du lịch sinh thái, và xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm từ LSNG. Các mô hình này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo tồn tài nguyên rừng.

III. Lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và thực phẩm

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá hiện trạng khai thác và sử dụng lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và thực phẩm tại Khu Bảo tồn Phong Quang, Hà Giang. Các loài LSNG được sử dụng làm thuốc bao gồm các loài thảo dược quý hiếm, trong khi các loài làm thực phẩm bao gồm các loại rau, củ, quả từ rừng. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc khai thác LSNG hiện nay chưa bền vững, dẫn đến nguy cơ suy giảm nguồn tài nguyên. Các giải pháp được đề xuất nhằm bảo tồn và phát triển các loài LSNG này.

3.1. Thực trạng khai thác LSNG làm thuốc

Thực trạng khai thác lâm sản ngoài gỗ làm thuốc tại Khu Bảo tồn Phong Quang cho thấy sự suy giảm nghiêm trọng của các loài thảo dược quý hiếm. Nguyên nhân chính là do khai thác quá mức và thiếu quản lý hiệu quả. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn như xây dựng khu bảo tồn đặc biệt cho các loài quý hiếm, và khuyến khích người dân tham gia vào các chương trình bảo tồn.

3.2. Thực trạng khai thác LSNG làm thực phẩm

Thực trạng khai thác lâm sản ngoài gỗ làm thực phẩm cũng đáng báo động, với nhiều loài rau, củ, quả từ rừng đang bị khai thác quá mức. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như phát triển các mô hình trồng trọt bền vững, và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài LSNG. Các giải pháp này nhằm đảm bảo nguồn tài nguyên thực phẩm từ rừng được khai thác và sử dụng hợp lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, tỉnh Hà Giang, với diện tích rừng che phủ trên 85%, là vùng núi cao có đa dạng sinh học phong phú, ghi nhận khoảng 1.133 loài thực vật bậc cao thuộc 175 họ. Trong đó, lâm sản ngoài gỗ (LSNG) làm thuốc và thực phẩm đóng vai trò quan trọng đối với đời sống cộng đồng dân tộc thiểu số như H’mông, Dao sinh sống tại đây. Tuy nhiên, việc khai thác LSNG hiện nay chủ yếu dựa vào rừng tự nhiên, chưa có sự quản lý bền vững, dẫn đến nguy cơ suy giảm nguồn tài nguyên quý giá này.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng các loài thực vật làm thuốc và thực phẩm tại Khu BTTN Phong Quang, xác định nguyên nhân suy giảm nguồn tài nguyên, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 7/2015 đến tháng 7/2016, tập trung tại các xã thuộc khu vực bảo tồn và vùng đệm.

Ý nghĩa của đề tài không chỉ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc xây dựng chính sách khai thác hợp lý, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững. Theo ước tính, có tới 398 loài LSNG được sử dụng làm thuốc và thực phẩm, trong đó 69,6% là cây thuốc, 7,8% là cây thực phẩm và 22,6% vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm, cho thấy tiềm năng phát triển lớn của nguồn tài nguyên này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững, đặc biệt tập trung vào lâm sản ngoài gỗ (LSNG). LSNG được định nghĩa là tất cả các sản phẩm sinh vật ngoài gỗ tròn công nghiệp, bao gồm cây thuốc, thực phẩm, gia vị, nhựa, sợi và các dịch vụ rừng. Các khái niệm chính bao gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ (LSNG): Sản phẩm sinh vật có thể tái tạo từ rừng hoặc đất rừng, không bao gồm gỗ lớn.
• Quản lý bền vững tài nguyên rừng: Phương pháp khai thác và sử dụng tài nguyên sao cho không làm suy giảm khả năng tái tạo và duy trì đa dạng sinh học.
• Đa dạng sinh học: Sự phong phú về loài, hệ sinh thái và gen trong khu vực nghiên cứu.
• Phân loại LSNG theo giá trị sử dụng: Phân nhóm LSNG thành cây thuốc, thực phẩm, gia vị, sợi, và các sản phẩm chiết xuất.

Khung lý thuyết này giúp phân tích thực trạng khai thác, đánh giá tác động và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội của khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa thu thập số liệu thứ cấp và điều tra thực địa. Cỡ mẫu gồm 60 hộ gia đình được chọn theo phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại hai xã Minh Tân và Phong Quang, đại diện cho cộng đồng dân tộc thiểu số trong khu vực. Ngoài ra, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý khu bảo tồn và các chuyên gia địa phương được thực hiện để bổ sung thông tin.

Phương pháp thu thập số liệu bao gồm:

• Phân tích số liệu thứ cấp: Tài liệu về điều kiện tự nhiên, đa dạng sinh học, chính sách quản lý và các nghiên cứu trước đây.
• Điều tra thực địa: Khảo sát 4 tuyến điều tra với tổng chiều dài 58 km, thu thập mẫu tiêu bản và xác định vị trí các loài LSNG.
• Phỏng vấn và thảo luận nhóm: Sử dụng bảng hỏi bán cấu trúc, phỏng vấn hộ gia đình, cán bộ địa phương và tổ chức thảo luận nhóm nhằm đánh giá mức độ sử dụng, khai thác và nhận thức cộng đồng.
• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Excel để thống kê, phân tích định lượng và mô tả định tính, kết hợp đánh giá cho điểm theo thang điểm chuẩn để xác định mức độ tác động và tiềm năng phát triển của các loài LSNG.

Timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng, từ tháng 7/2015 đến tháng 7/2016, đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ theo mùa sinh trưởng của các loài thực vật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài LSNG sử dụng làm thuốc và thực phẩm: Tổng cộng 398 loài được người dân sử dụng, trong đó 277 loài làm thuốc (69,6%), 31 loài làm thực phẩm (7,8%) và 90 loài vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm (22,6%). Ví dụ điển hình như Đảng sâm (Codonopsis javanica), Cốt toái bổ (Drynaria bonii), Thảo quả, Sâm cau, và Rau sắng.

2. Bộ phận sử dụng phổ biến: Trong nhóm cây thuốc, 36,5% sử dụng cả cây, 18,4% sử dụng rễ, 14,4% sử dụng lá và 14,1% sử dụng thân cây. Nhóm thực phẩm chủ yếu sử dụng rễ (41,9%) và cả cây (25,8%). Nhóm vừa làm thuốc vừa thực phẩm cũng ưu tiên sử dụng cả cây (28,9%) và rễ (23,3%).

3. Thực trạng khai thác: Hầu hết LSNG được khai thác từ rừng tự nhiên, đặc biệt là vùng đệm và khu bảo vệ nghiêm ngặt. Việc khai thác chủ yếu mang tính tự phát, không có kế hoạch tái sinh, dẫn đến suy giảm nguồn tài nguyên. Theo khảo sát, có khoảng 40% số loài LSNG đang bị khai thác quá mức, đặc biệt các loài quý hiếm như Đảng sâm, Ba kích, Bình vôi.

4. Nguyên nhân suy giảm nguồn tài nguyên: Bao gồm khai thác không bền vững, thiếu kiến thức về bảo tồn, áp lực dân số tăng (mật độ trung bình 70 người/km²), và hạn chế về cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và thay đổi sử dụng đất cũng góp phần làm giảm đa dạng sinh học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phong phú về LSNG tại Khu BTTN Phong Quang là tiềm năng lớn để phát triển kinh tế địa phương và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, việc khai thác hiện nay chưa được quản lý hiệu quả, dẫn đến nguy cơ suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên quý giá này. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Tam Đảo và Ba Bể, tình trạng suy giảm LSNG do khai thác bừa bãi cũng là vấn đề chung, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các nhóm LSNG theo giá trị sử dụng và biểu đồ tỉ lệ sử dụng các bộ phận cây làm thuốc và thực phẩm, giúp minh họa rõ nét cấu trúc khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên. Bảng tổng hợp các loài LSNG ưu tiên bảo tồn cũng là công cụ hữu ích cho quản lý.

Việc khai thác LSNG không bền vững không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn tác động tiêu cực đến sinh kế cộng đồng dân tộc thiểu số, làm giảm nguồn thu nhập và khả năng chăm sóc sức khỏe dựa vào cây thuốc truyền thống. Do đó, bảo tồn và phát triển LSNG cần được ưu tiên trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội vùng núi Hà Giang.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch khai thác bền vững LSNG: Ban quản lý Khu BTTN phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức các chương trình đào tạo, hướng dẫn kỹ thuật khai thác và tái sinh LSNG, nhằm giảm áp lực khai thác quá mức. Thời gian thực hiện trong 2 năm đầu tiên.

2. Phát triển mô hình trồng và nhân giống cây thuốc, thực phẩm: Áp dụng kỹ thuật sinh học phân tử và nhân giống tại chỗ để phát triển các loài LSNG có giá trị kinh tế cao như Đảng sâm, Ba kích, Thảo quả. Chủ thể thực hiện là các hộ dân và các tổ chức nghiên cứu, với hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Dược liệu và Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp trong vòng 3 năm.

3. Tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chiến dịch truyền thông về bảo vệ tài nguyên LSNG, lợi ích của khai thác bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học. Đối tượng là người dân địa phương, cán bộ quản lý, thực hiện liên tục hàng năm.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và quản lý tài nguyên LSNG: Thiết lập hệ thống theo dõi, đánh giá tình trạng nguồn tài nguyên LSNG, sử dụng công nghệ GIS và GPS để lập bản đồ phân bố và khai thác. Ban quản lý Khu BTTN phối hợp với các cơ quan chức năng thực hiện trong 1-2 năm đầu.

5. Phát triển thị trường tiêu thụ LSNG bền vững: Hỗ trợ người dân xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm LSNG, kết nối với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, đảm bảo giá trị kinh tế và bảo vệ nguồn nguyên liệu. Thời gian triển khai từ năm thứ 2 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý khu bảo tồn và rừng đặc dụng: Luận văn cung cấp dữ liệu thực trạng và giải pháp quản lý LSNG, giúp xây dựng chính sách bảo tồn hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Dược liệu: Tài liệu tham khảo quý giá về đa dạng sinh học, phương pháp điều tra và phân tích LSNG trong vùng núi cao.

3. Chính quyền địa phương và các tổ chức phát triển nông thôn: Hỗ trợ xây dựng các chương trình phát triển kinh tế dựa trên tài nguyên LSNG, nâng cao đời sống cộng đồng dân tộc thiểu số.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực chế biến dược liệu và thực phẩm: Cung cấp thông tin về nguồn nguyên liệu, tiềm năng phát triển sản phẩm LSNG, giúp định hướng đầu tư bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. LSNG là gì và tại sao lại quan trọng?
   LSNG là các sản phẩm sinh vật ngoài gỗ, bao gồm cây thuốc, thực phẩm, gia vị và các sản phẩm khác từ rừng. Chúng đóng vai trò quan trọng trong sinh kế, y học truyền thống và bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt ở vùng núi.

2. Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng trong luận văn là gì?
   Luận văn sử dụng kết hợp thu thập số liệu thứ cấp, điều tra thực địa qua phỏng vấn hộ gia đình, cán bộ quản lý và khảo sát tuyến điều tra với mẫu tiêu bản, kết hợp phân tích định lượng và định tính.

3. Tình trạng khai thác LSNG hiện nay tại Khu BTTN Phong Quang ra sao?
   Việc khai thác chủ yếu tự phát, không có kế hoạch tái sinh, dẫn đến suy giảm khoảng 40% nguồn tài nguyên LSNG, đặc biệt các loài quý hiếm đang bị khai thác quá mức.

4. Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn LSNG?
   Các giải pháp bao gồm xây dựng kế hoạch khai thác bền vững, phát triển mô hình trồng nhân giống, tăng cường tuyên truyền, xây dựng hệ thống giám sát và phát triển thị trường tiêu thụ bền vững.

5. Ai nên sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Cán bộ quản lý khu bảo tồn, nhà nghiên cứu, chính quyền địa phương, doanh nghiệp chế biến dược liệu và thực phẩm là những đối tượng chính có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu để phát triển bền vững LSNG.

Kết luận

• Khu BTTN Phong Quang có đa dạng sinh học phong phú với 398 loài LSNG được sử dụng làm thuốc và thực phẩm, thể hiện tiềm năng phát triển lớn.
• Việc khai thác LSNG hiện nay chủ yếu tự phát, không bền vững, dẫn đến suy giảm nguồn tài nguyên quý giá.
• Nghiên cứu đã xác định rõ các bộ phận cây được sử dụng phổ biến và nhóm loài ưu tiên bảo tồn, làm cơ sở cho quản lý và phát triển.
• Đề xuất các giải pháp đồng bộ về quản lý, nhân giống, tuyên truyền và phát triển thị trường nhằm bảo tồn và phát triển bền vững LSNG.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai mô hình trồng nhân giống, xây dựng hệ thống giám sát và nâng cao nhận thức cộng đồng, góp phần phát triển kinh tế xã hội vùng núi Hà Giang.

Luận văn là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực lâm nghiệp và dược liệu, đồng thời kêu gọi sự hợp tác từ các bên liên quan để bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Hệ thực vật Việt Nam rất đa dạng về thành phần loài, phong phú về chủng loại. Tuy nhiên, những hiểu biết của chúng ta về thực vật, đặc biệt là hiểu biết về nhóm cây ăn đƣợc và cây làm thuốc, nhóm cây đóng một vai trò quan trọng đối với đời sống con ngƣời, đặc biệt đối với đồng bào các dân tộc sống ở trung du và miền núi. Hơn nữa, tập quán ngƣời vùng cao là khai thác cây ăn đƣợc mọc hoang dại từ tự nhiên chƣa chú ý nhiều đến việc gieo trồng hay xây dựng một qui trình nhân giống nào đáng kể. Ngày nay với sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là sinh học phân tử ứng dụng trong công nghệ sinh học thì những ứng dung nhằm phát triển nhóm cây ăn đƣợc tai địa phƣơng thông qua các chính sách khuyến lâm là rất khả thi.

Nhƣng trƣớc hết đó phải là việc điều tra, nghiên cứu, bảo tồn sau đó mới phát triển dựa vào các thành tựu mới của khoa học. Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Phong Quang, tỉnh Hà Giang đƣợc ghi nhận là đa dạng về thành phần loài, về hệ sinh thái và trạng thái rừng với khu hệ động thực vật quí hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen. Theo thống kê chƣa đầy đủ, ở khu vực này có khoảng 1.133 loài thực vật bậc cao, trong đó có nhóm cây làm thực phẩm và cây thuốc. Đây là nhóm cây đƣợc ngƣời dân khai thác dƣới nhiều hình thức.

Hơn thế, trong khi thu hái ngƣời dân địa phƣơng chƣa chú ý đến khai thác bền vững nên cần có sự hƣớng dẫn của cán bộ địa phƣơng cũng nhƣ tổ chức các đợt tuyên truyền để nhân dân khai thác một cách bền vững. Khu vực Phong Quang thuộc vùng núi cao nằm dọc biên giới Việt Nam - CHDCND Trung Hoa, giao thông đi lại khó khăn, các dân tộc sinh sống trong khu Bảo tồn thiên nhiên có dân tộc H’mông, Dao,. do đó việc nghiên cứu các loài thực vật nói chung và các loài thực vật có thể ăn đƣợc, từ đó đề xuất một số biện pháp bảo tồn, phát triển một số loài có giá trị nhằm cải thiện cuộc sống và nâng cao nhận thức của ngƣời dân trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là rất quan trọng. Trƣớc thực trạng nhƣ vừa nêu ở trên, nhằm góp phần sử dụng hợp lý LSNG và nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu BTTN, việc thực hiện đề tài: n 2 “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp khai thác Lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và thực phẩm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, tỉnh Hà Giang” để đƣa ra những giải pháp phù hợp nhằm bảo vệ, phát triển nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ một cách có hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Đề tài góp phần đánh giá đƣợc hiện trạng khai thác, sử dụng các loài thực vật rừng làm thuốc, thực phẩm ở Khu BTTN Phong Quang làm cơ sở đề xuất những giải pháp giúp chính quyền địa phƣơng, ngƣời dân xác định đƣợc hƣớng bảo tồn, phát triển những loài LSNG quý giá. Mục tiêu cụ thể - Xác định đƣợc danh mục các cây LSNG đƣợc nhân dân khai thác, sử dụng làm thuốc, thực phẩm; - Đánh giá đƣợc thực trạng tình hình khai thác, sử dụng và thị trƣờng tiêu thụ các loại LSNG làm thuốc, thực phẩm ở địa phƣơng; - Xác định đƣợc nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc, thực phẩm; - Đề xuất đƣợc một số giải pháp phù hợp cho Ban quản lý Khu BTTN Phong Quang nhằm bảo tồn và phát triển các loài LSNG làm thuốc, thực phẩm. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đề tài chỉ nghiên cứu các loài cây LSNG hiện có ở Khu Bảo tồn dùng làm thuốc, thực phẩm.

- Địa điểm nghiên cứu: Tại các xã thuộc Khu BTTN Phong Quang, huyện Vị Xuyên tỉnh Hà Giang; - Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 7/2015 đến tháng 7/2016. Ý nghĩa của của Đề tài 4. Ý nghĩa khoa học - Rèn luyện kĩ năng và phƣơng pháp nghiên cứu khoa học. - Biết vận dụng những kiến thức đã học áp dụng vào thực tiễn, đƣợc rèn luyện những k năng làm việc và các k năng khác trƣớc khi tốt nghiệp.

n 3 - Có cách nhìn khách quan hơn về các loài LSNG làm thuốc và thực phẩm, từ đó có những cơ sở phục vụ cho nghiên cứu và đề xuất các giải pháp khai thác nhằm bảo tồn, phát triển. Ý nghĩa thực tiễn Thấy đƣợc vai trò quan trọng của LSNG đối với đời sống ngƣời dân và những giá trị của chúng. Từ đó đề xuất đƣợc một số giải pháp phù hợp cho Ban quản lý Khu BTTN Phong Quang nhằm bảo tồn và phát triển các loài LSNG làm thuốc, thực phẩm. n 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Khái quát về lâm sản ngoài gỗ 1. Một số khái niệm về lâm sản ngoài gỗ - LSNG bao gồm “tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp, gỗ làm dăm, gỗ làm bột giấy) có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng đƣợc dùng trong gia đình, mua bán, hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa xã hội”. Việc sử dụng hệ sinh thái cho mục đích giải trí, BTTN, quản lý vùng đệm… thuộc về lĩnh vực dịch vụ của rừng” [5]; - Trong hội nghị các chuyên gia LSNG của các nƣớc vùng Châu Á, Thái Bình Dƣơng họp tại Bangkok, Thái Lan từ ngày 5-8/11/1991 đã thông qua định nghĩa về LSNG nhƣ sau: “LSNG bao gồm tất cả các sản phẩm cụ thể, có thể tái tạo, ngoài gỗ, củi và than. LSNG được khai thác từ rừng, đất rừng hoặc từ các cây thân gỗ”; - “Thực vật rừng gồm tất cả các loài cây, loài cỏ, dây leo bậc cao và bậc thấp phân bố trong rừng.

Những loài cây không cho gỗ hoặc ngoài gỗ còn cho các sản phẩm quý khác nhƣ nhựa Thông, quả Hồi, vỏ Quế hoặc sợi Song mây là thực vật đặc sản rừng” [10]; - LSNG là tất cả những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật không kể gỗ, cũng nhƣ các dịch vụ có đƣợc từ rừng và đất rừng. Dịch vụ trong định nghĩa này nhƣ là những hoạt động từ du lịch sinh thái, làm dây leo, thu gom nhựa và các hoạt động liên quan đến thu hái và chế biến những sản phẩm này [5]; - LSNG bao hàm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ, đƣợc khai thác từ rừng tự nhiên phục vụ mục đích của con ngƣời. Bao gồm các sản phẩm là động vật sống, nguyên liệu thô và củi, song mây, tre nứa, gỗ nhỏ và sợi [5]; - LSNG là các sản phẩm nguồn gốc sinh vật, loại trừ gỗ lớn, có ở rừng, ở đất rừng và ở các cây bên ngoài rừng [5]; - Theo Vũ Tiến Hinh và Phạm Văn Điển (2003) “LSNG bao gồm tất cả các sản phẩm có nguồn gốc sinh học và các dịch vụ thu được từ rừng hoặc từ bất kỳ vùng đất nào có kiểu sử dụng đất tương tự, loại trừ gỗ lớn ở tất cả các hình thái của nó” (Dẫn theo Nguyễn Thị Thoa, 2006) [28]; n 5 Theo các định nghĩa nhƣ đã nêu ở trên, LSNG là một phần tài nguyên rừng. Nhƣ vậy, đi tìm chỉ một định nghĩa cho LSNG là không thể.

Định nghĩa này có thể thay đổi phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội, vào quan điểm sử dụng, phát triển tài nguyên và nhu cầu khác. Các loại sản phẩm ngoài gỗ sẽ ngày càng đƣợc tăng lên do sự tìm tòi, phát hiện giá trị của chúng để phục vụ cuộc sống cho con ngƣời, chúng gồm các sản phẩm qua chế biến hoặc không cần qua chế biến. Phân loại lâm sản ngoài gỗ Hiện nay, có rất nhiều loại LSNG đƣợc điều tra, phát hiện, khai thác và sử dụng. Đối tƣợng và mục tiêu sử dụng, nghiên cứu LSNG cũng rất đa dạng (ngƣời dân, thƣơng nhân, nhà quản lý, nhà nghiên cứu…).

Chính vì vậy, việc phân loại chúng có rất nhiều quan điểm khác nhau. Dƣới đây sẽ trình bày một số phƣơng pháp phân loại LSNG đang đƣợc sử dụng phổ biến hiện nay: - Phương pháp phân loại LSNG theo hệ thống sinh: Đây là cách phân loại các LSNG theo hệ thống tiến hóa của sinh giới. Theo phân loại kinh điển, sinh giới đƣợc chia là hai giới chính: Động vật và thực vật. Giới động vật và giới thực vật, tuy rất phong phú và đa dạng nhƣng đều có thể sắp xếp một cách khách quan vào hệ thống các bậc phân loại từ lớn đến nhỏ: Giới\ngành\lớp\bộ\họ\loài.

Ƣu điểm của cách phân loại này là thấy đƣợc mối quan hệ thân thuộc giữa các loài và nhóm loài cùng sự tiến hóa của chúng. Phƣơng pháp này chú ý nhiều đến đặc điểm sinh học của loài. Nhƣợc điểm là đòi hỏi ngƣời sử dụng phải có những hiểu biết nhất định về phân loại động, thực vật [9]. - Phương pháp phân loại LSNG theo nhóm giá trị sử dụng: Là cách phân loại mà các LSNG khác nhau không kể nguồn gốc trong hệ thống sinh, nơi phân bố… có cùng giá trị sử dụng thì đƣợc xếp trong cùng một nhóm.

Ví dụ: Một hệ thống phân loại LSNG thực vật theo nhóm công dụng nhƣ sau: Nhóm cây cho lương thực, thực phẩm; nhóm cây cho sợi; nhóm cây cho tananh; nhóm cây cho màu nhuộm; nhóm cây làm dược liệu; nhóm cây cho nhựa, sáp, sơn; nhóm cây dùng làm vật liệu nhẹ và thủ công mỹ nghệ; nhóm cây làm cản, cho bóng mát. n 6 + Ƣu điểm của phƣơng pháp này là đơn giản, dễ áp dụng và sử dụng nhiều kiến thức bản địa của ngƣời dân, nên ngƣời dân dễ nhớ, đồng thời khuyến khích đƣợc họ tham gia trong quá trình quản lý tài nguyên. Ngoài ra phƣơng pháp này cũng đƣợc các nhà kinh doanh, nhà nghiên cứu LSNG quan tâm; + Nhƣợc điểm của phƣơng pháp này chỉ mới nhấn mạnh tới giá trị sử dụng, mà chƣa đề cập đến đặc điểm sinh vật học (đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố…) của các loài, nên khả năng nhận biết các loài gặp nhiều khó khăn hơn nữa một số loài có nhiều công dụng khi phân loại dễ bị trùng vào nhiều nhóm khác nhau. Hệ thống phân loại khác lại dựa vào các sản phẩm LSNG, nhƣ hệ thống phân loại đã thông qua trong Hội nghị LSNG Thái Lan, tháng 11/1991 (Bài giảng LSNG, 2002.

Dự án LSNG, Hà Nội). Trong hệ thống này LSNG đƣợc chia làm 6 nhóm: Nhóm 1- Các sản phẩm có sợi: tre nứa, song mây, lá và thân có sợi và các loại cỏ; Nhóm 2 - Sản phẩn làm thực phẩm: các sản phẩm nguồn gốc thực vật: thân, chồi, rễ, củ, lá, hoa, quả, quả hạch, gia vị, hạt có dầu và có nấm.