Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY CỦA GIÁO VIÊN TRƯỜNG CHÍNH TRỊ CẤP TỈNH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Nhiều nghiên cứu về đổi mới phương pháp giảng dạy đã được các nhà nghiên cứu giáo dục quan tâm ở trên toàn thế giới, cụ thể như: Từ thế kỉ XVII, J.Comenxki (1592-1670) đã đưa ra những yêu cầu cải thiện PPGD theo hướng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của người học. Theo ông, giảng dạy thế nào để người học thích thú học tập và có những cố gắng bản thân để nắm lấy tri thức.
Hơn nữa, giáo dục cần có có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách của người học. Ông đưa ra lời khuyên: Hãy tìm ra phương pháp cho giáo viên dạy ít hơn, học viên học được nhiều hơn [6]. Trong cuốn "Phát huy tính tích cực của học viên thế nào" của I.Kharlamốp đã khẳng định vai trò to lớn của đổi mới PPGD trong việc tiếp thu tri thức mới. Tác giả cho rằng: “Quá trình nắm kiến thức mới không thể hình thành bằng cách học thuộc bình thường các quy tắc, các kết luận khái quát quát hoá, nó phải được xây dựng trên cơ sở của việc cải tiến PPGD, của viêc phân tích tính lôgích sâu sắc tài liệu, sự kiện làm nền tảng cho việc hình thành các khái niệm khoa học" [15, tr.
Nhấn mạnh đến sự phát triển PPGD có Đixxtervec nhà giáo dục người Đức, với tác phẩm “Hướng dẫn việc đào tạo giáo viên Đức” như sau: “Chỉ có sự truyền thụ tài liệu của giáo viên mà thôi dù nghệ thuật đến đâu chăng nữa cũng không thể bảo đảm được sự lĩnh hội kiến thức của học viên. Nắm vững kiến thức, thực sự lĩnh hội chúng, cái đó học viên phải tự mình làm lấy, bằng trí tuệ của bản thân”. ông thiên về phương pháp giảng dạy “phát triển” hơn là phương pháp giảng dạy “thông báo” [dẫn theo 27]. 6 Nhà giáo dục học người Nga Đ.K Usinxki (1824 - 1870) đã đề cập tới tính tích cực trong PPGD như là “ cơ sở vững chắc cho mọi sự học tập có hiệu quả”.
Theo ông, đổi mới PPGD nhằm định hướng vào môi trường xung quanh, biết hành động một cách sáng tạo, biết tự mình nâng cao trình độ học vấn, phát triển bản thân và có kĩ năng tự giành lấy kiến thức [dẫn theo 27]. Đổi mới phương pháp giảng dạy trong đó chú trọng đến việc dạy học theo nhóm nhỏ hay hợp tác nhóm, theo A.Francisco (1993): "Học tập nhóm là một phương pháp học tập mà theo phương pháp đó học viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập". Điều đó rất phù hợp trong thời đại ngày nay, khi khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển thì yêu cầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn bao giờ hết. Làm việc theo nhóm có thể tập trung những mặt mạnh của từng người và bổ sung, hoàn thiện cho nhau những điểm yếu (dẫn theo [29]).
Thế kỷ XX, các nước phương Tây nổi lên cuộc cách mạng tìm phương pháp giáo dục mới dựa trên cơ sở tiếp cận “Lấy người học làm trung tâm” để làm sao phát huy hết năng lực nội sinh của người học, đại diện cho tư tưởng này là J.Deway, ông cho rằng: “Học sinh là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục” (dẫn theo [29]). Golam Kibria giảng viên của đại học RMIT cho rằng “Đổi mới phưng pháp giảng dạy là cần thiết cho hiện tại và tương lai của giáo dục để giúp học sinh phát triển tiềm năng hoàn hảo, đạt được những hiểu biết mới hoặc mở ra các kênh kích thích trí tuệ mới hay tăng cường sức mạnh tư duy thiết thực và sáng tạo của học sinh không” (dẫn theo [38]). 7 Behrouz Ahmadi-Nedushan (2014) cho rằng giảng dạy sáng tạo, sinh viên được tham gia vào một loạt các hoạt động giáo dục sáng tạo, tác động cao, từ thiết kế trò chơi giáo dục để nghiên cứu với các tác động thực tế. Giảng viên cần sử dụng các trang thiết bị hiện đại vào quá trình thiết kế bài giảng cũng như giảng dạy, cụ thể như: Video, âm thanh, Ảnh động… [38].
Những nghiên cứu trong nước Ngày 19/01/2018 Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đã công bố Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) mới, chương trình được xây dựng theo định hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với xu thế phát triển chương trình của các nước tiên tiến, nhằm thực hiện yêu cầu của Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội: "Tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà trí, đức, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh". Đổi mới phương pháp dạy học là một giải pháp được xem là then chốt, có tính đột phá cho việc thực hiện chương trình này. Trong bài "Đổi mới căn bản, toàn diện để hoàn thiện một nền giáo dục và đào tạo Việt Nam nhân bản" (Tạp chí Cộng sản, số 885-7/2016), Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) Phùng Xuân Nhạ nhấn mạnh: "Ngày nay, khi tri thức đã trở thành yếu tố hàng đầu để phát triển kinh tế tri thức thì các nước trên thế giới đều ý thức được rằng giáo dục là đòn bẩy quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng và phát triển xã hội bền vững". Nhận thức sâu sắc về điều đó, việc đổi mới phương pháp giảng dạy trong thời đại tri thức nhằm đáp ứng sự thay đổi của cuộc sống là một tất yếu.
Trong các bài báo khoa học "Dạy cách học" (Báo Nhân Dân hằng tháng, số 266-4/2016) và "Dạy cách học - một trọng tâm trong đổi mới tư duy giáo dục hiện nay - Tạp chí Giáo dục, số 378-3/2016). Theo đó, việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm đáp ứng bối cảnh của thời đại, nhu cầu phát triển 8 đất nước, nhu cầu phát triển nguồn nhân lực, mục tiêu giáo dục phổ thông, yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực, phù hợp với nội dung giáo dục từng cấp, lớp được xem như một điều kiện có tính tiên quyết, nhằm quán triệt quan điểm chỉ đạo trong Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế: "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học". - Trong cuốn “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về dạy và học môn Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong trường đại học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội (2004) của tác giả Nguyễn Duy Bắc”. Tác giả đã tổng quát những vấn đề nổi bật của việc giảng dạy môn Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời đề ra giải pháp đổi mới PPGD nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, học tập môn Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường đại học [3].
- Nghiên cứu về đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực: Tác giả Trần Thị Mai Phương trong “Giảng dạy kinh tế chính trị theo phương pháp tích cực”, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội (2009). Tác giả đã đề cập và khái quát những nguyên tắc cơ bản trong giảng dạy kinh tế chính trị và vận dụng phương pháp giảng dạy tích cực trong giảng dạy kinh tế chính trị, đồng thời tác giả cũng chỉ rõ sự cần thiết phải đổi mới PPGD kinh tế chính trị theo phương pháp tích cực, theo đó đòi hỏi việc giảng dạy kinh tế chính trị phải gắn với thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội, với đường lối, chính sách, biện pháp kinh tế của Đảng và Nhà nước, đáp ứng yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội đối với việc đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn mới [24]. - Tác giả Vũ Hồng Tiến trong “Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy chương trình thí điểm SGK lớp 11 môn Giáo dục công dân” của, Nxb Giáo dục (2007), đề cập đến vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực hóa 9 hoạt động của người học. Mặt khác tác giả chú trọng đến việc kế thừa, phát triển những mặt tích cực của các phương pháp giảng dạy hiện có như thuyết trình, giảng giải, vấn đáp… đồng thời phải học hỏi vận dụng một số phương pháp giảng dạy mới một cách linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học trong học tập, phù hợp với điều kiện dạy và học ở nước ta hiện nay [30].
- Trong cuốn “Phương pháp dạy - học chủ nghĩa xã hội khoa học” của tác giả Nguyễn Văn Cư, NXB Đại học sư phạm (2007) đã nêu rõ: "Để bài thuyết trình có hiệu quả, cần có sự đổi mới, lấy người học làm trung tâm; hạn chế bớt phương pháp thuyết trình thông báo, tái hiện, tăng cường phương pháp thuyết trình theo hướng giải quyết vấn đề, thuyết trình xen kẽ vấn đáp, thảo luận hợp lý, thuyết trình có minh họa đặc biệt gắn với công nghệ thông tin hiện đại để bài giảng linh động hơn" [7]. - Thầy giáo Nguyễn Thiết Sơn, hiệu trưởng Trường THPT Kim Liên - Hà Nội trả lời phỏng vấn Báo Giáo dục - Thời đại, thầy khẳng định: Điều quan trọng trong đổi mới PPGD là giáo viên phải định hướng được rằng: người thày không còn là người truyền đạt kiến thức một chiều, mà trở thành người hướng dẫn học viên thu nhận kiến thức. Nếu định hướng được điều này thì tự khắc PPG của thầy sẽ thay đổi. Đồng thời, thầy nhấn mạnh: Để đổi mới PPGD đạt hiệu quả cao, vai trò tự thân của mỗi giáo viên là rất quan trọng.
Bên cạnh đó, đổi mới PPGD phải bắt đầu ngay từ các trường sư phạm. Mặt khác, các cơ sở giáo dục cần tạo điều kiện cho giáo viên, khích lệ giáo viên mạnh dạn thể hiện những PP mới [26]. Hay bài viết của Đặng Thị Kim Loan, Trường cán bộ Quản lý giáo dục Thành phố Hồ Chi Minh thì nhấn mạnh: Trọng tâm của vấn đề đổi mới PPGD chính là đổi mới quản lý hoạt động dạy của giáo viên và đổi mới quản lý hoạt động học tập của học viên [17].