Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng tại Việt Nam, phân khúc nhà ở liền kề và nhà ống có khẩu độ nhịp nhỏ từ 4,0m đến 5,0m chiếm tới hơn 70% tổng khối lượng xây dựng dân dụng tại các đô thị. Thực tế thi công hiện nay vẫn phụ thuộc chủ yếu vào giải pháp kết cấu khung và sàn bê tông cốt thép toàn khối truyền thống. Phương thức này bộc lộ nhiều hạn chế lớn như thời gian lắp dựng và chờ tháo dỡ cốp pha kéo dài từ 14 đến 21 ngày cho mỗi tầng sàn, chi phí ván khuôn cây chống chiếm tới 25% đến 30% chi phí phần thô, đồng thời trọng lượng bản thân của hệ dầm sàn lớn làm gia tăng đáng kể tải trọng truyền xuống móng.

Nhằm giải quyết triệt để các bất cập trên, luận văn tập trung nghiên cứu giải pháp kết cấu sàn liên hợp thép - bê tông không dầm kết hợp hệ tường gạch block không nung chịu lực, áp dụng cho nhà dân dụng nhịp nhỏ dưới 5,0m. Mục tiêu cụ thể là thiết kế, tính toán giải pháp sàn dày 120mm sử dụng tôn sóng định hình dập nguội, mô phỏng ứng xử phi tuyến bằng công cụ phần tử hữu hạn và kiểm chứng trực tiếp thông qua mô hình thực nghiệm tỷ lệ 1:1. Nghiên cứu được thực hiện tại Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng vào năm 2019. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi chứng minh khả năng cắt giảm hơn 50% chi phí cốp pha, rút ngắn 40% tiến độ thi công sàn, đồng thời đảm bảo độ võng và khả năng chịu tải vượt trội so với giới hạn an toàn quy định trong các tiêu chuẩn xây dựng hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết tính toán kết cấu liên hợp thép - bê tông hiện đại theo Tiêu chuẩn Châu Âu Eurocode 4 (EN 1994-1-1) kết hợp hệ thống Tiêu chuẩn Xây dựng Việt Nam TCVN 2737-1995 về tải trọng và tác động. Cơ sở phân tích ứng xử phi tuyến của kết cấu dựa trên lý thuyết cơ học môi trường liên tục và phương pháp phần tử hữu hạn (FEM).

Các mô hình và khái niệm cốt lõi được ứng dụng bao gồm:

  • Mô hình bê tông phá hoại dẻo (Concrete Damaged Plasticity - CDP): Sử dụng để mô phỏng chính xác hai cơ chế phá hoại cơ bản của bê tông là hiện tượng nứt do kéo và vỡ vụn do nén dưới tác động của tải trọng. Các thông số dẻo đầu vào được thiết lập nghiêm ngặt với góc giãn nở 13 độ, độ lệch tâm 0,1, tỷ số cường độ chịu nén hai trục so với một trục là 1,16, hệ số hình dạng mặt chảy dẻo 0,07 và hệ số nhớt 0,0001.
  • Mô hình thép đàn dẻo lý tưởng: Thiết lập cho tấm tôn thép định hình có giới hạn chảy danh định 330 N/mm2, mô đun đàn hồi 210.000 N/mm2 và cốt thép thanh chịu lực có giới hạn chảy từ 235 N/mm2 đến 295 N/mm2.
  • Cơ chế liên kết tiếp xúc mặt - mặt (Surface-to-Surface): Khai báo ma sát cơ học giữa tôn thép và bê tông với hệ số ma sát 0,2 kết hợp ràng buộc nhúng hoàn toàn (Embedded Region) cho cốt thép dầm chìm trong khối bê tông.
  • Hệ tường gạch block không nung chịu lực: Thay thế hệ khung cột truyền thống bằng tường xây gạch block rỗng 190x190x390mm được nhồi bê tông lõi và bổ sung thép neo liên kết với giằng đỉnh tường dày 60mm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa tính toán giải tích lý thuyết, mô phỏng số chuyên sâu và thực nghiệm hiện trường trên mô hình kích thước thật.

  • Cỡ mẫu và thiết kế mẫu: Chế tạo một hệ kết cấu thực nghiệm quy mô 1:1 gồm sàn liên hợp nhịp thông thủy 4,8m (nhịp tính toán 5,0m), chiều rộng dải sàn 900mm, chiều dày bản sàn 120mm gối lên hai bức tường gạch block chịu lực dài 5,0m. Mẫu vật liệu kiểm chứng gồm 2 tổ mẫu bê tông lập phương cạnh 150x150x150mm và các mẫu thanh thép kéo phi 10.
  • Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn kích thước hình học và cấp phối vật liệu điển hình theo đúng quy chuẩn xây dựng thực tế của nhà phố tại Việt Nam để đảm bảo tính đại diện và khả năng chuyển giao công nghệ.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm ABAQUS với việc rời rạc hóa kết cấu thành các phần tử khối 8 nút C3D8R cho bê tông, gạch block và lõi vữa; phần tử vỏ S4R tích phân suy giảm cho tấm tôn thép; phần tử thanh T3D2 cho cốt thép. Kích thước lưới phần tử tối ưu được chọn là 30mm nhằm đảm bảo sự hội tụ nghiệm. Về thực nghiệm, mẫu được gia tải tĩnh từng cấp bằng các khối tải chuẩn 50 daN/m2 và đo đạc chuyển vị võng bằng hệ thống đồng hồ so cơ học có độ chính xác 0,01mm tại vị trí giữa nhịp.
  • Timeline nghiên cứu: Đề tài được triển khai hoàn chỉnh từ khâu thiết kế, mô phỏng đến thi công chế tạo và thử tải trong năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích số và thử nghiệm thực tế đã mang lại những kết quả định lượng rõ ràng:

  1. Đảm bảo an toàn tuyệt đối trong giai đoạn thi công: Khi tấm tôn đóng vai trò ván khuôn chịu tải trọng bản thân và bê tông tươi 2,95 kN/m2 cùng hoạt tải thi công 1,5 kN/m2, việc bố trí 3 đường xà gồ cây chống chia nhịp thành các đoạn 1,2m giúp ứng suất cực đại trong tôn chỉ đạt 99 N/mm2, thấp hơn rất nhiều so với giới hạn chảy cho phép 330 N/mm2. Độ võng đàn hồi tức thời của tôn là 0,8mm, nhỏ hơn giới hạn an toàn quy định 6,67mm (tương đương L/180).
  2. Cường độ vật liệu thực nghiệm đạt chuẩn thiết kế: Kết quả nén phá hoại mẫu bê tông sau 7 ngày bảo dưỡng đạt cường độ nén trung bình 36,11 MPa (lực nén cực hạn 816,11 kN), vượt yêu cầu của bê tông cấp bền C20/25 (M350). Giới hạn chảy thực tế của cốt thép phi 10 đạt 315 MPa, cao hơn 6,7% so với giá trị thiết kế 295 MPa.
  3. Khả năng chịu uốn và làm việc đồng thời vượt trội trong giai đoạn sử dụng: Tiết diện sàn liên hợp sau khi bổ sung khung thép dầm chìm gồm 2 thanh phi 10 và 1 thanh phi 8 trong rãnh tôn đạt mô men kháng uốn cực hạn 26,77 kNm, vượt 49,1% so với mô men uốn tính toán do ngoại tải gây ra là 17,95 kNm. Khả năng chịu cắt đứng của bản sàn đạt 73,65 kN, cao gấp 4,9 lần lực cắt phát sinh lớn nhất tại gối tựa là 14,96 kN.
  4. Kiểm soát biến dạng võng tối ưu: Dưới hoạt tải sử dụng tiêu chuẩn 1,5 kN/m2, độ võng tính toán lý thuyết chỉ đạt 1,85mm. Khi gia tải thử nghiệm thực tế lên tới mức tải cực hạn 380 daN/m2 đến 400 daN/m2, độ võng đo được tại tâm sàn vẫn duy trì dưới 5,0mm, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng biến dạng tối đa cho phép theo Eurocode 4 là 19,2mm (tương ứng L/250).

Thảo luận kết quả

Cơ chế chịu lực của hệ sàn đề xuất thể hiện sự kết hợp hoàn hảo giữa bê tông vùng nén phía trên và tấm tôn thép cùng khung thép tam giác đặt chìm trong sóng tôn chịu kéo phía dưới. Nhờ cấu tạo các dầm chìm này, mô men quán tính tương đương của tiết diện đạt mức trung bình 8,96 triệu mm4 giữa trạng thái nứt (4,55 triệu mm4) và không nứt (13,36 triệu mm4), giúp bản sàn duy trì độ cứng uốn rất lớn dù chiều dày chỉ 120mm.

Khi đối chiếu giữa mô phỏng số ABAQUS và thực nghiệm hiện trường, đường cong biểu diễn quan hệ tải trọng - chuyển vị (P-Δ) thể hiện sự tương đồng rất cao với sai số biên độ chuyển vị dưới 8,5%. Ở các cấp tải thử nghiệm từ 50 daN/m2, 100 daN/m2, 200 daN/m2 cho đến 380 daN/m2, cốt thép dọc và tôn thép đều làm việc hoàn toàn trong miền đàn hồi tuyến tính. Bê tông vùng nén không xuất hiện hiện tượng vỡ cục bộ, chỉ số phá hoại kéo DAMAGET chỉ ghi nhận các vết nứt tế vi phân bố đều tại vùng đáy sàn và vị trí tiếp giáp giữa sàn với giằng tường gạch block mà không xảy ra hiện tượng trượt tách lớp. Để biểu diễn rõ ràng sự làm việc này, dữ liệu tải trọng và độ võng đo đạc tại các mốc tải 50, 150, 250, 350 và 380 daN/m2 có thể được trực quan hóa qua biểu đồ đường phân tán kết hợp bảng so sánh độ lệch chuẩn giữa mô hình giải tích và đo đạc thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học và thực nghiệm thu được, tác giả đưa ra các khuyến nghị ứng dụng thực tế sau:

  • Ứng dụng đại trà giải pháp sàn liên hợp không dầm kết hợp tường gạch block chịu lực cho các công trình nhà ở riêng lẻ, nhà phố có nhịp kết cấu từ 3,5m đến 5,0m nhằm giảm 15% đến 20% tổng tải trọng truyền xuống móng và rút ngắn chu kỳ thi công mỗi tầng xuống còn 7 đến 10 ngày.
  • Bắt buộc xử lý cấu tạo chốt neo đầu sàn và đập dẹt mép tôn tại vị trí gối tựa lên tường với chiều dài neo tối thiểu bằng chiều dày sàn (120mm) nhằm triệt tiêu lực cắt trượt ngang 14,96 kN, ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ trượt tương đối giữa lớp bê tông và mặt tôn.
  • Áp dụng cấp phối bê tông mác 350 có sử dụng phụ gia đông kết nhanh R7 để đạt cường độ nén trên 30 MPa sau 7 ngày, cho phép tháo dỡ toàn bộ hệ xà gồ cây chống phụ sớm hơn 10 ngày so với quy trình đổ sàn truyền thống.
  • Ban hành quy trình kiểm soát chất lượng xây dựng đồng bộ: Yêu cầu các đơn vị thi công thực hiện nhồi vữa bê tông đặc chắc vào các lỗ gạch block 190x190x390mm theo phương đứng, bố trí thép chờ phi 10 khoảng cách 150mm từ móng và đổ giằng bê tông đầu tường dày 60mm gia cường 2 thanh phi 8 trước khi gác tấm tôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng trong ngành xây dựng:

  • Kỹ sư thiết kế kết cấu: Nắm vững phương pháp tính toán sàn liên hợp theo tiêu chuẩn Eurocode 4 kết hợp TCVN 2737-1995, tối ưu hóa kích thước cấu kiện cho các dự án nhà ống đô thị mà không cần bố trí hệ khung dầm phức tạp.
  • Chỉ huy trưởng và nhà thầu xây dựng dân dụng: Áp dụng quy trình thi công lắp ghép bán phần, sử dụng tấm tôn làm cốp pha đáy giúp tinh gọn mặt bằng thi công, tiết kiệm hơn 50% chi phí thuê giàn giáo cốp pha và giảm đáng kể lượng nhân công hiện trường.
  • Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Công trình Dân dụng & Công nghiệp: Tiếp cận phương pháp thiết lập mô hình vật liệu phi tuyến CDP trong phần mềm ABAQUS, kỹ thuật chia lưới phần tử hữu hạn và quy trình dàn dựng thí nghiệm gia tải thực tế tỷ lệ 1:1.
  • Chủ đầu tư và các đơn vị phát triển nhà ở xã hội: Lựa chọn giải pháp kết cấu xanh, tận dụng gạch block không nung thân thiện với môi trường, giảm chi phí xây thô từ 8% đến 12% và tăng diện tích thông thủy cho căn hộ.

Câu hỏi thường gặp

Giải pháp sàn liên hợp thép - bê tông kết hợp tường chịu lực gạch block có an toàn cho nhà nhịp 5m không?

Giải pháp này hoàn toàn an toàn và có độ tin cậy kết cấu rất cao. Kết quả tính toán và thực nghiệm chứng minh mô men kháng uốn của sàn dày 120mm đạt 26,77 kNm, vượt xa mô men tính toán 17,95 kNm. Độ võng thực tế đo được dưới mức tải 380 daN/m2 nhỏ hơn 5,0mm, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng an toàn cho phép là 19,2mm.

Vì sao giai đoạn thi công sàn liên hợp vẫn cần bố trí các hàng cây chống tạm thời?

Trong giai đoạn bê tông còn ướt, tấm tôn mỏng 0,5mm đến 1,0mm phải một mình chịu toàn bộ tĩnh tải bê tông tươi và hoạt tải thi công tổng cộng 4,45 kN/m2. Việc bố trí 3 hàng xà gồ chia nhịp thành các khoang 1,2m giúp khống chế ứng suất trong tôn ở mức 99 MPa và giữ độ võng thi công chỉ 0,8mm, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho công nhân thao tác.

Làm thế nào để giải quyết vấn đề chống trượt ngang giữa bề mặt tôn và lớp bê tông đổ tại chỗ?

Khả năng chống trượt được giải quyết thông qua hai giải pháp cấu tạo: tạo gờ dập nổi hình học trên thân sóng tôn dập nguội và bắt buộc đập dẹt mép đầu tấm tôn gối lên tường tối thiểu 120mm kết hợp bố trí chốt neo thép. Cấu tạo này giúp tăng cường lực dính bám cơ học, triệt tiêu lực cắt trượt ngang 14,96 kN tại các gối biên.

Việc thay thế khung cột bê tông bằng tường gạch block nhồi bê tông mang lại lợi ích kinh tế gì?

Giải pháp giúp loại bỏ hoàn toàn hệ cột và dầm chiếm không gian, làm tăng chiều cao thông thủy và diện tích sử dụng của ngôi nhà. Tường gạch block rỗng 190x190x390mm nhồi bê tông lõi truyền tải trọng đều xuống móng băng, giúp giảm kích thước móng, tiết kiệm 10% chi phí vật liệu và đẩy nhanh tiến độ xây thô.

Kết quả mô phỏng phần tử hữu hạn ABAQUS có phản ánh chính xác ứng xử thực tế của sàn không?

Mô hình phân tích phi tuyến trên ABAQUS sử dụng mô hình vật liệu bê tông phá hoại dẻo CDP và phần tử tấm S4R cho thấy sự trùng khớp rất cao với thực nghiệm hiện trường. Độ lệch chuyển vị võng giữa mô phỏng và đo đạc thực tế chỉ dưới 8,5%, khẳng định tính chính xác của mô hình số trong việc dự báo khả năng chịu lực.

Kết luận

  • Luận văn đã đề xuất và chứng minh thành công tính khả thi của giải pháp sàn liên hợp thép - bê tông dày 120mm kết hợp tường gạch block chịu lực cho công trình nhà nhịp nhỏ dưới 5,0m.
  • Nghiên cứu làm chủ quy trình phân tích phi tuyến trên phần mềm ABAQUS với mô hình bê tông phá hoại dẻo CDP, đạt độ chính xác cao với sai số thực nghiệm dưới 8,5%.
  • Thực nghiệm tải trọng thật trên mẫu nhịp 5,0m khẳng định độ võng thực tế dưới 5,0mm tại mức tải 380 daN/m2, an toàn hơn nhiều so với tiêu chuẩn quy định 19,2mm.
  • Giải pháp giúp tiết giảm trên 50% chi phí ván khuôn cây chống và rút ngắn tiến độ thi công mỗi tầng sàn xuống chỉ còn 7 đến 10 ngày.
  • Hướng phát triển tiếp theo trong giai đoạn tới là mở rộng nghiên cứu ứng xử kháng chấn của hệ kết cấu dưới tác động của tải trọng động và xây dựng bộ chỉ dẫn thiết kế quy chuẩn cho các đơn vị tư vấn xây dựng.