Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA PHÒNG TƯ PHÁP THUỘC ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP HUYỆN 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của Phòng Tư pháp 1. Khái niệm, đặc điểm của Phòng Tư pháp Tư pháp từ góc độ ngữ nghĩa Hán - Việt, được hiểu là trông coi, bảo vệ pháp luật. Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh giải thích tư pháp là pháp đình y theo pháp luật mà xét định các việc ở trong phạm vi pháp luật.
Tư pháp, dịch từ thuật ngữ Justice có hai nghĩa - theo nghĩa hẹp, tư pháp là xét xử; theo nghĩa rộng, từ góc độ triết lý, tư pháp được coi là một ý tưởng cao đẹp về một nền công lý, ở đó, mọi vi phạm pháp luật đều được phát hiện và xử lý nghiêm minh, mọi tranh chấp trong xã hội được giải quyết hợp với lẽ phải và sự công bằng, các quyền tự do, dân chủ cơ bản của con người được bảo đảm, lòng tin của nhân dân vào pháp luật được duy trì. Khái niệm “Tư pháp” được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, theo nghĩa rộng nhất, tư pháp là sự công bằng, công lý và các thiết chế nhằm duy trì, bảo đảm sự công bằng, bảo vệ nền công lý. Nếu ở nhiều nước, “Tư pháp” là xét xử và cơ quan tư pháp là Tòa án, thì ở Việt Nam, “Tư pháp” được hiểu theo nghĩa rộng, là sự trộn lẫn toàn bộ hoạt động bảo vệ pháp luật, trong đó hoạt động xét xử của Tòa án là trung tâm. Ngoài ra, còn có các hoạt động bổ trợ tư pháp như luật sư, công chứng, trợ giúp pháp lý.
Tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách Tư pháp đến 2020” đã xác định hệ thống các cơ quan tư pháp ở nước ta bao gồm toàn bộ các cơ quan tham gia vào hoạt động mang tính tư pháp là Tòa án nhân dân các cấp - cơ quan thực hiện quyền lực tư pháp; các cơ quan thực hiện quyền tố tụng (Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan thi hành án, cơ quan điều tra các cấp); các cơ quan thực hiện hoạt động bổ trợ tư pháp và QLNN về hoạt động tư pháp [4]. 7 Trong tổ chức bộ máy nhà nước ta đã hình thành một hệ thống các cơ quan thực hiện chức năng, nhiệm vụ có tính chất tư pháp được tổ chức tương ứng với các cơ quan thực hiện chức năng hành pháp từ trung ương đến địa phương, giúp cơ quan hành pháp quản lý HCNN về bổ trợ tư pháp và QLNN về hoạt động tư pháp gồm: Bộ Tư pháp giúp Chính phủ, Sở Tư pháp giúp UBND cấp tỉnh, Phòng Tư pháp giúp UBND cấp huyện và công chức Tư pháp - Hộ tịch giúp UBND cấp xã. Tuy nhiên, về tính chất, đây là các cơ quan HCNN, không có chức năng thực hiện quyền tư pháp như Tòa án nhân dân các cấp. Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 77/2015/QH13, chính quyền địa phương ở cấp tỉnh và cấp huyện được thành lập các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cùng cấp, là cơ quan tham mưu, giúp UBND cùng cấp thực hiện chức năng QLNN về ngành, lĩnh vực ở địa phương, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo sự phân cấp, ủy quyền của cơ quan nhà nước cấp trên.
Theo đó, Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Phòng Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện, thành, thị thực hiện những chức năng, nhiệm vụ giúp UBND cùng cấp QLNN về hành chính tư pháp [28]. Tại Thông tư số 23/2014/TTLT-BTP-BNV ngày 22/12/2014 của Bộ Tư pháp và Bộ Nội vụ về hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của sở tư pháp thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Phòng Tư pháp thuộc UBND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh quy định: 1. Phòng Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là UBND cấp huyện), thực hiện chức năng tham mưu, giúp UBND cấp huyện thực hiện QLNN trong lĩnh vực QLNN về tư pháp gồm: hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật; theo dõi thi hành pháp luật; kiểm tra, xử lý VBQPPL; kiểm soát TTHC; PBGDPL; hòa giải ở cơ sở; nuôi con nuôi; hộ tịch; chứng thực; bồi thường nhà nước; trợ giúp pháp lý; quản lý công tác thi hành pháp luật về xử lý VPHC và hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật. Phòng Tư pháp chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, vị trí việc làm, biên chế công chức, cơ cấu ngạch công chức và hoạt động của UBND cấp huyện và chịu sự chỉ đạo, kiểm tra, thanh tra, hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ của Sở Tư pháp [1,tr.
Như vậy, có thể hiểu, Phòng Tư pháp là cơ quan chuyên môn, cơ quan HCNN ở cấp huyện, có chức năng tham mưu, giúp UBND cùng cấp thực hiện QLNN về lĩnh vực hành chính tư pháp; vừa chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức và các mặt hoạt động của UBND cấp huyện, vừa chịu sự chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra, thanh tra của cơ quan nhà nước cấp trên, mà trực tiếp là Sở Tư pháp về chuyên môn nghiệp vụ. Vị trí, vai trò của Phòng Tư pháp Tại Điều 111 Hiến pháp năm 2013 quy định HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên; UBND là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan HCNN ở địa phương, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương, HĐND cùng cấp và cơ quan HCNN cấp trên [24,tr. CQĐP ở huyện là cấp CQĐP gồm có HĐND huyện và UBND huyện. Để thực hiện nhiệm vụ chấp hành và điều hành của cơ quan HCNN tại địa phương, UBND cấp huyện có thẩm quyền trong việc tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật tại địa phương, quyết định những vấn đề của huyện trong phạm vi được phân quyền, phân cấp theo quy định của pháp luật; kiểm tra, giám sát tổ chức và hoạt động của CQĐP cấp xã; chịu trách nhiệm trước CQĐP cấp tỉnh về kết quả thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của CQĐP ở huyện; quyết định và tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động các nguồn lực để xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng, trật tự, an toàn xã hội và thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan HCNN cấp trên ủy quyền.
9 Theo Điều 9 Luật Tổ chức Chính quyền địa phương, UBND cấp huyện được thành lập các cơ quan chuyên môn của mình để thực hiện chức năng tham mưu, giúp UBND thực hiện chức năng QLNN về ngành, lĩnh vực ở địa phương và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo sự phân cấp, ủy quyền của UBND cấp huyện; chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, biên chế và hoạt động của UBND huyện, đồng thời chịu sự chỉ đạo, kiểm tra về nghiệp vụ của cơ quan QLNN về ngành, lĩnh vực cấp trên thuộc UBND cấp tỉnh [28,tr. Như vậy, trong hệ thống cơ quan HCNN được tổ chức ở cấp huyện, Phòng Tư pháp là cơ quan chuyên môn, tham mưu giúp việc UBND cấp huyện; đồng thời Phòng Tư pháp chịu sự chỉ đạo, kiểm tra, thanh tra, hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ của Sở Tư pháp cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương theo nguyên tắc phụ thuộc hai chiều (song trùng trực thuộc). Huyện ủy Các tổ chức UBND cấp (và tương huyện chính trị - xã hội đương) Đơn vị sự Phòng Phòng Phòng nghiệp do chuyên môn chuyên môn chuyên môn UBND huyện thành lập Sơ đồ 1. Cơ cấu tổ chức bộ máy UBND cấp huyện Với vị trí là cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện nên hoạt động của Phòng Tư pháp mang tính chất “tham mưu”, “giúp việc” và “tư vấn” cho UBND trong hoạt động quản lý hành chính.
Cụ thể là tham mưu, tư vấn cho UBND cùng cấp về dự thảo các quyết định, các chương trình hoặc biện pháp QLNN, tham mưu cho UBND cùng cấp xây dựng và triển khai thực hiện 10 chương trình, kế hoạch ngắn hạn, trung hạn, dài hạn hằng năm trên các lĩnh vực quản lý, hoặc giúp UBND quản lý một số hoạt động đối với tổ chức cá nhân trong phạm vi thẩm quyền của UBND cùng cấp ở địa phương, thực hiện những nhiệm vụ khi được UBND giao, ủy quyền, cũng như thực hiện hoạt động kiểm tra việc chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân thuộc ngành, lĩnh vực QLNN ở địa phương. Theo quy định tại Điều 7, Chương II, Nghị định số 37/2014/NĐ-CP ngày 5/5/2014 của Chính Phủ về quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh đã quy định Phòng Tư pháp có chức năng, nhiệm vụ tham mưu giúp UBND cấp huyện trong lĩnh vực hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, thực hiện chức năng QLNN về hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật, kiểm soát TTHC, kiểm tra, xử lý VBQPPL, PBGDPL, trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở, nuôi con nuôi, hộ tịch, chứng thực, bồi thường nhà nước quản lý hoạt động thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật [6,tr. Chức năng, nhiệm vụ của Phòng Tư pháp Chức năng, nhiệm vụ của một cơ quan, tổ chức sẽ là cơ sở xác lập cơ cấu, tổ chức tương ứng của cơ quan, tổ chức đó. Chức năng của tổ chức nào đấy là để thực hiện nhiệm vụ đặt ra cho tổ chức này.
Chức năng này sẽ được thể hiện về mặt pháp lý dạng các quyền và nghĩa vụ. Phòng Tư pháp huyện là nơi triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về hoạt động tư pháp từ huyện, thành, thị đến xã, phường, thị trấn. Chức năng của Phòng Tư pháp thuộc UBND cấp huyện quy định tại Khoản 2 Điều 7 Nghị định 37/2014/NĐ-CP về cơ quan chuyên môn thuộc UBND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh cụ thể là: Phòng Tư pháp tham mưu, giúp UBND cấp huyện thực hiện chức năng QLNN về hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật, theo dõi thi hành pháp luật, kiểm tra, xử lý 11 VBQPPL, kiểm soát TTHC, PBGDPL, hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý, nuôi con nuôi, hộ tịch, chứng thực, quản lý hoạt động thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật.