I. Tổng quan về dạy học dựa trên vấn đề trong giáo dục nghề
Phương pháp dạy học dựa trên vấn đề (Problem-Based Learning - PBL) là phương pháp giáo dục sáng tạo, lấy người học làm trung tâm. Phương pháp này sử dụng các vấn đề thực tế làm bối cảnh để sinh viên phát triển kỹ năng tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và tự học. Tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long, PBL được nghiên cứu áp dụng trong giảng dạy môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề. Môn học này đòi hỏi sinh viên sư phạm kỹ thuật phải nắm vững cả kiến thức chuyên môn lẫn kỹ năng sư phạm nghề. PBL giúp sinh viên tiếp cận vấn đề thực tiễn trong dạy nghề, từ đó xây dựng năng lực sư phạm toàn diện. Tài liệu nghiên cứu của tác giả Trần Hữu Thi năm 2017 đã phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng PBL tại trường, đề xuất mô hình phù hợp với điều kiện đào tạo sư phạm kỹ thuật.
1.1. Khái niệm phương pháp dạy học dựa trên vấn đề
Phương pháp dạy học dựa trên vấn đề (PBL) được Barrows định nghĩa là phương pháp đào tạo sử dụng các vấn đề lâm sàng để phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và kiến thức chuyên ngành. Đặc trưng cốt lõi của PBL gồm: người học là trung tâm, người dạy đóng vai trò facilitator, vấn đề là điểm xuất phát cho quá trình học tập. Từ thập niên 1980, PBL lan truyền rộng khắp thế giới với nhiều biến thể linh hoạt. Boud đã đề xuất 8 đặc trưng nền tảng của PBL, nhấn mạnh sự kết nối giữa lý thuyết và thực hành, vai trò hỗ trợ của giảng viên và quá trình tự đánh giá.
1.2. Đặc điểm môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề
Môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề thuộc chương trình đào tạo giáo viên dạy nghề tại các trường sư phạm kỹ thuật. Môn học trang bị cho sinh viên kỹ năng tổ chức hoạt động dạy nghề, phương pháp truyền đạt kiến thức thực hành và đánh giá kết quả học nghề. Đặc thù của môn học đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết sư phạm và thực hành nghề nghiệp. Người học cần phát triển đồng thời năng lực nghề và năng lực sư phạm. Việc áp dụng PBL trong môn học này giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống sư phạm thực tế tại các cơ sở dạy nghề.
II. Thực trạng dạy học môn kỹ năng và phương pháp dạy nghề
Thực trạng giảng dạy môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long bộc lộ nhiều hạn chế cần khắc phục. Phương pháp truyền thống chủ yếu dựa trên thuyết trình một chiều, sinh viên tiếp thu kiến thức thụ động. Nội dung bài học thiếu gắn kết với thực tiễn dạy nghề tại các cơ sở đào tạo. Giảng viên ít sử dụng tình huống thực tế để minh họa phương pháp dạy nghề. Sinh viên gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức lý thuyết vào thực hành sư phạm. Hoạt động nhóm chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của người học. Đánh giá kết quả học tập tập trung vào kiểm tra kiến thức, chưa đo lường được kỹ năng sư phạm thực tế. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp thiết đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm.
2.1. Hạn chế của phương pháp giảng dạy truyền thống
Phương pháp giảng dạy truyền thống trong môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề tồn tại nhiều bất cập. Giảng viên đóng vai trò trung tâm, truyền đạt kiến thức theo hướng một chiều. Sinh viên ghi chép thụ động, thiếu cơ hội thảo luận và thực hành. Bài học thường tách rời thực tiễn dạy nghề, không phản ánh được các tình huống sư phạm phức tạp. Phương pháp này hạn chế phát triển kỹ năng tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng sáng tạo của sinh viên. Kết quả đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu thực tế nghề dạy nghề.
2.2. Nhu cầu đổi mới trong đào tạo giáo viên dạy nghề
Đào tạo giáo viên dạy nghề trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi sự đổi mới toàn diện. Giáo viên dạy nghề cần thành thạo cả kỹ năng nghề lẫn phương pháp sư phạm hiện đại. Chương trình đào tạo phải trang bị khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và phương thức sản xuất. Sinh viên sư phạm kỹ thuật cần được rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề thực tế, làm việc nhóm và tự học suốt đời. Phương pháp PBL đáp ứng được yêu cầu này, giúp xây dựng năng lực sư phạm thực tiễn cho người học.
III. Giải pháp áp dụng PBL trong dạy học môn kỹ năng dạy nghề
Giải pháp áp dụng phương pháp dạy học dựa trên vấn đề trong môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề được xây dựng trên cơ sở lý luận PBL và điều kiện thực tế tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long. Tiến trình PBL gồm 7 bước theo mô hình Busfield và Peijs: giải thích khái niệm, xác định vấn đề, phân tích giải thích, xây dựng giải pháp, xác định bài tập tự học, thực hiện bài tập, báo cáo đánh giá. Quá trình này kết hợp học tập cá nhân với học tập nhóm nhỏ, giúp sinh viên phát triển kỹ năng trình bày, lắng nghe và làm việc nhóm. Giảng viên chuyển vai trò từ người truyền đạt sang người hỗ trợ, hướng dẫn sinh viên tiếp cận và giải quyết vấn đề sư phạm thực tế. Đánh giá kết quả học tập bao gồm đánh giá của giảng viên, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau.
3.1. Thiết kế bài học theo tiến trình PBL bảy bước
Thiết kế bài học theo tiến trình PBL bảy bước bắt đầu bằng việc trình bày vấn đề sư phạm thực tế liên quan đến dạy nghề. Sinh viên xác định các khái niệm, thuật ngữ cần tìm hiểu. Nhóm thảo luận phân tích vấn đề, xây dựng danh sách giải pháp có hệ thống. Mỗi sinh viên nhận nhiệm vụ cá nhân tìm kiếm thông tin bổ sung. Sau thời gian tự học, nhóm họp lại chia sẻ kết quả và tổng hợp kiến thức. Cuối cùng, sinh viên báo cáo trước lớp và nhận phản hồi từ giảng viên cùng bạn học. Tiến trình này đảm bảo sự tham gia chủ động của người học.
3.2. Vai trò giảng viên và sinh viên trong mô hình PBL
Trong mô hình PBL, vai trò giảng viên và sinh viên thay đổi căn bản so với phương pháp truyền thống. Giảng viên đóng vai trò facilitator - người tạo điều kiện thuận lợi cho việc học, hướng dẫn và hỗ trợ khi sinh viên gặp khó khăn. Giảng viên thiết kế các vấn đề sư phạm thực tế, đặt câu hỏi gợi mở và đánh giá quá trình học tập. Sinh viên là trung tâm của hoạt động học, chủ động tìm kiếm thông tin, phân tích vấn đề và xây dựng giải pháp. Mối quan hệ thầy trò chuyển từ truyền thụ sang hợp tác cùng khám phá kiến thức.
IV. Kết luận và ứng dụng phương pháp PBL trong đào tạo sư phạm
Nghiên cứu về dạy học môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề theo phương pháp PBL tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long cho kết quả tích cực. Phương pháp PBL phát huy tính chủ động, sáng tạo của sinh viên sư phạm kỹ thuật. Sinh viên được rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề thực tế trong dạy nghề, kỹ năng làm việc nhóm và kỹ năng tự học. Kết quả nghiên cứu đề xuất mô hình PBL phù hợp với điều kiện đào tạo tại trường, bao gồm thiết kế bài học, tiến trình tổ chức hoạt động và hệ thống đánh giá. Mô hình này có thể mở rộng áp dụng cho các môn học khác trong chương trình đào tạo giáo viên dạy nghề. Việc triển khai PBL đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về tài liệu, cơ sở vật chất và năng lực giảng viên. Hướng phát triển tiếp theo là nghiên cứu đánh giá hiệu quả lâu dài của PBL đối với năng lực nghề nghiệp của giáo viên dạy nghề sau khi tốt nghiệp.
4.1. Kết quả đạt được từ nghiên cứu áp dụng PBL
Kết quả nghiên cứu áp dụng PBL trong dạy học môn Kỹ năng và Phương pháp dạy nghề cho thấy sự tiến bộ rõ rệt của sinh viên. Khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề sư phạm được cải thiện đáng kể. Sinh viên thể hiện sự chủ động trong tìm kiếm thông tin và xây dựng kiến thức. Kỹ năng làm việc nhóm, trình bày và giao tiếp được phát huy hiệu quả. Kiến thức sư phạm được tiếp cận sâu hơn thông qua phân tích tình huống thực tế. Đánh giá từ giảng viên và sinh viên đều phản ánh sự hài lòng với phương pháp mới.
4.2. Hướng phát triển và mở rộng mô hình PBL
Hướng phát triển mô hình PBL tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long bao gồm nhiều hoạt động trọng tâm. Cần xây dựng ngân hàng vấn đề sư phạm phong phú, đa dạng theo từng chuyên đề dạy nghề. Đội ngũ giảng viên cần được bồi dưỡng kỹ năng thiết kế và tổ chức dạy học PBL. Cơ sở vật chất, phòng học nhóm và thư viện số cần được đầu tư đáp ứng yêu cầu. Nghiên cứu đánh giá tác động dài hạn của PBL đến chất lượng đào tạo giáo viên dạy nghề cần được tiến hành. Mô hình có tiềm năng áp dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp.
