CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN NGỌC TƯ 1.1 Giới thuyết về người kể chuyện trong tác phẩm tự sự 1.1 Khái niệm người kể chuyện Tz.Todorov đã khẳng định: “Người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng…Không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện. Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện. Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vị trí hoàn toàn đặc biệt…”. Vấn đề người kể chuyện là một trong những vấn đề trung tâm của thi pháp văn xuôi hiện đại.
Tìm hiểu người kể chuyện sẽ giúp ta hiểu được phương diện chủ thể của tác phẩm tự sự, sẽ hiểu tác phẩm một cách sâu sắc, trọn vẹn hơn. Trong tác phẩm trữ tình và trong kịch không cần sự xuất hiện của người kể chuyện nhưng trong tác phẩm tự sự người kể chuyện lại đóng một vai trò hết sức quan trọng. Người kể chuyện được xây dựng để phát ngôn cho ý đồ nghệ thuật của nhà văn. Người kể chuyện chính là loại người môi giới giữa các hiện tượng được miêu tả và người tiếp nhận tác phẩm, là người chứng kiến, cắt nghĩa của sự việc xảy ra còn nhà văn giống như người “chép hộ” lời lẽ của người kể chuyện do mình tạo ra, “chỉ như người ghi, người sao lục lời kể hoặc là người nghe trộm người kể”.
Cho nên không thể đồng nhất tác giả với người kể chuyện bởi khi đó tác giả đã hóa thân vào hình tượng tác giả trong tác phẩm, xuất hiện như cái tôi thứ hai, trung tâm giá trị trong tác phẩm. Người kể chuyện do nhà văn sáng tạo ra và phụ thuộc chặt chẽ vào tác giả nhưng nó vẫn có những chức năng nhất định như can thiệp vào việc kể chuyện, kể nhanh, chậm, mách bảo, phân tích miêu tả hay chỉ điểm cho người Vũ Thị Hải Yến 14 Luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư đọc…Vì vậy mà người kể chuyện không chỉ có mối liên hệ gắn bó với tác giả mà còn với bản thân câu chuyện kể và người tiếp nhận nó. Trong tác phẩm tự sự, nhà văn trình bày, tái hiện một cách sáng tạo thế giới hiện thực thông qua lời kể, lời miêu tả,…của một người trần thuật nào đó. Người kể chuyện là sản phẩm của quá trình hư cấu của nhà văn, nó khác với người kể chuyện thực tế trong đời sống.
Khi nhà văn lựa chọn dạng thức xuất hiện của người kể chuyện trong tác phẩm tự sự cũng là cách để nhà văn thể hiện ý đồ sáng tác. Có nhiều cách phân loại người kể chuyện. Nếu căn cứ vào vị trí của người kể chuyện trong tác phẩm, ta có: người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba, cá biệt có trường hợp người kể chuyện vừa ở ngôi thứ nhất vừa ở ngôi thứ ba (Linh Sơn – Cao Hành Kiện). Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất kể về câu chuyện mình chứng kiến hay câu chuyện của bản thân mình nên khoảng cách giữa người kể với câu chuyện được kể bị triệt tiêu (Lão Hạc – Nam Cao, Sợi tóc - Thạch Lam, Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu).
Tham dự vào truyện như một nhân vật, người kể chuyện đứng ở vị trí bên trong như một chủ thể, được tự do quan sát bàn luận, có điều kiện đi sâu tìm hiểu, khám phá thế giới hiện thực trong tác phẩm. Lời kể bộc lộ tính chất chủ quan và sắc thái cảm xúc cao độ. Người kể chuyện ở ngôi này có thể mang quan điểm của tác giả nhưng không phải lúc nào cũng trùng khít với tác giả. Người kể chuyện ở ngôi thứ ba phổ biến hơn, là hình thức kể khi người kể chưa được ý thức (như trong truyện thần thoại, truyện cổ tích,…) hoặc là đã được ý thức nhưng cố ý giấu mình (như trong truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại).
Ngôi kể này làm cho câu chuyện hoàn toàn khách quan, người kể chuyện vốn có tài “hiểu biết hết” mọi chuyện. Nếu căn cứ vào vai trò của người kể chuyện, sẽ có hai loại: Người kể chuyện không đáng tin cậy, không biết hết và người kể chuyện đáng tin cậy Vũ Thị Hải Yến 15 Luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư Tuy nhiên, vấn đề người kể chuyện trong tác phẩm tự sự “cho đến nay, nó vẫn là vấn đề đòi hỏi phải tiếp tục xem xét và nghiên cứu” (Nguyễn Hải Phong). Mặc dù vậy chúng ta không thể phủ nhận vai trò và chức năng của người kể chuyện trong tác phẩm tự sự nói chung và trong truyện ngắn nói riêng.2 Vai trò, chức năng của người kể chuyện Là một nhân vật đặc biệt trong tác phẩm tự sự, người kể chuyện là một sản phẩm của sự sáng tạo nghệ thuật, một công cụ do nhà văn hư cấu nên để kể chuyện. Việc tác giả lựa chọn kiểu người kể chuyện nào để kể hoàn toàn không phải là một sự ngẫu nhiên mà nó mang tính quan niệm, nhằm mục đích chuyển tải tư tưởng, nội dung một cách hiệu quả nhất.
Có thể khẳng định trong truyện ngắn nói riêng cũng như trong tác phẩm tự sự nói chung người kể chuyện có vai trò quan trọng trong việc tổ chức kết cấu tác phẩm. Viết truyện, nhà văn thường xây dựng những kết cấu riêng. Người kể chuyện phải thay mặt nhà văn cố gắng tìm cho mình một kết cấu tốt nhất để làm câu chuyện hấp dẫn, lôi cuốn được người đọc. Với những cách kể chuyện khác nhau, cách xuất hiện khác nhau của người kể chuyện, ta sẽ có các dạng cốt truyện khác nhau: cốt truyện tuyến tính, cốt truyện tâm lý, cốt truyện “chuyện lồng chuyện”…Có tác phẩm chỉ có một người kể chuyện và cũng chỉ kể một câu chuyện (Đồng hào có ma - Nguyễn Công Hoan).
Có tác phẩm chỉ có một người kể chuyện nhưng kể nhiều câu chuyện khác nhau (Đất kinh kì - Nguyễn Khải). Có tác phẩm trong đó nhiều người kể chuyện cùng kể về một câu chuyện (Khách ở quê ra - Nguyễn Minh Châu). Cũng có tác phẩm trong đó nhiều người kể chuyện kể nhiều chuyện khác nhau (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành - Nguyễn Minh Châu),…Có thể thấy, người kể chuyện có một vai trò rất lớn trong việc tổ chức kết cấu tác phẩm. Timofiev đã từng khẳng định: “Hình tượng này có tầm quan trọng hết sức to lớn trong việc xây dựng Vũ Thị Hải Yến 16 Luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư tác phẩm bởi các quan niệm, các biến cố xảy ra, cách đánh giá các nhân vật và các biến cố đều xuất phát từ cá nhân người kể” [44, 204].
Không chỉ góp phần tổ chức kết cấu tác phẩm, người kể chuyện còn có chức năng môi giới, dẫn dắt người đọc tiếp cận thế giới nghệ thuật. Nhà văn Gorki khẳng định: “Trong tiểu thuyết, trong truyện ngắn, những con người được tác giả thể hiện đều hành động với sự giúp đỡ của tác giả; tác giả luôn bên cạnh họ, tác giả mách cho người đọc hiểu rõ cần phải hiểu như thế nào, giải thích cho người đọc hiểu những ý nghĩa thầm kín, những động cơ bí ẩn ở phía sau những hành động của các nhân vật được miêu tả”. “Tác giả” mà Gorki nói tới chính là người kể chuyện, bởi trong tác phẩm người kể chuyện thay mặt tác giả dẫn dắt người đọc thâm nhập vào thế giới nghệ thuật. Người kể chuyện sẽ gợi mở, giúp người đọc tiếp cận với nhân vật, hiểu được những động cơ thầm kín trong những hành động của nhân vật, rút ngắn khoảng cách giữa nhân vật với mình.
Không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn, sâu hơn về nhân vật mà người kể chuyện còn hướng người đọc cùng suy ngẫm, chia sẻ và đồng cảm với những chiêm nghiệm, những suy nghĩ của mình về cuộc đời. Nhiều khi, người kể chuyện còn đối thoại, tranh luận với người đọc để cùng nhau khám phá, kiếm tìm những chân lý của cuộc sống. Mang tiếng nói, quan điểm của tác giả, người kể chuyện thay mặt nhà văn trình bày những quan điểm về cuộc sống, nghệ thuật. Mỗi tác phẩm nghệ thuật là một đứa con tinh thần của nhà văn và thông qua tác phẩm nhà văn trình bày một cách nghệ thuật những quan niệm của mình.
Qua sự phân tích trên, ta có thể thấy vai trò đặc biệt quan trọng của người kể chuyện trong tác phẩm tự sự để từ đó giúp chúng ta đánh giá, phân tích tác phẩm sâu hơn, trọn vẹn hơn. Khảo sát các tập truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, có thể thấy nhà văn đã sử dụng tất cả các dạng thức xuất Vũ Thị Hải Yến 17 Luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư hiện của người kể chuyện tạo nên nét duyên, cái tạng riêng cho mỗi trang văn của chị.3 Người kể chuyện chi phối điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm tự sự Văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Nhà văn muốn phản ánh được thế giới ấy thì phải chọn cho mình một chỗ đứng, một điểm nhìn để từ đó quan sát, chiêm nghiệm. Marcel Proust cho rằng vấn đề quan trọng nhất của phong cách là điểm nhìn.
Điểm nhìn chi phối cảm hứng sáng tác và bộc lộ cá tính sáng tạo của nhà văn. Chọn được điểm nhìn thích hợp nhà văn sẽ tạo được cho mình một ấn tượng riêng, độc đáo trong từng trang viết, làm nên phong cách không thể trộn lẫn với ai. Trần Đình Sử thì “trước đây người ta thường chú ý tới “ngôi” trần thuật, nhưng đó chỉ là một biểu hiện ngữ pháp, nội hàm vấn đề chỉ gắn với điểm nhìn mới được xem xét toàn diện”. Khi trần thuật thì bất kì một người kể chuyện nào cũng phải xác định cho mình một điểm nhìn để tái hiện đời sống, nó giống như “ mở một con đường đi vào rừng rậm” vậy.
Điểm nhìn là “cái vị trí dùng để quan sát, cảm nhận, đánh giá, bao gồm cả khoảng cách giữa chủ thể và khách thể, cả phương diện vật lí, tâm lí, văn hóa” [42, 149]. Bản chất của khái niệm điểm nhìn là sự phản ánh mối quan hệ giữa chủ thể ngôn từ tức là người kể chuyện và khách thể ngôn từ là đối tượng được kể lại. Điểm nhìn trần thuật gắn bó mật thiết với ngôi kể. Điểm nhìn thể hiện vị trí người kể dựa vào điểm quan sát trần thuật các nhân vật và sự kiện.
Người ta phân chia thành nhiều loại điểm nhìn trần thuật: điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn không gian - thời gian, điểm nhìn di động.