Chương 1 VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐIỀU LỆ PHÁP NHÂN 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHÁP NHÂN 1. Lịch sử sơ lược hình thành pháp nhân Trong quan hệ dân sự, thành phần tham gia tương đối đa dạng như cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình. Pháp nhân được coi là "thực thể hư cấu" mà pháp luật tạo ra.
Nguồn gốc của pháp nhân được hình thành từ thời La Mã cổ đại. Pháp nhân được hình thành từ những phường, hội, nhà thờ, xưởng thủ công… hoạt động mang tính ổn định, có sự gắn kết giữa những cá nhân. Ban đầu, tài sản của "tổ chức" này do các thành viên đóng góp. Khi tan rã, tài sản được trả lại cho các thành viên theo phần mà họ đã góp.
Về sau, một số "tổ chức" như nhà thờ, nhà hát … không phải của riêng ai. Nó tồn tại độc lập mà không phụ thuộc vào thành viên tham gia, giao dịch của "tổ chức" này thông qua người đại diện nhân danh. Tuy nhiên, pháp luật vẫn chưa có khái niệm pháp nhân. Trong xã hội phong kiến, việc phân chia lao động tiếp tục phát triển và hình thành ngày càng nhiều các "tổ chức".
Đặc biệt, các công ty khai thác thuộc địa trên lãnh thổ châu Á, Phi, Mỹ - La tinh. Tuy nhiên, pháp luật vẫn chưa ghi nhận chủ thể pháp nhân trong đời sống dân sự. Thời kỳ tư bản chủ nghĩa, sản xuất hàng hóa chế ngự nền kinh tế. Trong điều kiện đó, chế ngự địa vị pháp lý của các tổ chức bằng pháp luật được chú trọng.
Từ nhu cầu giao thương giữa các vùng miền, phân chia lợi nhuận của các tổ chức là yếu tố thúc đẩy cần có quy định pháp luật điều chỉnh. Khái niệm pháp nhân được hình thành thời kỳ này. Tuy nhiên, khái niệm pháp nhân của mỗi hệ thống pháp luật quốc gia là khác nhau. Nhưng nhìn chung, pháp luật công nhận sự tồn tại của pháp nhân giống như các thể nhân trong quan hệ dân sự, thương mại.
Khái niệm pháp nhân Pháp luật của hầu hết các quốc gia đều ghi nhận pháp nhân là một thực thể pháp luật, tham gia vào phần lớn các lĩnh vực của quan hệ dân sự. Tuy nhiên, một tổ chức được coi có tư cách pháp nhân phải đáp ứng các điều kiện luật định. Pháp luật dân sự đưa ra khái niệm pháp nhân khi tổ chức được hội tụ của các điều kiện. Cụ thể như: Thứ nhất, pháp nhân phải được thành lập hợp pháp.
Cụ thể, một tổ chức được coi là hợp pháp nếu có mục đích và nhiệm vụ hợp pháp, được thành lập theo một trình tự luật định. Pháp luật quy định về trình tự thành lập của pháp nhân nhằm kiểm soát tính hợp pháp của pháp nhân, bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị và toàn xã hội. Thứ hai, pháp nhân tồn tại độc lập không phụ thuộc vào sự thay đổi các thành viên pháp nhân đó. Nên pháp nhân được coi là "cá thể riêng biệt", có ý chí riêng, "đời sống riêng" mà không phụ thuộc vào các thành viên của mình; Thứ ba, pháp nhân có tài sản độc lập và chịu trách nhiệm độc lập về tài sản, có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản.
Tài sản của pháp nhân là tài sản thuộc sở hữu của pháp nhân, hoặc nhà nước giao cho quản lý, khai thác. Tài sản được hiểu là vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ, quyền tài sản thuộc pháp nhân. Pháp nhân có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt phù hợp với mục đích hoạt động của mình. Tài sản của pháp nhân có được từ nhiều nguồn khác nhau: đóng góp thành viên, lợi nhuận, nhà nước giao… Pháp nhân quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản trong khuôn khổ điều lệ hay quyết định thành lập quy định.
Pháp nhân tham gia quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân như một chủ thể độc lập, chịu trách nhiệm về "hành vi pháp nhân" thông qua người đại diện. Tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của pháp nhân nhằm phân biệt với trách nhiệm của thành viên pháp nhân.Trách nhiệm pháp nhân thuộc dạng trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi tài sản của mình. 9 Thứ tư, pháp nhân có quyền khởi kiện nguyên đơn và bị đơn trước Tòa án và thực hiện các hành vi pháp lý nhân danh mình. Với tư cách độc lập trong quan hệ dân sự, pháp nhân được hưởng quyền và gánh vác các nghĩa vụ.
Khi bị xâm phạm quyền lợi, pháp nhân có tư cách độc lập khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu cơ quan pháp luật bảo vệ quyền lợi của mình. Mặt khác, pháp nhân cũng là bị đơn trước Tòa án khi gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác. Ở mỗi hệ thống pháp luật khác nhau, việc sắp xếp các điều kiện của pháp nhân là khác nhau. Tuy nhiên, pháp nhân ở bất cứ hệ thống pháp luật nào cũng phải thỏa mãn các điều kiện chung nhất là: thành lập hợp pháp, có tài sản độc lập và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình.
Các điều kiện đó là một thể thống nhất, không thể tách rời của pháp nhân. Đối với Việt Nam, pháp nhân được hình thành muộn. Trong xã hội phong kiến, các phường, hội trong hoạt động thương mại cũng hình thành rất sớm. Tuy nhiên, nền kinh tế thuần nông, tính chất làng, xã trong quan hệ dân sự được đề cao.
Do vậy, khái niệm pháp nhân trong pháp luật phong kiến không được đề cập. Trong thời kỳ Pháp thuộc, các nhà xưởng của tư bản nước ngoài cũng hình thành và phát triển, nhưng quy định về pháp nhân cũng không được ghi nhận nhiều trong văn bản luật. Sau khi thống nhất đất nước, bắt đầu khôi phục nền kinh tế sau chiến tranh, các nhà máy, xí nghiệp thuộc sở hữu nhà nước được hình thành và phát triển. Sự ra đời của các văn bản luật như: Thông tư số 525 ngày 26/3/1975 của Trọng tài kinh tế nhà nước, Nghị định số 17 ngày 16/01/1990.
Các điều kiện để tổ chức trở thành pháp nhân được ghi nhận mang tính chất chung chung và bao quát cho mọi dạng pháp nhân. Các nhà nghiên cứu pháp luật đưa ra khái niệm pháp nhân như sau: Pháp nhân là một tổ chức thống nhất, độc lập, hợp pháp có tài sản riêng và chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình, nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách độc lập. 10 Như vậy, sự ra đời của "thực thể hư cấu" của pháp luật là bước tiến quan trọng trong kỹ thuật lập pháp. Pháp nhân ra đời góp phần quan trọng trong việc thay đổi thế giới ở tất cả các lĩnh vực, tạo sự liên kết bền chặt giữa các thể nhân, mang lại lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội… Vậy nên, nghiên cứu, ban hành, áp dụng quy phạm pháp luật điều chỉnh pháp nhân được các nhà làm luật quan tâm.
Từ đó, pháp luật góp phần hoàn thiện, nâng cao vai trò của pháp nhân trong xã hội. Phân loại pháp nhân Phân loại pháp nhân có thể dựa trên các tiêu chí khác nhau như: nhiệm vụ, mục đích, chủ sở hữu pháp nhân… Tuy nhiên, để phục vụ việc nghiên cứu, tác giả dựa vào tiêu chí mục đích hoạt động của pháp nhân để phân biệt pháp nhân thành: - Pháp nhân công Xuất phát từ loại pháp nhân hoạt động vì mục đích công cộng hay tư nhân, pháp nhân được phân thành pháp nhân công và pháp nhân tư. Pháp nhân công được hiểu là được chủ thể là nhà nước thành lập có mục đích hoạt động là vì lợi ích chung của cộng đồng, xã hội, duy trì trật tự xã hội mà Nhà nước thiết lập. Bằng sự trao quyền, tài sản của chủ thể là Nhà nước, pháp nhân công nhân danh nhà nước thực hiện các nhiệm vụ công trong điều hành, quản lý, duy trì trật tự xã hội, không nhằm mục đích lợi nhuận.
Các pháp nhân đó là cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, cơ quan thực hiện nhiệm vụ công cộng nhà nước giao như: trường học, bệnh viện, các cơ quan an ninh, quốc phòng. Pháp nhân công hoạt động từ nguồn kinh phí do Nhà nước phê duyệt và chu cấp hàng năm. Pháp nhân chịu trách nhiệm tuân thủ các nhiệm vụ được giao và chịu trách nhiệm trước Nhà nước. Pháp nhân công có thể là: cơ quan hành chính - sự nghiệp, nhà nước, đơn vị vũ trang, đơn vị an ninh, tổ chức chính trị, chính trị - xã hội của nhà 11 nước.
Pháp nhân này được Nhà nước giao tài sản để thực hiện các chức năng quản lý nhà nước, các hoạt động khác trong lĩnh vực quản lý điều hành xã hội vì lợi ích công cộng không nhằm mục đích kinh doanh. - Pháp nhân tư Pháp nhân tư có mục đích hoạt động là vì lợi ích tư nhân. Sự hình thành pháp nhân từ những thể nhân, pháp nhân có chung mục đích là tìm kiếm lợi nhuận mang tính cá nhân. Các pháp nhân này hầu hết là các tổ chức kinh tế hoạt động trong các lĩnh vực.
Các thành viên pháp nhân hình thành mối quan hệ hợp đồng, cùng xây dựng pháp nhân để thực hiện mục đích đầu tư và kiếm tìm lợi nhuận. Pháp nhân tư mang đầy đủ điều kiện của pháp nhân, hoạt động tuân thủ pháp luật và thỏa thuận hợp đồng giữa các thành viên, dưới tên gọi là công ty, doanh nghiệp. Nhà luật học Kubler Cộng hòa liên bang Đức quan niệm rằng: "Khái niệm công ty được hiểu là sự liên kết của hai hay nhiều cá nhân hoặc pháp nhân bằng một sự liên kết pháp lý nhằm tiến hành các hoạt động để đạt mục tiêu chung nào đó" [34]. - Pháp nhân hội Pháp nhân hội là tổ chức có tư cách pháp nhân, được đăng ký hoạt động được ra đời dựa trên quyền công dân được ghi trong Hiến pháp.
Cách hiểu đơn giản nhất về pháp nhân hội là một nhóm người làm việc chung với nhau. Hiểu rộng hơn là nhiều người tập hợp thành một nhóm, ban, hội, đoàn nhằm mục đích điều hành hay quản lý một công việc nào đó. Pháp nhân hội hoạt động mang tính tập thể, theo đuổi mục đích tập thể và xã hội cao. Pháp nhân hội được tập hợp đối tượng quần chúng có chung một đặc điểm hoặc một số đặc điểm nhất định, hoạt động theo phương thức tự nguyện, dân chủ nhằm đáp ứng nhu cầu, lợi ích, nguyện vọng của đối tượng quần 12 chúng tham gia đoàn thể.
Các pháp nhân hội được pháp luật công nhận và hoạt động tuân theo pháp luật, theo Điều lệ, không trái với lợi ích chung của xã hội và Nhà nước.
