Luận văn thạc sĩ nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài chà vá chân đen pygathrix nigipes dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Nghiên cứu dự đoán vùng phân bố loài chà vá chân đen pygathrix nigipes dưới tác động của biến đổi khí hậu, cung cấp thông tin quan trọng cho bảo tồn.

• Tác giả: Vũ Thị Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Biến Đổi Khí Hậu và Phân Bố Loài Chà Vá Chân Đen Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Họ khỉ - Cercopithecidae
• 1.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học ở Việt Nam
• 1.2.1. Phương pháp mô hình hóa vùng phân bố
• 1.2.2. Mô hình Entropy cho sự phân bố các loài
• 1.2.3. Dữ liệu các biến khí hậu
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU – NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp kế thừa có chọn lọc từ các nguồn tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.5.2.1. Xử lý dữ liệu phân bố của các loài
• 2.5.2.2. Dữ liệu môi trường
• 2.5.2.3. Xử lý số liệu
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của Việt Nam
• 3.1.1. Khu vực Tây Nguyên
• 3.1.2. Khu vực Nam Trung Bộ
• 3.1.3. Điều kiện tự nhiên vùng Đông Nam Bộ
• 3.2. Điều kiện tự nhiên của Vương quốc Campuchia
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến vùng phân bố của loài Chà vá chân đen
• 4.1.1. Dữ liệu về sự có mặt của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes)
• 4.1.2. Mô phỏng vùng phân bố thích hợp của loài Chà vá chân đen ở thời điểm hiện tại
• 4.1.3. Mức độ thay đổi vùng phân bố thích hợp của loài Chà vá chân đen theo các kịch bản biến đổi khí hậu
• 4.2. Mức độ ưu tiên trong bảo tồn loài Chà vá chân đen của các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI – KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Biến Đổi Khí Hậu và Chà Vá Chân Đen

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu và sự phân bố của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại Việt Nam là một chủ đề quan trọng. Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng sâu sắc đến đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài động vật hoang dã. Chà vá chân đen là một trong những loài đặc hữu của Việt Nam, đang đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu.

1.1. Tình hình hiện tại của biến đổi khí hậu tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu. Nhiệt độ trung bình tăng cao, mực nước biển dâng lên, và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.

1.2. Đặc điểm sinh học của loài Chà vá chân đen

Chà vá chân đen là loài động vật có vú lớn, sống chủ yếu trong các khu rừng nhiệt đới. Chúng có đặc điểm nhận diện dễ dàng với bộ lông màu xám và chân dài. Loài này được xếp vào danh sách đỏ và cần được bảo tồn.

II. Vấn đề và Thách thức trong Bảo Tồn Chà Vá Chân Đen

Sự biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều thách thức cho việc bảo tồn loài Chà vá chân đen. Các yếu tố như mất môi trường sống, sự thay đổi khí hậu và áp lực từ con người đang đe dọa sự tồn tại của loài này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường sống

Môi trường sống của Chà vá chân đen đang bị thu hẹp do biến đổi khí hậu. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh sản của chúng.

2.2. Áp lực từ con người và khai thác tài nguyên

Sự gia tăng dân số và khai thác tài nguyên thiên nhiên đã dẫn đến việc mất môi trường sống của Chà vá chân đen. Điều này làm tăng nguy cơ tuyệt chủng cho loài này.

III. Phương pháp Nghiên cứu và Dự đoán Phân bố Loài Chà Vá Chân Đen

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp mô hình hóa để dự đoán sự phân bố của Chà vá chân đen dưới tác động của biến đổi khí hậu. Các mô hình này giúp xác định các khu vực có khả năng sinh sống cao cho loài này trong tương lai.

3.1. Mô hình hóa vùng phân bố ENMs

Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu bảo tồn. Nó giúp xác định các khu vực thích hợp cho sự tồn tại của Chà vá chân đen dựa trên các yếu tố môi trường.

3.2. Sử dụng mô hình MaxEnt trong nghiên cứu

Mô hình MaxEnt được sử dụng để dự đoán vùng phân bố tiềm năng của Chà vá chân đen. Mô hình này dựa trên dữ liệu hiện có và các yếu tố môi trường để đưa ra dự đoán chính xác.

IV. Kết quả Nghiên cứu và Ứng dụng Thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự thay đổi trong phân bố của Chà vá chân đen dưới tác động của biến đổi khí hậu. Các khu vực có khả năng sinh sống cao đã được xác định, giúp định hướng cho các hoạt động bảo tồn.

4.1. Kết quả mô phỏng vùng phân bố hiện tại

Mô phỏng cho thấy rằng vùng phân bố hiện tại của Chà vá chân đen đang bị thu hẹp. Các khu vực rừng nhiệt đới là nơi sinh sống chủ yếu của chúng.

4.2. Đề xuất các khu vực ưu tiên bảo tồn

Nghiên cứu đã xác định các khu vực ưu tiên cần được bảo tồn để bảo vệ Chà vá chân đen. Các khu vực này cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo sự tồn tại của loài.

V. Kết luận và Tương lai của Nghiên cứu

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu và Chà vá chân đen mở ra nhiều hướng đi mới cho công tác bảo tồn. Cần có các biện pháp hiệu quả để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và bảo vệ loài này.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái. Chà vá chân đen là một phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới Việt Nam.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi sự thay đổi của môi trường sống để có các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn cho Chà vá chân đen và các loài khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang tác động sâu sắc đến hệ thống sinh thái, trong đó Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các quốc gia chịu tổn thương nặng nề nhất. Các mô hình khí hậu dự báo nhiệt độ bề mặt Trái Đất có thể tăng từ 1,8°C đến 6,4°C vào năm 2100 và lượng mưa hàng năm gia tăng từ 5% đến 10%, gây đảo lộn sinh cảnh tự nhiên. Trước sức ép này, loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) – loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam và Campuchia, hiện xếp bậc Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ IUCN (2016), Sách Đỏ Việt Nam (2007) và thuộc nhóm IB theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP – đang đối mặt với nguy cơ suy thoái môi trường sống nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là xác định quy mô tác động của sự thay đổi các yếu tố nhiệt độ và lượng mưa lên không gian sinh tồn của loài. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm mô phỏng vùng phân bố thích hợp ở hiện tại, dự đoán xu hướng biến động diện tích sinh cảnh theo các kịch bản biến đổi khí hậu trong tương lai (năm 2050 và năm 2070), từ đó xây dựng thang đánh giá mức độ ưu tiên bảo tồn cho hệ thống các khu rừng đặc dụng.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ vùng phân bố tự nhiên của loài tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và lãnh thổ Campuchia, được thực hiện trong khung thời gian từ tháng 3/2015 đến tháng 9/2016. Giá trị thực tiễn của công trình thể hiện qua việc lượng hóa biến động của 68.445,66 km2 sinh cảnh tiềm năng và chuẩn hóa 472 tọa độ xuất hiện thực tế, cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ chiến lược quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học cấp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai nền tảng lý thuyết sinh thái học hiện đại: Mô hình hóa ổ sinh thái (Ecological Niche Models - ENMs) và Lý thuyết Entropy cực đại (MaxEnt) do Phillips cùng các cộng sự phát triển dựa trên nguyên lý thông tin của Shannon (1948). Phương pháp này liên kết tọa độ xuất hiện của loài với các lớp dữ liệu môi trường để thiết lập hàm xác suất phân bố không gian tối ưu.

Đồng thời, nghiên cứu tích hợp khung Kịch bản nồng độ đại diện (Representative Concentration Pathways - RCPs) từ Báo cáo đánh giá lần thứ 5 (AR5-WG1) của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC 2013). Bốn khái niệm then chốt cấu thành mô hình gồm:

• Ổ sinh thái thực tế (Realized Niche): Không gian môi trường giới hạn nơi loài có thể tồn tại khi chịu tác động qua lại với các nhân tố sinh thái.
• Biến sinh - khí hậu (Bioclimatic variables): 19 chỉ số nhiệt ẩm đại diện cho xu thế biến thiên hàng năm, tính mùa vụ và các giá trị cực đoan.
• Chỉ số thích hợp sinh cảnh (Ma): Xác suất phù hợp của môi trường sống, nhận giá trị từ 0 đến 1.
• Kịch bản phát thải: Bao gồm RCP4.5 (phát thải trung bình, nồng độ CO2 đạt 650 ppm) và RCP8.5 (phát thải cao cực đoan, nồng độ CO2 đạt 1.370 ppm vào năm 2100).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu phân bố loài sử dụng cỡ mẫu gồm 472 điểm tọa độ ghi nhận sự hiện diện thực tế của Chà vá chân đen giai đoạn 1875 - 2016. Phương pháp chọn mẫu là kế thừa có chọn lọc từ các báo cáo khảo sát thực địa uy tín: 350 điểm tại Việt Nam (tiêu biểu như 143 vị trí tại Vườn quốc gia Cát Tiên và 56 vị trí tại Vườn quốc gia Núi Chúa) cùng 122 điểm tại Campuchia (tập trung tại tỉnh Mondolkiri).

Dữ liệu khí hậu được trích xuất từ cơ sở dữ liệu WorldClim gồm 19 biến sinh - khí hậu (BIO1 đến BIO19) ở độ phân giải không gian 0,83 x 0,83 km (khoảng 30 cung giây). Toàn bộ dữ liệu được chuyển đổi từ định dạng Raster sang ASCII bằng công cụ chuyên dụng của hệ thống thông tin địa lý (GIS).

Lý do lựa chọn phần mềm MaxEnt kết hợp ArcGIS là vì MaxEnt vượt trội trong việc xử lý tập dữ liệu chỉ có sự hiện diện (presence-only), tránh được các sai số thiên lệch khi thiếu dữ liệu về sự vắng mặt thực tế ngoài tự nhiên. Thuật toán Reclassify trên ArcGIS được áp dụng để phân chia không gian thành 5 cấp độ thích hợp:

• Không thích hợp (Ma < 0,1)
• Thích hợp thấp (0,1 ≤ Ma < 0,3)
• Thích hợp trung bình (0,3 ≤ Ma < 0,5)
• Thích hợp cao (0,5 ≤ Ma < 0,7)
• Rất thích hợp (Ma ≥ 0,7)

Toàn bộ quá trình phân tích thống kê và xử lý không gian được tiến hành xuyên suốt từ tháng 3/2015 đến tháng 9/2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện mang tính quy luật về sự biến động phân bố của loài Chà vá chân đen:

Thứ nhất, ở thời điểm hiện tại, tổng diện tích vùng phân bố thích hợp đạt 68.445,66 km2, phân bố chủ yếu dọc theo biên giới Việt Nam - Campuchia và vùng chuyển tiếp giữa Tây Nguyên với Duyên hải Nam Trung Bộ. Trong đó, diện tích thích hợp trung bình chiếm 28.685,77 km2 (khoảng 41,91%), diện tích thích hợp cao đạt 13.319,26 km2 (khoảng 19,46%) và diện tích thích hợp thấp là 26.437,35 km2.

Thứ hai, dưới kịch bản biến đổi khí hậu phát thải trung bình (RCP4.5), diện tích sinh cảnh thích hợp suy giảm rất nhanh. Đến năm 2050, tổng diện tích thích hợp giảm xuống còn 30.440,42 km2 (suy giảm 55,52% so với hiện tại). Đến năm 2070, diện tích tiếp tục co hẹp còn 27.555,00 km2, tương ứng với mức giảm lũy kế 59,74%.

Thứ ba, không gian sinh cảnh có xu hướng co cụm mạnh mẽ và dịch chuyển dần lên các vùng đồi núi cao hơn. Sinh cảnh tại tỉnh Ninh Thuận có xu hướng tiến sát về ranh giới giáp tỉnh Lâm Đồng; trong khi tại Campuchia, vùng sống co hẹp dần về dải biên giới giữa tỉnh Mondolkiri và tỉnh Đắk Nông.

Thứ tư, khu vực Đông Nam Bộ đối mặt nguy cơ mất hoàn toàn sinh cảnh phù hợp. Tỉnh Đồng Nai – nơi Vườn quốc gia Cát Tiên hiện ghi nhận tới 143 điểm phân bố – được dự báo sẽ trở thành khu vực hoàn toàn không thích hợp (Ma < 0,1) cho loài Chà vá chân đen sinh sống vào năm 2070.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy thoái sinh cảnh bắt nguồn từ việc nhiệt độ trung bình tăng từ 1,4°C đến 2,2°C (RCP4.5) và gia tăng lượng bức xạ nhiệt mặt đất. Các biến đổi về lượng mưa quý khô hạn nhất (BIO9) và nhiệt độ quý nóng nhất (BIO10) làm biến đổi sâu sắc thảm thực vật rừng thường xanh và rừng nửa rụng lá, làm gián đoạn nguồn thức ăn chuyên biệt gồm lá non, chồi cây và hạt rừng của phân họ Colobinae. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu linh trưởng học quốc tế, khẳng định các loài khỉ ăn lá trên cây có mức độ nhạy cảm sinh thái rất cao trước biến đổi vi khí hậu.

Về phương thức trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu biến động diện tích được tổng hợp thành bảng đối sánh đa chiều giữa các kịch bản phát thải (RCP4.5 và RCP8.5) qua các mốc thời gian 2050 và 2070, kết hợp biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ phần trăm suy giảm của từng cấp độ thích hợp. Trên bình diện không gian, các bản đồ raster GIS phản ánh trực quan sự thu hẹp các mảng pixel màu xanh (thích hợp cao) và sự mở rộng của các mảng màu đỏ (không thích hợp), làm rõ bức tranh chuyển dịch sinh cảnh lên các đai độ cao trên 1.000m.

Đề xuất và khuyến nghị

Căn cứ vào kết quả mô hình hóa, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất:

• Thành lập hành lang sinh thái liên kết vùng: Xây dựng và mở rộng hành lang kết nối sinh cảnh giữa Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà (56.436 ha), Vườn quốc gia Phước Bình (19.684 ha) và Vườn quốc gia Núi Chúa (29.865 ha) trước năm 2028, bảo đảm duy trì kết nối gen cho trên 80% cá thể khi sinh cảnh dịch chuyển lên cao độ lớn. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh Lâm Đồng và Ninh Thuận.
• Đẩy mạnh hợp tác bảo tồn xuyên biên giới: Thiết lập quy chế tuần tra và bảo vệ chung giữa Vườn quốc gia Yok Đôn, Khu bảo tồn thiên nhiên Nam Nung (Đắk Nông) với các Khu bảo tồn Lomphat (250.000 ha) và Phnom Prich (222.500 ha) của Campuchia giai đoạn 2025-2030, giám sát định kỳ 6 tháng/lần đối với 122 điểm tọa độ cư trú trọng điểm. Chủ thể thực hiện: Cục Kiểm lâm Việt Nam và Tổng cục Quản lý Thiên nhiên Campuchia.
• Tái phân bổ nguồn lực ưu tiên cho hệ thống rừng đặc dụng: Áp dụng thang điểm đánh giá 4 tiêu chí (thang 6-15 điểm) để phân loại 164 khu rừng đặc dụng, tập trung tối thiểu 60% kinh phí kỹ thuật và ngân sách bảo tồn vào nhóm đạt điểm ưu tiên cao (13-15 điểm) giai đoạn 2026-2035. Chủ thể thực hiện: Cục Lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn.
• Triển khai chương trình làm giàu sinh cảnh tại vùng trũng thấp: Thực hiện các biện pháp phục hồi rừng và trồng bổ sung trên 150 ha cây thức ăn bản địa mỗi năm tại vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên (51.721,6 ha) trước năm 2030 nhằm hạn chế tốc độ suy thoái vùng sống. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn quốc gia Cát Tiên và các viện nghiên cứu lâm nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý lâm nghiệp (Cục Lâm nghiệp, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ): Khai thác thang điểm ưu tiên và bản đồ phân vùng nguy cơ để tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách trong quy hoạch 164 khu rừng đặc dụng toàn quốc.
• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên (Cát Tiên, Núi Chúa, Bidoup - Núi Bà, Chư Yang Sin, Lomphat): Ứng dụng tập hợp 472 tọa độ điểm phân bố để thiết lập các tuyến tuần tra chuyên sâu, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh nhạy cảm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học và Động vật học: Kế thừa quy trình chuẩn tích hợp mô hình MaxEnt với 19 biến sinh - khí hậu WorldClim để thực hiện các nghiên cứu đánh giá rủi ro khí hậu cho các loài động thực vật nguy cấp khác.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế (IUCN, WWF, Quỹ Đối tác Hệ sinh thái Thiết yếu): Sử dụng các số liệu thực chứng về mức suy giảm 59,74% diện tích sinh cảnh làm cơ sở khoa học xây dựng hồ sơ vận động tài trợ và triển khai các dự án thích ứng biến đổi khí hậu xuyên quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao mô hình MaxEnt được lựa chọn để mô phỏng vùng phân bố loài Chà vá chân đen?
Mô hình MaxEnt có năng lực xử lý vượt trội đối với nguồn dữ liệu chỉ ghi nhận sự hiện diện của loài mà không đòi hỏi dữ liệu vắng mặt. Luận văn đã kết hợp 472 điểm tọa độ thực tế với 19 biến sinh - khí hậu ở kích thước pixel 0,83 x 0,83 km, mang lại độ chính xác cao và hạn chế tối đa sai số ngẫu nhiên trong nội suy không gian.

Biến đổi khí hậu làm suy giảm diện tích phân bố của loài Chà vá chân đen ở mức độ nào?
Theo kịch bản trung bình RCP4.5, tổng diện tích vùng phân bố thích hợp giảm từ 68.445,66 km2 ở thời điểm hiện tại xuống còn 30.440,42 km2 vào năm 2050 (giảm 55,52%), và tiếp tục co hẹp xuống 27.555,00 km2 vào năm 2070, tương đương mức tổn thất lũy kế 59,74% diện tích sinh cảnh sống.

Quần thể Chà vá chân đen tại Vườn quốc gia Cát Tiên đối mặt với nguy cơ gì trong tương lai?
Mặc dù hiện tại Cát Tiên là nơi cư trú tập trung với 143 vị trí ghi nhận, nhưng do thuộc vùng địa hình thấp chịu ảnh hưởng nhiệt độ tăng mạnh, mô hình dự báo đến năm 2070 toàn bộ diện tích rừng tại đây sẽ chuyển thành khu vực hoàn toàn không thích hợp với chỉ số Ma dưới 0,1.

Các kịch bản khí hậu RCP4.5 và RCP8.5 trong nghiên cứu phản ánh điều gì?
Đây là các kịch bản nồng độ khí nhà kính từ Báo cáo AR5 của IPCC (2013). Kịch bản RCP4.5 biểu thị mức phát thải trung bình ổn định với mức bức xạ 4,5 W/m2 và nồng độ CO2 đạt 650 ppm; trong khi kịch bản RCP8.5 phản ánh mức phát thải cao không kiểm soát với bức xạ vượt 8,5 W/m2 và CO2 đạt 1.370 ppm vào năm 2100.

Thang đánh giá mức độ ưu tiên bảo tồn của các khu rừng đặc dụng được xây dựng như thế nào?
Thang điểm tổng hợp từ 4 tiêu chí với điểm số từ 6 đến 15 điểm: số lượng cá thể ghi nhận hiện tại (nhân hệ số 2, tối đa 6 điểm), mức độ giảm diện tích theo kịch bản RCP4.5 (tối đa 3 điểm), mức độ giảm diện tích theo RCP8.5 (tối đa 3 điểm) và mức độ đa dạng sinh học của khu rừng (tối đa 3 điểm).

Kết luận

• Chuẩn hóa bộ cơ sở dữ liệu không gian gồm 472 tọa độ ghi nhận loài Chà vá chân đen tại Việt Nam và Campuchia giai đoạn 1875 - 2016.
• Mô phỏng chính xác diện tích phân bố thích hợp hiện tại đạt 68.445,66 km2 dựa trên 19 biến sinh - khí hậu WorldClim.
• Dự báo mức độ suy giảm sinh cảnh nghiêm trọng lên tới 59,74% vào năm 2070 theo kịch bản biến đổi khí hậu RCP4.5.
• Xác định quy luật dịch chuyển vùng cư trú của loài lên đới độ cao lớn hơn tại vùng giáp ranh Lâm Đồng - Ninh Thuận và Đắk Nông - Mondolkiri.
• Hoàn thiện hệ thống tiêu chí định lượng 3 cấp độ (thấp, trung bình, cao) giúp phân hạng ưu tiên quản lý cho 164 khu rừng đặc dụng.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học định lượng tiên phong về tác động của biến đổi khí hậu lên loài Pygathrix nigripes, mở đường cho việc chuyển đổi tư duy từ bảo tồn bị động sang quy hoạch thích ứng chủ động. Các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức quốc tế cần khẩn trương phối hợp thiết lập mạng lưới hành lang sinh thái liên tỉnh trước năm 2030 để bảo vệ bền vững loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Báo cáo triển vọng Môi trường toàn cầu của Liên Hợp quốc 2007, Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Đặc biệt, Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các nước bị ảnh hưởng bởi khí hậu. BĐKH đang là vấn đề được cả thế giới quan tâm, là những thay đổi theo thời gian của khí hậu, bao gồm cả những biến đổi của tự nhiên và do con người gây ra. Các nguy cơ mà BĐKH có thể ảnh hưởng đến Việt Nam như sự dâng lên của nước biển, lũ lụt, bão.Trong bối cảnh BĐKH đã và đang gây ra các hậu quả nặng nề, Việt Nam coi ứng phó với BĐKH là vấn đề sống còn.

Biến đổi khí hậu gây ảnh hưởng đến nhiều mặt trong đó có đa dạng sinh học, đó là một trong các thành phần bị tác động trực tiếp và gây hậu quả rõ ràng. Biến đổi khí hậu sẽ làm thay đổi điều kiện môi trường sống gây ảnh hưởng đến sự phát triển, sinh sản và đời sống của các loài. Hơn nữa, BĐKH làm thay đổi sự phân bố của các loài, góp phần làm suy thoái đa dạng sinh học. Từ thực tế đó, việc đánh giá và dự đoán về ảnh hưởng của BĐKH đến phân bố của một loài sinh vật nào đó là hết sức quan trọng, có thể thấy được hiện trạng và xu hướng biến đổi của các loài nhằm đưa ra những quyết định quản lý cũng như bảo tồn một cách thích hợp nhất.

Chúng ta cũng biết rằng, các loài sinh vật muốn phát triển một cách bình thường cần phải có một môi trường sống phù hợp, tương đối ổn định về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, đất đai, thức ăn, nguồn nước.và các loài sinh vật trong nơi sống đó. Chỉ một trong những nhân tố của môi trường sống bị biến đổi, sự phát triển của một loài sinh vật nào đó sẽ bị ảnh hưởng, thậm chí có thể bị diệt vong, tùy thuộc vào mức độ biến đổi nhiều hay ít. Theo dự báo, nếu không có biện pháp hữu hiệu để giảm bớt lượng khí nhà kính, nhiệt độ 2 trái đất sẽ tăng thêm từ 1,80C đến 6,40C vào năm 2100, lượng mưa sẽ tăng thêm 5 -10%[12]. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có khu hệ thú linh trưởng đa dạng về thành phần loài ở khu vực Châu Á.

Các nghiên cứu gần đây đã ghi nhận ở Việt Nam có 6 giống với 25 loài và phân loài thuộc 3 họ: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae) của bộ linh trưởng (Primate) (Phạm Nhật, 2002; Brandon và cs. 2004; Đặng Ngọc Cần, 2008). Giống Chà vá (Pygathrix) thuộc Họ Khỉ (Cercopithecidae) đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam. Đây cũng là những loài động vật nghiêm cấm khai thác và buôn bán, được quy định trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP.

Giống Chà vá gồm có 3 loài: Chà vá chân xám, Chà vá chân nâu và Chà vá chân đen[14]. Chà vá chân đen (Pygathrix nigipes) là loài đặc hữu của Việt Nam và Campuchia. Theo danh mục Sách Đỏ thế giới (IUCN Red list, 2016) và sách đỏ Việt Nam (2007) Chà vá chân đen được xếp vào bậc Nguy cấp - EN. Qua các nghiên cứu trước đây cho thấy, loài Chà vá chân đen có phân bố và giới hạn hẹp.

Đồng thời, BĐKH tác động mạnh mẽ tới sinh cảnh, môi trường. Vì vậy, để góp phần đánh giá mức độ, phân bố và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và việc bảo tồn các loài quý hiếm này tại Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu dự đoán vùng phân bố của loài Chà vá chân đen (Pygathrix nigipes) dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu”. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Họ khỉ - Cercopithecidae Tất cả các loài khỉ tại Châu Âu, Châu Á và Châu Phi đều thuộc họ Cercopithecidae.

Đặc điểm đặc trưng của các loài này bao gồm: chân sau dài hơn chân trước; đuôi không có khả năng cầm nắm, mũi và hàm hẹp. Dựa vào các đặc điểm giải phẫu thích nghi với các chế độ ăn khác nhau, họ này được chia thành hai phân họ. Các loài khỉ có túi má, phân họ Cercopithecidae, gồm 5 loài khỉ, Macaca. Chiều dài đuôi của các loài thuộc nhóm này có sự khác biệt nhau, túi ở má lớn, hàm dài, răng khỏe và dạ dày đơn giản.

Đây là nhóm động vật ăn tạp, trong tự nhiên hoạt động cả dưới mặt đất và trên cây. 10 loài voọc hay còn gọi là “Khỉ ăn lá”, 6 loài thuộc giống Trachypithecu, 3 loài thuộc giống Pygathrix và 1 loài thuộc giống Rhinopithecus là các đại diện thuộc phân họ khỉ thứ hai, họ Colobinae. Chúng có răng yếu và dạ dày kết túi. Nhóm này gồm các loài hoạt động hoàn toàn trên cây và ăn lá cây.

Quần thể của một số loài thuộc họ khỉ đang suy giảm mạnh do áp lực săn bắn[8]. Trên thế giới: có 81 loài. Ở Việt Nam: có 15 loài, bao gồm: 1. Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) 2.

Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) 6. Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) 7. Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) 8. Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) 9.

Voọc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus) 4 10. Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) 13. Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) 15. Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) Chà vá là loài khỉ lớn so với những loài voọc khác, kích thước cơ thể dài từ 53 – 63cm.

Cơ thể có trọng lượng trung bình từ 5,3 – 11,5kg với nhiều màu sắc. Đuôi màu trắng với kích thước tương đương chiều dài của cơ thể. Chi sau dài hơn chi trước. Đầu không có mào nhọn trên đỉnh.

Lông ở trên đầu chải ngược về phía sau. Đôi mắt hình quả hạnh và góc mắt hơi nghiêng. Dương vật của con đực trưởng thành có màu đỏ. Màu sắc của con đực trưởng thành và con cái như nhau ngoại trừ ở con đực có một túm lông trắng ở phía trên mỗi góc hình tam giác ở gốc đuôi.

Màu lông con non của 3 loài chà vá tương đối giống nhau với màu vàng cam, khuôn mặt hơi đỏ xanh, mắt màu vàng sáng. Đỉnh đầu có màu hơi đỏ đen, dọc theo sống lưng có một đường màu đen. Màu sắc của 3 loài đã có sự khác biệt rõ ràng. Chà vá chân xám và Chà vá chân đỏ khuôn mặt có màu vàng cam.

Chà vá chân đen khuôn mặt có màu xanh. Màu lông phía sau lưng đậm hơn so với Chà vá chân đỏ, nhưng màu lông ở phía trước bụng lại sáng hơn. Chi sau 3 loài có màu sắc được thể hiện ở tên gọi của mỗi loài: Chà vá chân đỏ có màu nâu đỏ, Chà vá chân đen có màu đen, Chà vá chân xám có màu xám tro[8].  Vùng phân bố giống Pygathrix Giống Pygathrix có phân bố giới hạn ở Việt Nam, Lào, Campuchia, phía đông của sông Mê Kông (Corbet và Hill, 1992).

Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) phân bố từ khoảng 19030’N đến 16000’N từ tỉnh Nghệ An đến Quảng Nam. Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) phân bố từ 15050’N đến 5 14030’N ở huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam đến Khu bảo tồn Kon Cha Rang, tỉnh Gia Lai. Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) phân bố từ 14030’N đến 11000’N bao gồm khu vực Tây Nguyên, Nam Trung bộ và Đông Nam Bộ[8].1: Bản đồ phân bố các loài Chà vá ở Việt Nam 7  Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) Chà vá chân đen là loài thú lớn: Dài thân – đầu 55 – 68cm; đuôi 64 – 70 cm; trọng lượng 8 – 11 kg. Loài chà vá chân đen có đôi chân dài màu xám thẫm [8].

Các ngón tay, ngón chân cũng có màu đen. Thân màu xám và có sự trộn lẫn của các màu đen, trắng và xám. Cánh tay dài, toàn bộ có màu xám. Khuân mặt màu xanh nhạt, xung quanh mắt màu sữa.

Trán màu đen. Đuôi dài vùng lông xung quanh cơ quan sinh dục có màu trắng. Tính tình nhút nhát, thường xuyên sống trên vùng cây cao và trung bình. Di chuyển bằng tứ chi dọc theo các cành cây lớn ở tầng cao trung bình.

Thức ăn bao gồm lá cây, cuống lá, chồi non, các loại quả và hạt cây. Chúng phân bố trong các khu rừng thường xanh, rừng nửa rụng lá và rừng ven sông phía Nam Việt Nam[8]. Tình trạng bảo tồn: - Tình trạng bảo tồn: NĐ 32/2006/NĐ-CP, nhóm IB/6 - Nghị định số 160/2013/NĐ-CP - SĐVN (2007): EN (Nguy cấp) - SĐ IUCN (2016): EN (Nguy cấp) - CITES: Phụ lục I Hình 1. Chà vá chân đen (Nguồn: www.

Nghiên cứu ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu tới đa dạng sinh học ở Việt Nam 1. Phương pháp mô hình hóa vùng phân bố Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) là một phương pháp đánh giá điều kiện thích hợp cho một loài nhất định và là một mô hình ngày càng phổ biến trong nghiên cứu bảo tồn. 8 ENMs xử lý các dữ liệu bằng chương trình thuật toán trên máy tính để tạo bản đồ dự đoán phân bố của các loài trong không gian địa lý, căn cứ vào các thông số môi trường (nồng độ chất ô nhiễm, nhiệt độ, độ cao, tốc độ gió,…) và các dữ liệu quan sát về loài đó. Việc áp dụng mô hình này bao gồm nội suy giữa các bản ghi dữ liệu bản ghi dữ liệu sẵn có giới hạn; nghiên cứu phân kỳ giữa phân phối tiềm năng và thực tế; cũng như thay đổi khí hậu hay các yếu tố khác (Andrew S, 2003).

Mô hình hóa vùng phân bố (ENMs) sử dụng mối quan hệ giữa các điểm quan trắc và các biến môi trường để tạo ra một bản đồ khu vực nơi mà các loài có thể tồn tại. ENMs có thể giúp xác định sinh cảnh, khu vực thích hợp cho một loài sinh sống (Peterson 2006; Pearson et al 2007,…). Ngoài ra, ENMs còn hỗ trợ đánh giá sự thay đổi của sinh cảnh trong khoảng thời gian dựa trên các kịch bản về sự thay đổi môi trường. ENMs có thể sử dụng nhiều biến khí hậu khác nhau, các dữ liệu thường được sử dụng trong mô hình ổ sinh thái là các chỉ số môi trường: Nhiệt độ, lượng mưa, độ cao,… (Vu Van Manh, Thach Mai Hoang, Pham Thanh Van, 2010) 9 1.Mô hình Entropy cho sự phân bố các loài Mô hình Entropy phân bố các loài (MaxEnt) là mô hình phổ biến trong xây dựng mô hình ổ sinh thái của các loài.

MaxEnt là phương pháp được đánh giá vượt trội hơn so với các phương pháp khác (Elith et al. MaxEnt là phần mềm sử dụng phương pháp để dự đoán và mô phỏng vùng phân bố tiềm năng của các loài từ các thông tin hiện có (Phillips et al. Nguyên lý của MaxEnt là ước tính vùng phân bố có thể có của loài bằng cách tìm ra vùng phân phố của entropy cực đại.