Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận đề xuất thiết lập hành lang ĐDSH nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu 1. Những khái niệm về hành lang đa dạng sinh học Cho đến nay, ở Việt Nam và trên thế giới có nhiều khái niệm về hành lang xanh, hành lang ĐDSH như sau: Hành lang ĐDSH được hiểu là các con đường giúp tăng cường tốc độ phát tán của sinh vật giữa các vùng (Perault and Lomolino, 2000). Hành lang ĐDSH là không gian giúp các loài động vật có phân bố rộng có thể di chuyển, các loài thực vật có thể phát tán và quá trình trao đổi vật chất di truyền có thể diễn ra, nơi các quần thể có thể di chuyển đối phó với sự biến đổi của môi trường, các thảm họa tự nhiên và các loài bị đe dọa có thể được bổ sung từ các khu vực khác (Walker and Craighead, 1997).
Hành lang ĐDSH là các nhân tố cảnh quan kết nối các sinh cảnh tự nhiên bị chia cắt và có chức năng tạo điều kiện thuận lợi cho sự di chuyển của các loài sinh vật (Sole and Gilpin, 1991). Hành lang ĐDSH là không gian kết nối giữa các loài, các HST và các quá trình sinh thái được duy trì và phục hồi ở các quy mô khác nhau (Anderson, 2006). Theo Luật ĐDSH (2008) của Việt Nam: Hành lang ĐDSH là khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên cho phép các loài sinh vật sống trong các vùng sinh thái đó có thể liên hệ với nhau. Các loại hình hành lang đa dạng sinh học 1.
Hành lang dải (Linear corridors) Hành lang dải là một liên kết đơn và liên tục hoặc gần liên tục giữa hai hay nhiều sinh cảnh lớn, thường có độ dài tới vài chục km. Mục đích là duy trì, phục hồi các loài mục đích, đường di chuyển của các loài động vật trong phạm vi ngắn, sự liên kết giữa các sinh cảnh bị chia cắt hay các dịch vụ HST. c 4 Hành lang dải thích hợp để thực hiện một vài mục tiêu cụ thể, chẳng hạn như tạo điều kiện thuận lợi sự di chuyển của các loài mục đích. Hành lang này có thể có hiệu quả trong các tình huống sau: (1) Ở những nơi mà phần lớn cảnh quan bị biến đổi và không thích hợp đối với các loài bản địa.
(2) Các loài quan tâm phụ thuộc vào các sinh cảnh chưa hoặc ít bị tác động. (3) HST mong muốn có thể được duy trì hoặc phục hồi trong sinh cảnh chẳng hạn như hàng rào hoặc suối. Hành lang không liên tục (Stepping stones) Hành lang không liên tục bao gồm các mảnh sinh cảnh nhỏ được sử dụng trong quá trình di chuyển tìm kiếm nơi trú ẩn, nguồn thức ăn và nghỉ ngơi trong một cảnh quan. Hành lang này có thể bao gồm các khu vực sản xuất nông nghiệp và các hoạt động khác được phép trong vùng đệm.
Ví dụ hành lang không liên tục (stepping stones) cung cấp một mạng lưới nơi cư trú hiệu quả cho loài bướm nâu điểm bạc tại Anh (Bennett, 2004). Hành lang cảnh quan (Landscape Corridor) Hành lang cảnh quan là hành lang kết nối đa hướng giữa các HST được mở rộng diện tích từ hàng chục đến hàng nghìn km2. Mục đích là duy trì, khôi phục các nhân tố hữu sinh, đường di chuyển của các loài có vùng phân bố rộng, liên kết các sinh cảnh hay các mảnh của HST, hay các dịch vụ của HST trong qui mô lớn. Một hành lang cảnh quan có thể chứa nhiều hành lang dải.
Hành lang này rất quan trọng đối với quy hoạch trong một vùng, nó được thiết kế để tối đa hóa các kết nối của các sinh cảnh, HST và các quá trình sinh thái ở quy mô lớn (Conservation International, 2000). Ví dụ điển hình là hành lang sinh học ở khu vực Trung Mỹ nhằm mục đích thực hiện kết nối sinh thái ở quy mô các lục địa bằng cách thiết lập một mạng lưới các sinh cảnh tự nhiên và sử dụng phù hợp hoặc hợp lí nguồn tài nguyên. Thiết kế hành lang cảnh quan cho phép giải quyết một chuỗi các mục tiêu liên quan đến ĐDSH, các dịch vụ sinh thái, việc sử dụng tài nguyên, giải trí và thẩm mỹ và BĐKH. Tầm quan trọng của việc thiết lập hành lang đa dạng sinh học Suy thoái ĐDSH đã và đang diễn ra trên toàn cầu với một tốc độ nhanh chưa từng thấy.
Từ năm 1945 - 1990, khoảng 20 triệu km2, hoặc gần 17% thảm thực vật trên trái đất bị suy thoái (WRI 1992: 112). Mất sinh cảnh, chia cắt sinh cảnh là những mối đe dọa chính tới ĐDSH (Anderson & Jenkins, 2006; IUCN, 2006). Với sự mở rộng của các hoạt động SXNN, phát triển kết cấu hạ tầng, đô thị hóa, khai thác mỏ và khai thác rừng, sinh cảnh tự nhiên dần thu hẹp lại tới mức bị cô lập như những hòn đảo bị bao bọc xung quanh bởi các cảnh quan đã bị tác động khác. Khai thác gỗ và chuyển đổi sinh cảnh đã làm độ che phủ của rừng trên thế giới giảm ít nhất 20%, một vài HST rừng (rừng nhiệt đới khô) đã hầu như biến mất (UNDP/UNEP/World Bank/WRI 2000).
BĐKH cũng đang làm gia tăng mức độ chia cắt sinh cảnh và tăng mối nguy hiểm tới cả khu hệ động và thực vật. Hơn một nửa rạn san hô của thế giới đang bị đe dọa nặng nề do khai thác cá mang tính hủy diệt, ô nhiễm và sự nóng lên của trái đất (Hughes và cs. Các nguyên nhân gây mất sinh cảnh tiếp tục tăng lên và ngày càng phức tạp, tương tác và thúc đẩy nhau, do vậy đã đẩy nhanh quá trình biến đổi của HST (Vitousek và cs. Ví dụ như khai thác gỗ không chỉ làm suy thoái HST rừng nhiệt đới mà còn làm tăng khả năng bị cháy của toàn bộ sinh cảnh, dẫn tới việc suy thoái hơn nữa của rừng (Nepstad và cs.
Chia cắt sinh cảnh được xem là một sự chuyển đổi trên diện rộng, các vùng sinh cảnh liên tục nhau được chuyển thành những mảnh nhỏ hơn và bị chia cắt nhau. Quá trình này sẽ hạn chế mối liên hệ giữa các quần thể sinh vật trên một vùng rộng lớn. Các loài có kích thước quần thể nhỏ và bị cô lập sẽ dễ bị tuyệt chủng gây ra bởi các yếu tố như thoái hóa do giao phối gần hoặc biến động của môi trường. Do vậy, các quần thể này được xem như là "cái chết đang sống -living dead” (Janzen, 1986).
Chia cắt sinh cảnh có thể dẫn tới các hậu quả sau: .- Tiêu diệt hoặc suy giảm nghiêm trọng quần thể của những loài sinh vật kích thước lớn và phân bố rộng, bao gồm nhiều loài thú ăn thịt điển hình. - Thay đổi cấu trúc của toàn bộ quần xã sinh học - Ví dụ: Sự suy giảm của các loài thú ăn thịt điển hình ở sinh cảnh bị chia cắt ảnh hưởng tới sự “giải phóng” của c 6 các loài săn mồi bé hơn và ăn cỏ, dẫn đến sự phát triển quá mức của chúng thậm chí có thể tiêu diệt các loài hoặc quần xã không ổn định. - Sự biến mất hoặc suy thoái của các sinh cảnh còn lại thông qua ảnh hưởng của các hiệu ứng biên như là thay đổi vi khí hậu hoặc sự xâm nhập của các loài xâm lấn. - Phá vỡ các chu trình sinh thái quan trọng của HST như là loài thụ phấn, phát tán hạt, tương tác giữa vật săn mồi, con mồi và chu trình dinh dưỡng.
Mặc dù các KBT hiện nay vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ĐDSH, tuy nhiên những khu bảo tồn này là không đủ để đảm bảo cho chiến lược bảo tồn ĐDSH lâu dài. Nhiều loài (nhất là loài phân bố rộng) sống trong những vùng chia cắt và có diện tích quá nhỏ đã hạn chế chúng trong quá trình tìm đủ thức ăn, nước, bạn đời hoặc lẩn trốn kẻ thù. Khi những sinh cảnh này tiếp tục bị suy thoái, chia cắt và cô lập hơn, tỷ lệ tuyệt chủng tại đó ngày càng gia tăng nhanh hơn. Các hành lang ĐDSH giữa các KBT cung cấp một giải pháp nhằm cải thiện sự kết nối, giảm sự chia cắt, cô lập sinh cảnh.
Các hành lang tạo ra không gian để liên kết giữa các khu bảo tồn, cho phép các loài thực vật và động vật phát tán, di cư và thích ứng với những áp lực của BĐKH và thay đổi điều kiện sinh cảnh. Do vậy, những hành lang này có thể góp phần ổn định cấu trúc HST thông qua việc bảo tồn các dòng năng lượng và các chu trình tương tác phức tạp của các HST. Hành lang có thể bao gồm các khu vực thuộc quản lý của nhà nước, tư nhân hoặc của cộng đồng. Ngoài chức năng là nơi di chuyển của các loài động thực vật, hành lang còn có vai trò khác như hành lang xanh và còn có chức năng xã hội như giải trí, thẩm mỹ và kết nối cộng đồng, văn hóa và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên.
Vai trò của hành lang đa dạng sinh học Việc thiết lập hành lang ĐDSH giữa các KBT là một cách để cải thiện kết nối giữa các sinh cảnh khắc phục những hạn chế về chia cắt sinh cảnh của hệ thống RĐD hiện nay. Hành lang tạo ra không gian kết nối các KBT với nhau, cho phép các loài động thực vật phát tán và di chuyển, mở rộng vùng sống, vùng phân bố thích ứng với áp lực BĐKH. Do đó, hành lang sẽ nâng cao vai trò của HST thông c 7 qua việc bảo vệ các dòng năng lượng và các quá trình sinh thái. Hành lang đa dạng sinh học có vai trò quan trọng chiến lược trong bảo tồn ĐDSH với tầm nhìn lâu dài.
Một số lợi ích của hành lang đa dạng sinh học trên cạn 1. Đối với đa dạng sinh học - Hỗ trợ các loài sinh vật di cư, dịch chuyển vùng phân bố, vùng sống… - Duy trì hoặc nâng cao tính ĐDSH. - Tái lập quần thể sinh vật sau khi đã tuyệt chủng cục bộ ở một số nơi bằng việc kết nối sinh cảnh. Những loài tuyệt chủng cục bộ ở nơi này nhưng vẫn tồn tại những cá thể, quần thể ở nơi khác, có thể di cư đến nơi đã tuyệt chủng cục bộ trước đây.
- Hình thành, phát triển các quần thể sinh vật ở sinh cảnh mới, sinh cảnh mới khôi phục lại. - Hạn chế sự suy thoái do giao phối gần trong quần thể có kích thước nhỏ. Đối với nông, lâm nghiệp - Chắn gió làm giảm cường độ bão tố, lốc xoáy bảo vệ sản xuất nông nghiệp; hạn chế được dịch bệnh, sâu hại bảo vệ cây trồng nông lâm nghiệp.