Nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS Tô Vĩnh Diện

Luận văn thạc sĩ phân tích giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS Tô Vĩnh Diện. Nghiên cứu thực trạng và đề xuất các phương pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Bình
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hảo
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tại trường THCS Tô Vĩnh Diện, xã Xuân Hải, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS tại trường Tô Vĩnh Diện

Giáo dục kỹ năng sống (KNS) là quá trình trang bị cho học sinh những năng lực cốt lõi để đối phó hiệu quả với các thách thức trong cuộc sống. Tại trường THCS Tô Vĩnh Diện, xã Xuân Hải, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, việc nâng cao chất lượng giáo dục KNS trở thành nhu cầu cấp thiết. Khái niệm KNS được tiếp cận dựa trên bốn trụ cột giáo dục: học để biết, học để làm, học để làm người và học để cùng chung sống. Các KNS cốt lõi bao gồm kỹ năng tự nhận thức, giao tiếp, xác định giá trị, ra quyết định và đặt mục tiêu. Đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi THCS với nhiều biến động đòi hỏi một chương trình giáo dục KNS phù hợp, giúp các em hình thành nhân cách và thích ứng tích cực. Công tác này tại trường đang được chú trọng nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức cần giải pháp đồng bộ.

1.1. Khái niệm và phân loại kỹ năng sống trong bối cảnh trường THCS

Kỹ năng sống được định nghĩa là khả năng thích ứng và hành vi tích cực cho phép cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày. Tại trường THCS Tô Vĩnh Diện, KNS được phân loại thành các nhóm chính: kỹ năng xã hội (giao tiếp, hợp tác), kỹ năng nhận thức (ra quyết định, tư duy phê phán), kỹ năng cảm xúc (quản lý stress, đồng cảm) và kỹ năng thực hành (đặt mục tiêu, kiên định). Việc hiểu rõ phân loại này giúp giáo viên xây dựng nội dung giảng dạy có hệ thống, phù hợp với đặc điểm phát triển của học sinh THCS tại địa phương.

1.2. Đặc điểm tâm sinh lý học sinh THCS và nhu cầu giáo dục kỹ năng sống

Học sinh THCS (11-15 tuổi) trải qua giai đoạn dậy thì với nhiều biến đổi về tâm sinh lý. Các em bắt đầu hình thành nhân cách, tìm kiếm bản sắc cá nhân nhưng cũng dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh. Nhu cầu được tôn trọng, được thể hiện bản thân và được định hướng rất cao. Tại trường Tô Vĩnh Diện, đặc điểm này đặt ra yêu cầu cấp thiết về giáo dục KNS để giúp học sinh phát triển kỹ năng tự nhận thức, quản lý cảm xúc và xây dựng các mối quan hệ lành mạnh. Giáo dục KNS đúng đắn là công cụ hỗ trợ các em vượt qua khủng hoảng tuổi vị thành niên một cách tích cực.

II. Phân tích thực trạng và vấn đề giáo dục kỹ năng sống tại trường THCS Tô Vĩnh Diện

Thực trạng giáo dục KNS tại trường THCS Tô Vĩnh Diện tồn tại nhiều vấn đề bất cập. Nhận thức về tầm quan trọng của KNS trong một bộ phận cán bộ, giáo viên và học sinh còn hạn chế. Việc tích hợp lồng ghép KNS vào các môn học gặp khó khăn do thiếu tài liệu hướng dẫn chuẩn và giáo viên chưa được đào tạo bài bản về lĩnh vực này. Cơ sở vật chất phục vụ các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm còn thiếu thốn. Đặc biệt, áp lực thành tích về điểm số và tỷ lệ lên lớp đã vô hình chung chiếm dụng thời gian rèn luyện KNS của học sinh. Các hoạt động giáo dục KNS hiện nay chủ yếu mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu và thiếu tính liên tục.

2.1. Thực trạng triển khai các hoạt động giáo dục kỹ năng sống

Các hoạt động giáo dục KNS tại trường THCS Tô Vĩnh Diện chủ yếu được thực hiện thông qua giờ sinh hoạt lớp, hoạt động Đoàn Đội và một số tiết học lồng ghép. Tuy nhiên, nội dung các buổi sinh hoạt thường chưa đi sâu vào KNS cốt lõi. Giáo viên chủ nhiệm và Tổng phụ trách Đội chưa được trang bị kiến thức chuyên sâu về tâm lý học đường và tham vấn. Hoạt động ngoại khóa mang tính thời vụ, thiếu kế hoạch dài hạn. Sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình và các tổ chức xã hội trong việc giáo dục KNS còn lỏng lẻo, chưa tạo được sức mạnh tổng hợp.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân của vấn đề

Nguyên nhân chính dẫn đến hạn chế trên là do thiếu đội ngũ giáo viên có chuyên môn về giáo dục KNS. Chương trình đào tạo chính quy chưa cung cấp đủ kiến thức về lĩnh vực này. Ngân sách và cơ sở vật chất đầu tư cho các hoạt động trải nghiệm, kỹ năng còn eo hẹp. Tư duy chạy theo thành tích đã tạo áp lực lớn, khiến việc giáo dục KNS bị xem nhẹ. Mặt khác, chưa có bộ công cụ đánh giá chuẩn về năng lực KNS của học sinh, nên khó đo lường hiệu quả của các can thiệp. Sự thiếu đồng bộ trong chỉ đạo từ cấp trên cũng là một nguyên nhân.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống tại trường THCS Tô Vĩnh Diện

Để nâng cao chất lượng giáo dục KNS, cần triển khai hệ thống giải pháp đồng bộ. Trước hết là nâng cao nhận thức của toàn thể cán bộ, giáo viên, học sinh và phụ huynh về vai trò của KNS. Thứ hai, tập trung bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về phương pháp tích hợp KNS và tổ chức hoạt động trải nghiệm. Thứ ba, xây dựng kế hoạch giáo dục KNS dài hạn, lồng ghép vào chương trình chính khóa và các hoạt động ngoại khóa. Thứ tư, tăng cường cơ sở vật chất, tạo không gian an toàn cho học sinh thực hành KNS. Cuối cùng, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng để tạo môi trường giáo dục thống nhất.

3.1. Giải pháp nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực

Giải pháp đầu tiên là tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo chuyên đề về giáo dục KNS cho toàn bộ giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm và cán bộ Đoàn Đội. Nội dung tập huấn cần tập trung vào các KNS cốt lõi, phương pháp lồng ghép vào môn học và kỹ năng tổ chức hoạt động nhóm. Song song đó, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn cụ thể cho từng khối lớp. Đối với học sinh, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, chiếu phim tư liệu để các em nhận thức rõ lợi ích của KNS. Phụ huynh cũng cần được thông tin qua các buổi họp mặt để phối hợp giáo dục con em tại nhà.

3.2. Giải pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm và phối hợp liên ngành

Cần xây dựng kế hoạch tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm sáng tạo định kỳ theo từng tháng hoặc học kỳ. Các hoạt động nên đa dạng như: câu lạc bộ kỹ năng, diễn đàn thanh thiếu niên, tình nguyện cộng đồng, tham quan thực tế. Đặc biệt, phát huy vai trò của Trung tâm Hoạt động Thanh thiếu nhi tỉnh và các tổ chức xã hội như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ để phối hợp tổ chức. Nhà trường cần đầu tư khu vực sân chơi, phòng chức năng phục vụ các hoạt động này. Việc đánh giá kết quả cần dựa trên sự thay đổi hành vi tích cực của học sinh, không chỉ qua điểm số.

IV. Kết luận và ứng dụng giải pháp giáo dục kỹ năng sống

Nghiên cứu đã xác định các giải pháp khả thi để nâng cao chất lượng giáo dục KNS tại trường THCS Tô Vĩnh Diện. Các giải pháp tập trung vào con người (nhận thức, năng lực giáo viên), chương trình (lồng ghép, hoạt động ngoại khóa) và môi trường (cơ sở vật chất, phối hợp liên ngành). Việc áp dụng các giải pháp này một cách đồng bộ và kiên trì sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện, có đủ năng lực thích ứng với xã hội hiện đại. Thành công của mô hình tại trường Tô Vĩnh Diện có thể trở thành kinh nghiệm quý báu cho các trường THCS khác trong tỉnh Phú Yên và các địa phương có điều kiện tương tự, góp phần vào sự nghiệp đổi mới giáo dục.

4.1. Kết quả kỳ vọng từ việc áp dụng các giải pháp

Khi các giải pháp được triển khai hiệu quả, kỳ vọng sẽ đạt được những kết quả tích cực. Nhận thức của học sinh về KNS được nâng cao rõ rệt. Các em biết cách tự nhận thức, quản lý cảm xúc, giao tiếp hiệu quả và ra quyết định có trách nhiệm. Mối quan hệ thầy trò, bạn bè trở nên lành mạnh, giảm thiểu tình trạng bạo lực học đường. Giáo viên tự tin hơn trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục KNS. Không khí nhà trường trở nên cởi mở, sáng tạo. Chất lượng giáo dục toàn diện được cải thiện, không chỉ dừng lại ở kết quả học tập văn hóa.

4.2. Ứng dụng và hướng phát triển trong tương lai

Các giải pháp đề xuất có tính ứng dụng cao và có thể nhân rộng. Trước mắt, nhà trường cần xây dựng đề án cụ thể, phân công trách nhiệm và lộ trình thực hiện. Về lâu dài, cần kiến nghị Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Yên đưa giáo dục KNS thành một tiêu chí đánh giá trường học. Hướng phát triển là số hóa các tài liệu, bài giảng về KNS để giáo viên dễ dàng tiếp cận. Đồng thời, tăng cường hợp tác với các tổ chức phi chính phủ, các chuyên gia giáo dục để cập nhật phương pháp mới. Mục tiêu cuối cùng là hình thành một hệ sinh thái giáo dục KNS bền vững, lấy học sinh làm trung tâm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG 1. Tổng quan về giáo dục kỹ năng sống 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Vào cuối những năm 1960, thuật ngữ KNS đã được các nhà tâm lý học thực hành đưa ra và coi đó như một trong những KN xã hội rất quan trọng trong việc phát triển cá nhân. Vấn đề GDKNS được đặt nền móng, được quan tâm tìm hiểu từ thập niên 80 của thế kỷ XX.

Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước phương Tây, việc nghiên cứu KNS đã được nhiều tổ chức quan tâm, tìm hiểu từ rất sớm. Từ trước những năm 1970 của thế kỷ XX trong các sách tâm lý học của Liên Xô cũ đã đề cập đến thuật ngữ KN [9, tr. Bắt đầu từ năm 1979, Gilbert J. Botvin, giáo sư tiến sĩ người Mỹ về tâm lý học, đã công bố một chương trình GDKNS có hiệu quả cao cho thanh thiếu niên, nhằm giúp xây dựng cho người học có những khả năng từ chối những lời mời, rủ rê sử dụng chất gây nghiện bằng cách nâng cao sự tự khẳng định bản thân, KN ra quyết định và tư duy phê phán.

Chương trình gồm các tài liệu hướng dẫn GV, HS và băng casset thư giãn được triển khai rộng rãi trong các trường học khác, từ trường công lập đến các trung tâm tạm giam thanh thiếu niên trên toàn nước Mỹ và đã thu được kết quả ấn tượng, cho đến nay vẫn được đánh giá rất cao [24]. Từ những năm 90 của thế kỉ XX, các tổ chức Liên Hiệp Quốc như WHO, UNICEF, UNESCO đã chung sức xây dựng chương trình GDKNS cho thanh thiếu niên. Bởi những thử thách mà những trẻ em và thanh niên phải đối mặt là rất nhiều và đòi hỏi cao hơn là những KN đọc, viết và tính toán tốt nhất [6]. Tại các nước phát triển như Mỹ, Anh… GDKNS được đặt biệt coi trọng và có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị cao như: - Mô hình tác động của việc GDKNS do Birell Weisen và Orley đưa ra năm 1994 [23] Life Skills Training: Promoting Health and Personal Development: Teacher’s Manual (Huấn luyện KNS: Tăng cường sức khỏe và phát triển cá nhân: Cẩm nang cho giáo viên) của giáo sư G.

6 - Skills for the Primary School Child: Promoting the Protection of Children (KN cho HS tiểu học: Đẩy mạnh sự Bảo vệ trẻ em) do tổ chức TACADE của Anh đề ra. Trên cơ sở tiêu chuẩn hóa việc GD đào tạo phát triển, và nâng cao hiệu quả hoạt động của người lao động, Bộ lao động Mỹ đã tài trợ cho Hiệp hội những người làm công tác đào tạo và phát triển Mỹ (American Society for Training and Development – ASTD) thực hiện một nghiên cứu về những kỹ năng mà các tổ chức đòi hỏi [25]. Đồng thời Hội đồng thư ký về những KN cần thiết phải đạt được (SCANS) cũng thực hiện một nghiên cứu về vấn đề này. Trên cơ sở hai nghiên cứu tầm cỡ này đã hình thành mô hình về những KN mà các tổ chức mong muốn (Employability skills).

Những KN mà các tổ chức mong muốn là các nhóm KN cốt lõi có thể sử dụng ở những môi trường và điều kiện khác nhau mà các KN này thể hiện những chức năng cốt lõi và những kiến thức, thái độ, và kỹ năng “mềm” được đòi hỏi bởi nơi làm việc của thế kỷ 21. Những KN này là cần thiết cho sự thành công nghề nghiệp tại tất cả các cấp độ làm việc và cho sự thành công tại tất cả các cấp độ GD khác nhau. Mô hình này thể hiện 16 kỹ năng khác nhau [27], được phân thành 6 nhóm: - Những kỹ năng về năng lực cơ bản: đọc, viết, tính toán - Những kỹ năng truyền đạt: nói, nghe - Những kỹ năng về năng lực thích ứng: giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo - Những kỹ năng phát triển: tự trọng, động viên và xác định mục tiêu, hoạch định sự nghiệp - Những kỹ năng về hiệu quả của nhóm: quan hệ qua lại giữa các cá nhân, làm việc đồng đội, đàm phán - Những kỹ năng tác động, ảnh hưởng: hiểu biết văn hóa tổ chức, lãnh đạo tập thể Tại Úc: Hội đồng Kinh doanh Úc (The Business Council of Australia - BCA) và phòng thương mại và công nghiệp (The Australian Chamber of Commerce and Industry - ACCI) với sự bảo trợ của Bộ giáo dục đào tạo và Khoa học (The Department of Education, Science and Training - DEST) và Hội đồng GD quốc gia 7 (The Australian National Training Authority - ANTA) đã xuất bản cuốn “KN hành nghề cho tương lai” năm 2002. Cuốn sách cho thấy các KN và kiến thức mà người sử dụng lao động yêu cầu bắt buộc phải có.

KN hành nghề (employability skills) là các KN cần thiết không chỉ để có được việc làm mà còn để tiến bộ thông qua việc phát huy tiềm năng cá nhân và đóng góp vào định hướng chiến lược của tổ chức. Các KN hành nghề bao gồm 8 KN, trong số đó có 5 KN giống của Mỹ và bổ sung thêm 3 KN cụ thể như sau: - KN sáng tạo và mạo hiểm (Initiative and enterprise skills) - KN lập kế hoạch và tổ chức công việc (Planning and organizing skills) - KN công nghệ (Technology skills) Tại Canada: Chính phủ Canada, Bộ Phát triển Nguồn Nhân lực và KN Canada (HRSDC) phụ trách về việc phát triển KN cho người lao động. Bộ cũng đã có những nghiên cứu để đưa ra danh sách các KN cần thiết cho người lao động. Tổ chức phi lợi nhuận của Canada, chuyên nghiên cứu và phân tích các xu hướng kinh tế cũng đã có nghiên cứu và đưa ra danh sách các KN hành nghề cho thế kỷ 21 (Employability Skills 2000 +) bao gồm một số KN giống Mỹ và Úc và chú trọng thêm những KN như: - KN tư duy và hành vi tích cực (Positive attitudes and behaviours skills) - KN thích ứng (Adaptability skills) - KN nghiên cứu khoa học, công nghệ và toán học (Science, technology and mathematics skills) Tại các nước đang phát triển chủ yếu là tại khu vực Mỹ Latinh, châu Phi và châu Á, với sự tài trợ của các tổ chức Liên Hiệp Quốc, chương trình GDKNS đã được phát triển rộng khắp ở các nước từ Nam Á (Bangladesh, Bhutan, Ấn Độ, Nepal, Sri Lanka), Trung Á (Mông Cổ) đến Đông Nam Á.

Và tiếp cận được với thanh thiếu niên, thông qua mạng lưới toàn cầu, các cuộc hội thảo, cung cấp tư liệu, vật liệu cho các nước thành viên và phối hợp chặt chẽ với nhau. Tại khu vực Đông Nam Á các chương trình GDKNS được triển khai chủ yếu vào 5 năm cuối của thế kỷ XX.Ở Singapore, chính phủ Singapore đã thành lập Cục 8 phát triển lao động WDA (Workfore Development Agency), WDA đã thiết lập hệ thống các KN hành nghề ESS (Singapore Employability Skills Systems) [31]. bao gồm những KN thiết yếu như: - KN học tập suốt đời (Lifelong learning) - KN công sở và tính toán (Workplace literacy and numeracy) - KN tư duy mở toàn cầu (Global mindset) - KN an toàn lao động và vệ sinh sức khỏe (Health and workplace safety) Tại Thái Lan, năm 1996, GDKNS được đưa ra cùng chương trình ngăn chặn AIDS, được thực hiện ở cả ba bậc học phổ thông, chủ yếu là qua các hoạt động ngoại khóa, hiện nay được mở rộng thêm các lĩnh vực: sức khỏe sinh sản, thuốc lá và ma túy, vấn đề giới … và trở thành nội dung bắt buộc giảng dạy trong chương trình của nhà trường. Tại Lào bắt đầu từ năm 1997, đầu tiên nội dung GDKNS có liên quan đến GD phòng tránh HIV/AIDS được lồng ghép vào chương trình GD chính quy, không chính quy và các trường đào tạo giáo viên.

Từ năm 1997- 2002 GDKNS được giảng dạy rộng rãi trong nhà trường từ bậc Tiểu học đến Trung học phổ thông [2]. Ở Campuchia, GDKNS trong nhà trường được thực hiện nhằm gắn kết GD với nhu cầu xã hội. KNS được xem là năng lực mà con người cần phải có để nâng cao các điều kiện sống nhằm phát triển đất nước. KN tìm việc, kiếm sống của bản thân, gia đình là những KN quan trọng, cần thiết của giới trẻ và người trưởng thành.

KNS được thực hiện trong đào tạo chính quy ở nhà trường với phương thức tích hợp vào bài học của các môn học cơ bản từ lớp 1 đến lớp 12, các KN tiền nghề nghiệp từ lớp 6 đến lớp 12 được tổ chức dạy và thực hành trong các tiểu ban công nghệ [2]. Ở Malaysia, GDKNS do bộ GD và các cơ quan khác thực hiện. Bộ GD coi KNS là môn KN của cuộc sống (living skills).Trong chương trình GD ở Malaysia môn này được dạy như là một môn học ở trường tiểu học từ lớp 4,5,6, ở THCS từ lớp 7,8,9 và còn đan xen vào các môn học khác [2, tr. 9 Như vậy, KNS đã được nghiên cứu, tích hợp vào GD thông qua chương trình GDKNS, được triển khai rộng rãi trên thế giới, cả trong GD chính quy và không chính quy và ngày càng phát triển mạnh mẽ, các nước trên thế giới đã rất chú trọng đến các KNS dành cho người lao động.

Các nghiên cứu trong nước Từ năm 1996, thuật ngữ KNS được người Việt Nam biết đến bắt đầu từ chương trình của Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) (1996). GDKNS để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường. Quan niệm về KNS được giới thiệu trong chương trình này chỉ bao gồm những KNS cốt lõi như: KN tự nhận thức, KN giao tiếp, KN xác định giá trị, KN ra quyết định, KN kiên định, KN đặt mục tiêu … do các chuyên gia Úc tập huấn. Tham gia chương trình này đầu tiên gồm có ngành GD và Hội chữ thập đỏ.

Sang giai đoạn 2, chương trình được mang tên “GD sống khỏe mạnh và KNS” đã làm rõ hơn khái niệm về KNS. Ngoài ngành GD, đối tác tham gia còn có 2 tổ chức xã hội chính trị là Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Liên Hiệp Phụ Nữ Việt Nam [2, tr. Khái niệm KNS chỉ thực sự được hiểu thấu đáo sau hội thảo “Chất lượng GD và KNS” do UNESCO tài trợ được tổ chức từ ngày 23 đến ngày 25 tháng 10 năm 2003 tại Hà Nội. Từ đó, những người làm công tác GD ở Việt Nam đã hiểu đầy đủ hơn về KNS và trách nhiệm phải GDKNS cho người học.

KNS được tiếp cận dựa trên bốn trụ cột của GD bao gồm: Học để biết (Learning to know), Học để làm (Learning to do), Học để làm người (Learning to be) và Học để cùng chung sống (Learning to live together) [29].