Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC THƠ CA TRUNG ĐẠI 1. Không gian nghệ thuật 1. Khái niệm không gian nghệ thuật Không gian chính là môi trường tồn tại của con người với các điều kiện tự nhiên như dòng sông, cánh đồng, ngọn núi, đèo cao, biển cả. Ở đó luôn tồn tại và diễn biến mọi đời sống lao động sinh hoạt của vạn vật.
Theo Từ điển tiếng Việt, không gian được cắt nghĩa, lí giải: "Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự vật hiện tượng xung quanh đời sống con người" [84; 633]. Không gian cùng với thời gian làm nên hình thức tồn tại của thế giới, của vật chất và cũng chính là hình thức tồn tại của con người. Sẽ không thể có sự tồn tại của con người cũng như thế giới vật chất nếu không có sự tồn tại của không gian và thời gian. Đó là mối quan hệ khắng khít bền vững giữa không thời gian với thế giới con người.
Không gian chính là hình thức tồn tại của vật chất với những thuộc tính như cùng tồn tại và tách biệt, có chiều kích và kết cấu. Không gian này chính là cơ sở để con người sáng tạo nên không gian nghệ thuật trong thế giới nghệ thuật của mình. Trong sáng tác nghệ thuật, không gian là nơi để nhân vật di chuyển, sinh hoạt hay thể hiện các trạng thái tâm tư… Không gian là nơi nhà văn triển khai sự kiện, biến cố, là chỗ cho nhân vật hoạt động. Không gian trong văn học không chỉ hiện hữu mang ý nghĩa của không gian vật lý mà còn là không gian nghệ thuật.
Không gian đó không phải xuất hiện một cách ngẫu nhiên như trong đời sống sinh hoạt xã hội, mà không gian đó là do người nghệ sĩ chọn tổ chức, lựa chọn… để thể hiện ý đồ nghệ thuật. Mỗi kiểu không gian tương ứng với một cách sống riêng biệt của con người. Đó có thể là không e 17 gian rộng lớn thể hiện chí lớn, khát vọng,… cũng có thể là không gian nhỏ hẹp diễn tả sự tù túng, ngột ngạt,… cũng có khi là không gian trong tâm tưởng nhớ nhung… Không gian nghệ thuật là khái niệm thuộc phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật. Không gian nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với cảm xúc và mang ý nghĩa nhân sinh.
Trong văn chương nghệ thuật, không gian không giản đơn là không gian vật lý, không gian vật chất mà chủ yếu là tái hiện không gian tinh thần. Nói cách khác, đó là hình tượng không gian. Cấu trúc của không gian tinh thần bao giờ cũng được xác định từ chỗ đứng và điểm nhìn của tác giả, trong đó các chiều kích của không gian là những dữ kiện. Trong điêu khắc cũng như hội hoạ, không gian được người nghệ sĩ miêu tả là không gian tĩnh.
Nhà họa sĩ chỉ có thể chọn cho mình một không gian nhất định để hoàn thành bức tranh của mình, không thể cùng lúc di chuyển nhiều không gian. Trong văn học, không gian nghệ thuật là không gian có sự vận động, biến đổi. Bằng bút pháp tượng trưng, nhà văn có thể dễ dàng đưa người đọc di chuyển từ không gian này sang không gian khác trong nhiều chiều kích khác nhau. Chính nghệ thuật đặc sắc này làm cho văn học phản ánh đời sống trong sự toàn vẹn, đầy đặn.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học: "Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó" [13; 162]. Không thể có một hình tượng nghệ thuật nào không "chiếm lĩnh" một không gian nhất định. Cũng như không thể có một nhân vật nào không có một nền cảnh cụ thể. Người nghệ sĩ sáng tạo nên nhân vật của mình đi đứng nói cười, hoạt động trên nền không gian nhất định…Bên trong hình tượng nhân vật hoạt động trên các chiều kích không gian là sự thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống của người nghệ sĩ.
Quy mô không gian có ý nghĩa đặc e 18 biệt để biểu hiện sức mạnh tâm hồn. Người xưa nói "hùng tâm đại chí", chí lớn gắn với chiếm lĩnh không gian lớn… Nhà Nho thường mượn không gian rộng mở để nâng cao tinh thần tiến thủ. Hình ảnh Bắc minh Bằng vượt đường bay chín vạn dặm… là không gian hùng vỹ gắn với lý tưởng cao đẹp của nhà Nho. Đạo gia mượn không gian rộng mở tự nhiên để bộc lộ cảm giác tự do, tự tại của mỗi cá nhân… Không gian nghệ thuật là khái niệm thuộc phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với cảm xúc và mang ý nghĩa nhân sinh. Trong văn chương nghệ thuật, không gian không giản đơn là không gian vật lý, không gian vật chất mà chủ yếu là tái hiện không gian tinh thần. Nói cách khác, đó là hình tượng không gian. Cấu trúc của không gian tinh thần bao giờ cũng được xác định từ chỗ đứng và điểm nhìn của tác giả, trong đó các chiều kích của không gian là những dữ kiện.
Trong hiện thực, thời gian và không gian là dạng thức tồn tại của thế giới, của cuộc sống con người. Không có gì có thể tồn tại ngoài không gian và thời gian. Mọi cảm nhận về sự tồn tại của con người đều gắn liền với cảm nhận không gian và thời gian. Đối với người trung đại, không gian có một giá trị riêng biệt gắn liền với cảm thức của họ.
Trước hết đời sống lệ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp đã tạo nên một sự gắn bó mật thiết giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ. Mặt khác, chủ trương vô vi, sống hoà vào thiên nhiên của Lão Trang đã gieo vào tâm thức người trung đại một ý thức rất coi trọng không gian thiên nhiên. Thiên nhiên vừa rất huyền bí lại vừa rất gần gũi với con người. Do vậy, điều dễ thấy nhất trong văn học trung đại là sự xuất hiện rất thường xuyên của không gian vũ trụ, không gian thiên nhiên.
Không gian nghệ thuật trong văn học trung đại có ý nghĩa đặc biệt trong việc thể hiện quan niệm, tư tưởng và tâm hồn, tình cảm của người nghệ e 19 sĩ. Nghiên cứu về thế giới nghệ thuật văn học trung đại, trong Công trình Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, ở khía cạnh không gian nghệ thuật trong thơ trung đại nói chung, thơ Nguyễn Trãi nói riêng, GS. Trần Đình Sử nhận xét: "Vào đời Lê, trong thơ Nguyễn Trãi, không gian siêu thoát và không gian thế tục ở trong thế lựa chọn. Điều này thể hiện trong các bài như: Mộ xuân tức sự, Trại đầu xuân độ, Côn Sơn ca.
Trong thơ Nôm, sự đối lập hai không gian càng nổi bật (…) Không gian siêu thoát của Nguyễn Trãi đầy thiên nhiên hài hòa với thiên nhiên (…) Đối lập với không gian thoát tục kia là không gian thế tục với tính chất đông đúc, gập ghềnh, đắng cay" [63; 219]. Nhận định cho thấy, trong hai thế giới không gian ấy trong thơ rõ ràng có "dung chứa" từng trạng huống của người nghệ sĩ. Trong thơ ca trung đại không chỉ có không gian thiên nhiên, vũ trụ hướng tới những cái cao rộng, kỳ vỹ mà còn phản ánh những dạng thức không gian nhỏ bé, đó là không gian sinh hoạt cá nhân với những hình ảnh: căn nhà, bếp, lều mọn…, những đồ vật được con người sử dụng trong không gian này như: bàn, ghế, giường, rèm, mành, bát, chén, bầu rượu, trà…Không gian này cũng là sự thể hiện mối quan hệ tương tác với môi trường của nhà Nho, thể hiện sự chiếm lĩnh của con người. Mô hình không gian một mặt được xây dựng theo cách con người cảm thụ là trung tâm: phủ (cúi), ngưởng (ngẩng), tứ cố (nhìn bốn phía), trước sau, trong ngoài, gần xa; mặt khác, xây dựng theo mô hình chồng chất tầng lớp theo kiểu nghệ thuật vườn ngoài núi có núi, ngoài sân có cảnh, trăng, mây gió.
Không gian cũng được hình dung theo thứ bậc trên dưới: thượng giới, hạ giới, địa phủ. Con người luôn ý thức về vị trí của mình trong thế giới sống động tương quan với môi trường xung quanh. Từ đó hình thành điểm nhìn siêu cá thể, nhìn thế giới và bản thân trong toàn cảnh thế giới. Quy mô và tính chất không gian trong văn học trung đại có vai trò và ý e 20 nghĩa đặc biệt trong việc biểu thị xúc cảm, sức mạnh tâm hồn.
Trong thơ ca cổ điển các động tác trữ tình "đăng cao, vọng viễn, cúi, ngửa, ngoái đầu, tứ vọng" hợp với không gian tâm thức đương thời. Bên cạnh không gian mở là không gian khép để tạo thành sự đối lập giữa thanh cao và phàm tục, trong đời và ngoài đời. Các nhà thơ ở ẩn trong khi mở rộng cửa đón thiên nhiên thì cũng khép cửa trước đám khách tục vãng lai, cao quan hậu lộc để giữ gìn phẩm tiết, khí cách tạo sự thanh thản tâm hồn. Như vậy, về mặt thi pháp văn học, không gian nghệ thuật là phạm trù không thể thiếu vắng trong thơ văn, đặc biệt là thơ văn trung đại Việt Nam.
Tìm hiểu thế giới nghệ thuật thi ca trung đại, không gian nghệ thuật có một vị trí quan trọng. Đó là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, nó mang tính quan niệm và là sự chiếu ứng toàn bộ tiềm lực tinh thần của con người. Đó là mô hình thế giới độc lập mang tính chủ quan và ý nghĩa tượng trưng của tác giả. Không gian nghệ thuật trong tác phẩm còn là mô hình hóa các mối liên hệ về thời gian, xã hội, đạo đức của bức tranh thế giới, về trật tự thế giới và sự lựa chọn của nhà văn.
Mỗi bộ phận văn học có thế giới riêng, có cái "mã" riêng của nó. Khám phá thế giới không gian nghệ thuật được thể hiện trong tác phẩm, tức "giải mã" thế giới nghệ thuật ấy sẽ góp phần nhận diện rõ hơn về tư tưởng, tình cảm và phong cách người nghệ sĩ, chắc hẳn trong từng kiểu không gian khác nhau là sự thể hiện tư tưởng, tâm hồn trong từng trạng huống khác nhau của người nghệ sĩ. Chức năng của không gian nghệ thuật Không gian nghệ thuật có những chức năng nhất định trong việc thực thi vai trò nghệ thuật của mình. Không gian nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất với không gian khách thể.
Bản thân không gian vật chất tồn tại khách quan, nghĩa là sự tồn tại của nó không phụ thuộc vào ý thức của con người.