Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỆ THỐNG QUỸ TÍN DỤNG NHÂN DÂN 1. Khái lược về Quỹ tín dụng nhân dân 1. Khái niệm Quỹ tín dụng nhân dân QTDND là tên gọi của loại hình HTXTD kiểu mới ở Việt Nam được thành lập theo Quyết định số 390/QĐ-TTg ngày 27/7/1993 của Thủ tướng Chính phủ về việc triển khai thí điểm thành lập QTDND. Nghị định 48/2001/NĐ-CP ngày 13/8/2001 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của QTDND giải thích: " Quỹ tín dụng nhân dân là loại hình tổ chức tín dụng hợp tác hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh, thực hiện mục tiêu chủ yếu là tương trợ giữa các thành viên nhằm phát huy sức mạnh của tập thể và của từng thành viên giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và cải thiện đời sống”[6, Điều2] Theo Luật các Tổ chức tín dụng 2010: “ Quỹ tín dụng nhân dân là tổ chức tín dụng do các pháp nhân, cá nhân và hộ gia đình tự nguyện thành lập dưới hình thức hợp tác xã để thực hiện một số hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này và Luật hợp tác xã nhằm mục tiêu chủ yếu là tương trợ nhau phát triển sản xuất, kinh doanh và đời sống" [37, Điều 4] 1.
Cơ cấu và đặc trưng cơ bản của Quỹ tín dụng nhân dân 1. Cơ cấu hệ thống QTDND Trước đây hệ thống QTDND bao gồm QTDND Trung ương và các QTDND cơ sở. Theo Luật các TCTD năm 2010 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2011 thì hệ thống QTDND gọi chung là TCTD là HTX, không còn tên gọi là QTDND Trung ương và QTDND cơ sở mà thay vào đó là khái niệm NH LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 HTX và QTDND. Thành viên của NH HTX bao gồm tất cả các QTDND và các pháp nhân góp vốn khác; thành viên của QTDND bao gồm các cá nhân, hộ gia đình và các pháp nhân góp vốn khác.
Những đặc trưng cơ bản của TCTD là HTX a. Ngân hàng HTX Ngân hàng HTX có những đặc trưng cơ bản của QTDND Trung ương trước đây. Hoạt động chủ yếu của NH HTX là điều hòa vốn và thực hiện các hoạt động ngân hàng đối với thành viên là QTDND. Ngoài ra, NH HTX còn được thực hiện một số hoạt động ngân hàng, hoạt động kinh doanh khác sau khi được NHNN chấp thuận, cụ thể: Một là, nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các loại tiền gửi khác.
Hai là, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. Ba là, cấp tín dụng dưới các hình thức: cho vay, chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và các giấy tờ có giá khác; bảo lãnh ngân hàng, phát hành thẻ tín dụng, bao thanh toán trong nước, bao thanh toán quốc tế với các ngân hàng được phép thực hiện thanh toán quốc tế và các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được NHNN chấp thuận. Bốn là, mở tài khoản thanh toán cho khách hàng. Năm là, cung ứng các phương tiện thanh toán Sáu là, cung ứng các dịch vụ thanh toán bao gồm: dịch vụ thanh toán trong nước, dịch vụ thanh toán quốc tế, và các dịch vụ thanh toán khác sau khi được NHNN chấp thuận.
Như vậy, so với mô hình QTDNDTW trước đây, NH HTX đã được phép thực hiện một số nghiệp vụ của một ngân hàng, đó là cơ hội đối với sự phát triển và lớn mạnh của loại hình TCTD này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quỹ tín dụng nhân dân Giới hạn hoạt động của QTDND hẹp hơn so với mô hình NH HTX. QTDND chỉ được hoạt động một số nghiệp vụ sau: Một là, nhận tiền gửi bằng đồng Việt Nam trong các trường hợp: tiền gửi của thành viên, tiền gửi của các tổ chức, cá nhân không phải là thành viên theo quy định của NHNN.
Hai là, cho vay bằng đồng Việt Nam trong các trường hợp: cho vay đối với khách hàng là thành viên và cho vay đối với khách hàng không phải là thành viên theo quy định của NHNN. Ba là, cung ứng dịch vụ chuyển tiền, thực hiện các nghiệp vụ thu hộ, chi hộ cho các thành viên. Ngoài ra, QTDND được thực hiện một số nghiệp vụ khác như: Tiếp nhận vốn ủy thác cho vay của Chính phủ, tổ chức, cá nhân; vay vốn của các TCTD, tổ chức tài chính khác Tham gia góp vốn thành lập NH HTX Mở tài khoản tiền gửi tại NHNN; mở tài khoản thanh toán tại NHTM, chi nhánh NH nước ngoài Nhận ủy thác và làm đại lý một số lĩnh vực liên quan đến hoạt động ngân hàng, quản lý tài sản theo quy định của NHNN; Làm đại lý kinh doanh bảo hiểm Cung ứng dịch vụ tư vấn về ngân hàng, tài chính cho các thành viên. Mục tiêu hoạt động chủ yếu là tương trợ giữa các thành viên QTDND do các thành viên cùng nhau góp vốn thành lập với mục tiêu là được cung cấp các dịch vụ một cách thuận tiện, thường xuyên và ổn định với giá cả hợp lý.
Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, để duy trì khả năng cạnh tranh của mình, các QTDND vừa phải đảm bảo trang trải các chi phí đã bỏ ra, vừa phải đảm bảo có tích lũy với quy mô ngày càng lớn để phát triển, vừa phải thực hiện tốt mục tiêu hỗ trợ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 thành viên một cách lâu dài, ngày càng thuận lợi hơn, chất lượng tốt hơn và chi phí hợp lý hơn. Thành viên vừa là chủ sở hữu, vừa là khách hàng: Đây là điểm khác biệt so với các loại hình doanh nghiệp khác. Thành viên là chủ sở hữu của QTDND nên họ coi đây như là tổ chức của bản thân họ, họ tham gia gánh vác công việc và quản lý, giám sát tổ chức đồng thời họ cũng sử dụng nhiều hơn các dịch vụ của tổ chức và như thế bản thân họ và QTDND có điều kiện để phát triển tốt hơn. QTDND thường hoạt động gắn chặt với địa bàn làng xã Do các QTDND là các tổ chức trợ giúp, tự quản lý và tự chịu trách nhiệm.
Phạm vi hoạt động của QTDND chủ yếu ở các địa bàn nông nghiệp nông thôn, các tụ điểm dân cư gắn với địa bàn hành chính cấp xã phường hoặc liên xã, liên phường, có thể trong phạm vi ngành nghề. Tính khu vực này một mặt tránh được sự cạnh tranh nội bộ giữa các QTDND, mặt khác giúp các QTDND đảm bảo kiểm soát được các hoạt động trong khu vực hoạt động của mình, đồng thời, giúp các QTDND gần gũi, thông hiểu thành viên… Đây là yếu tố thuận lợi cho hoạt động của QTDND. Các QTDND có tính hệ thống cao Do các QTDND do đều có cùng một tên gọi là QTDND, cùng một biểu tượng, tuy nhiên chính điều này tạo ra tính ảnh hưởng dây chuyền cho các QTDND Đó là khi một QTDND yếu kém, gặp khó khăn về khả năng chi trả ở một địa phương sẽ dẫn tới suy đoán của người dân ở địa phương khác về khả năng chi trả của QTDND tại địa phương họ. Đặc điểm này sẽ không những làm cho một số QTDND, mặc dù đang hoạt động tốt, cũng dễ bị lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả, mà cả hệ thống cũng bị ảnh hưởng, gây ra sự bất ổn về trật tự, an ninh chính trị xã hội ở các địa phương.
Có thể thấy, tính dây chuyền vừa là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 điểm mạnh của QTDND, nhưng cũng là một yếu điểm nội tại đặc thù của nó nên cần được đặc biệt lưu ý và có biện pháp phòng ngừa hữu hiệu. QTDND được tổ chức theo hình thức hợp tác “ĐỐI NHÂN” Theo đó, các thành viên tuy góp vốn nhiều ít khác nhau, nhưng hoàn toàn bình đẳng và dân chủ với nhau, không có chuyện “cá lớn ép cá bé”. Tất cả mọi thành viên góp vốn ít hay nhiều đều chỉ có một quyền biểu quyết như nhau. Thành viên tham gia QTDND có quyền sở hữu và quản lý mọi tài sản và hoạt động của QTDND, thành viên vừa là người góp vốn, vừa là người gửi vốn và vay vốn, thành viên được hưởng các dịch vụ và kết quả hoạt động của QTDND.
Vị trí, vai trò của Quỹ tín dụng nhân dân Trong công cuộc phát triển kinh tế đất nước thì nông nghiệp - nông thôn chiếm một vị trí hết sức quan trọng. Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 5, khoá VII đã đề ra những định hướng cơ bản về mục tiêu, phương hướng, chính sách và các biện pháp chủ yếu để tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội nông thôn; trong đó, xác định những yêu cầu, nhiệm vụ của hoạt động tiền tệ, tín dụng và ngân hàng trên địa bàn nông nghiệp - nông thôn nhằm thực hiện thắng lợi Nghị quyết Trung ương lần thứ 5. Nhu cầu vốn cho sản xuất đối với nông nghiệp nông thôn ngày càng lớn và bức thiết đối với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Địa bàn nông thôn rộng lớn, yêu cầu sản xuất kinh doanh đa dạng, cần phát huy hoạt động của cả Ngân hàng thương mại và Hợp tác xã tín dụng mới đáp ứng được yêu cầu huy động vốn và cho vay nhất là kinh tế hộ đến tận thôn xã.
Tuy nhiên các HTXTD ra đời trong thời kỳ bao cấp, xây dựng theo phong trào, tính tự nguyện chưa cao, yếu tố thị trường chưa được quan tâm và cũng chưa tính đến nhu cầu thực tế của nền kinh tế. Vì thế, khi Nhà nước tiến hành đổi mới phát triển kinh tế theo hướng thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 cơ chế thị trường đi vào hoạt động thay cho cơ chế bao cấp thì các HTXTD này đã không chuyển hướng kịp với cơ chế mới và không có sự liên kết giúp đỡ lẫn nhau nên lâm vào tình trạng hết sức khó khăn, hàng loạt HTXTD không có khả năng chi trả, mất khả năng thanh toán phải ngừng hoạt động. Đến khi có Pháp lệnh Ngân hàng, HTXTD, Công ty tài chính, Ngân hàng Nhà nước đã hướng dẫn, điều chỉnh các Hợp tác xã hoạt động theo Luật. Mặt khác, ở nông thôn đang xuất hiện các hình thức tín dụng tư nhân, cho vay với lãi suất cao, đó chính là nhân tố kìm hãm sự phát triển sản xuất.