Chương 1 MOT SO VAN DE LÍ LUẬN VE CAC TINH TIẾT TANG NANG ĐỊNH KHUNG CUA TOI LUA DAO CHIEM ĐOẠT TAI SAN 1. Khái niệm, đặc điểm của các tình tiết tăng nặng định khung của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản 1. Khái niệm các tình tiết tăng nặng định khung của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản Trong học luật hình sự, mặc dù chưa có một khái niệm cụ thể về các tình tiết tăng nặng định khung của một tội danh nào đó, nhưng thông qua một số khái niệm có liên quan đã được các nhà khoa học đề cập đến, ta cũng có thể hiểu được và áp dụng các tình tiết tăng nặng định khung của một tội danh cụ thê trong thực tiễn. Trước tiên, đó là khái niệm về tội phạm được BLHS quy định như sau: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cô ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thé Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyên, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyên, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lí hình sự [30, Điều 8].
Khi một chủ thể thực hiện hành vi thỏa mãn tất cả các dấu hiệu cấu thành tội phạm trên, tức là thỏa mãn đầy đủ các yếu tô cần và đủ dé coi là tội phạm, khi đó họ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi mà họ đã thực hiện. Tuy nhiên nếu chỉ dừng lại ở cau thành tội phạm cơ bản được áp dụng chung cho tat cả các hành vi không tính đên các yêu tô, đặc diém chủ quan va khách quan khác thì tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật không được bảo đảm. Do đó, pháp luật hình sự Việt Nam đã quy định những tình tiết đặc biệt cụ thể khi một chủ thể của tội phạm đồng thời thỏa mãn các đặc điểm cấu thành tội phạm cơ bản và có những đặc điểm riêng thuộc về nhân thân người phạm tội, hoặc và thuộc về mặt khách quan của hành vi phạm tội, dẫn đến có thể làm giảm bớt hoặc tăng thêm tính nguy hiểm của hành vi tội phạm mà người đó thực hiện. Hay nói cách khác khi một hành vi thỏa mãn các dau hiệu cầu thành cơ bản của một tội phạm nao đó, lúc này cần xác định hành vi đó được quy định tại điểm, khoản nào của Điều luật.
Từ đó phân hóa trách nhiệm hình sự và mức hình phạt tương ứng. Thứ hai đó là khái niệm về Trách nhiệm hình sự. Đó là hậu quả pháp lí của việc thực hiện hành vi tội phạm bởi cá nhân (một cách độc lập) hoặc bởi cá nhân (trong sự liên đới với pháp nhân) và được thê hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế hình sự do pháp luật hình sự quy định đối chủ thé của trách nhiệm hình sự [1, tr. Việc xác định khung hình phạt tương ứng với hành vi phụ thuộc vào nhiều yếu tố, có thể dựa vào đặc điểm nhân thân của chủ thé phạm tội, chang hạn như: “tái phạm nguy hiểm”, “dùng thủ đoạn xảo quyệt”.và những đặc điểm khách quan, không liên quan đến chủ thể phạm tội nhưng liên quan đến bị hại, ví dụ như: “tài sản là phương tiện kiếm sống chính của bị hại và gia đình họ”, “chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500.000 đồng trở lên”.
Và một trong nhưng nguyên tắc cơ bản khi quyết định hình phạt, BLHS đưa ra nguyên tac sau: “Khi quyết định hình phạt, Toa an căn cứ vào quy định của Bộ luật nay, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm lội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự” [30, Điều 50]. Như vậy, có thé nói việc xem xét các tinh tiết tăng nang TNHS nói chung và các tình tiết tăng nặng định khung có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc quyết định hình phạt. Trong khoa học Luật hình sự Việt Nam có thé phân loại các tình tiết tăng nặng TNHS thành ba loại sau: Tình tiết tăng nặng TNHS chung, tình tiết tăng nặng TNHS định tội và tình tiết tăng nặng TNHS định khung. Trước tiên, muốn hiểu rõ khái niệm các tình tiết tăng nặng định khung, chúng ta cần có cái nhìn khái quát về các tình tiết tăng nặng TNHS chung.
Tình tiết tăng nặng TNHS chung là những tình tiết được quy định trong BLHS, làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, được áp dụng đối với tất cả các chủ thể phạm tội khi họ thỏa mãn đặc điểm đó, từ đó làm căn cứ đề tăng nặng trách nhiệm hình sự hay áp dụng mức hình phạt nặng hơn đối với người phạm tội. Tình tiết tang nặng TNHS chung được quy định tại phần chung của Bộ luật Hình sự. Trong khoa học Luật hình sự Việt Nam, khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự được các nhà khoa học đề cập đến, cụ thể: Theo tác giả Nguyễn Ngọc Hòa: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội đó [10, tr. Tác giả Đinh Văn Quế lại cho rằng: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thé làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc trong một khung hình phạt [20, tr.
Theo tác giả Dương Tuyết Miên cho răng: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật Hình sự phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo, giáo dục người phạm tội. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt [16, tr. Nhìn chung, mặc dù mỗi tác giả có một cách nhìn nhận khác nhau khi đưa ra khái niệm về các tình tiết tăng nặng TNHS, tuy nhiên đều thé hiện những đặc trưng yếu sau: Là các tình tiết được quy định trong BLHS thuộc về cá nhân người phạm tội, phản ánh tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội tăng lên đáng kể, và tình tiết này có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Các tình tiết tăng nặng TNHS định tội, bản chất cũng như tình tiết tăng nặng TNHS chung, tuy nhiên khi hành vi phạm tội thỏa mãn tinh tiết tăng nặng TNHS định tội thì hành vi trên không còn thuộc cau thành tội phạm cơ bản của tội phạm trước mà chuyền hóa thành cấu thành cơ bản của tội phạm khác có mức hình phạt cao hơn.
Khi đó, tình tiết đó không là tình tiết tăng nặng TNHS mà chuyên hóa thành tình tiết định tội. Đây được xem là một dạng cau thành tội phạm đặc biệt, làm chuyên hóa tội danh. Khoa học luật hình sự chia cau thành tội phạm thành ba loại: cau thành cơ bản, cau thành tăng nặng và cau thành giảm nhẹ. Tình tiết tăng nặng định khung là dấu hiệu dé định khung hình phạt, nhưng bản chat là dấu hiệu cấu thành tội phạm, nhưng đó là dấu hiệu của cấu thành tăng nặng.
Tuy nhiên, có những điều luật bao gồm cả cấu thành tăng nặng và cấu thành giảm nhẹ, có những điều luật không bao gồm hai cấu thành mà chi có một cau thành duy nhất. Da phan các tội quy định trong Bộ luật Hình sự có cấu thành tăng nặng, nhưng cũng có một số tội có cấu thành giảm nhẹ (chủ yếu là các tội trong chương quy định về các tội xâm phạm an ninh quốc gia). 10 Nhu vậy, có thé nói hầu hết các tác giả đều đưa các khái niệm cơ bản về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nói chung, nhưng chưa đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh về các tình tiết tăng nặng định khung một cách cụ thé. Tình tiết tăng nặng định khung là một dang tình tiết tang nặng TNHS nhưng có tính chất đặc biệt hơn, khi chủ thể của phạm tội thỏa mãn tình tiết trên, nếu điều luật có quy định đây là tình tiết làm thay đổi khung hình phat của tội danh đó theo hướng tăng lên thì nó được coi là tình tiết định khung tăng nặng và nó chỉ được áp dụng dé định khung hình phạt, không được áp dụng như một tình tiết tăng nặng TNHS thông thường.
Cũng như các tình tiết tăng nặng TNHS, bản thân các tình tiết tăng nặng định khung cũng là các tình tiết thuộc về các yếu tố chủ quan và khách quan của tội phạm. Có quan điểm cho răng, tình tiết tăng nặng định khung là tình tiết phạm tội mà làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội nói chung, được xem xét trong cùng một tội phạm. TNHS đối với loại tội phạm này cũng tăng lên điều đó được biểu thị qua chế tai và được quy định ở mức hình phạt cao nhất đối với khung hình phạt [19, tr. Tóm lại, có thê đưa ra khái niệm về các tình tiết tăng nặng định khung như sau: Các tình tiết tăng nặng định khung là các tình tiết được quy định trong BLHS, thuộc mặt khách quan, chủ quan cũng như nhân thân của người phạm tội, thể hiện tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội được tăng lên đáng kế, mà khi có các tình tiết đó người phạm tội phải chịu TNHS ở khung hình phạt cao hon trong cùng một Điêu luật trơng ứng.
Đối với một tội phạm cụ thể, đa phần các tội phạm có nhiều khung hình phạt, quy định mức hình phạt khác nhau, các tình tiết tăng nặng định khung là các tình tiết được quy định ở khoản có khung hình phạt cao hơn khung hình phạt cơ bản. Trong tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo BLHS năm 2015, các tình tiết tăng nặng định khung là những tình tiết được quy định tại từ khoản 2 11 đến khoản 4 của Điều 174 BLHS năm 2015.