Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Dạy học và phương pháp dạy học 1. Khái niệm dạy học Về khái niệm dạy học, Theo PGS.TS Nguyễn Thu Tuấn: “Dạy học là quá trình hoạt động tương tác của hai chủ thể giáo viên và học sinh”.TS Phạm Viết Vượng, “Dạy học là hoạt động dạy và học của thầy và trò trong nhà trường với mục tiêu giúp học sinh nắm vững kiến thức khoa học hình thành hệ thống kỹ năng, kỹ xảo và thái độ tích cực với hoc tập”.
Với hai khái niệm nêu trên, có thể hiểu, dạy học là một hoạt động nhằm truyền đạt các kiến thức khoa học cho người học (học sinh, sinh viên) nhằm hình thành các kỹ năng, kỹ xảo. Hoạt động dạy học phải có một yếu tố tương tác quan trọng, đó là người học. Hai chủ thể giáo viên và học sinh, sinh viên cùng tương tác để nắm vững kiến thức khoa học và các kỹ năng kỹ xảo. Phương pháp dạy học Theo cuốn giáo trình Lí luận dạy học ở trường trung học cơ sở do PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo (chủ biên) thì, khái niệm phương pháp dạy học là: “Hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên để tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh, nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và chính nhờ vậy mà đạt được những mục tiêu dạy học”.
Nguyễn Văn Cường, “Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong 10 những điều kiện dạy học nhằm đạt mục đích dạy học” [9, tr. Như vậy, trong hoạt động dạy học thì phương pháp dạy học là một hình thức trao đổi thông tin giữa người dạy và người học, người dạy truyền đạt kiến thức và hoạt động thực hành còn người học lĩnh hội nội dung dạy học nhằm đạt được những mục đích dạy học. Phương pháp dạy và học tích cực Từ trước đến nay, ngành giáo dục nước ta đã sử dụng phương pháp dạy học truyền thống làm nền tảng trong quá trình dạy học. Đối với hoạt động dạy học bộ môn âm nhạc, để người học có thể tiếp cận với môn học một cách dễ dàng và hiệu quả thì cần phải lồng ghép giữa phương pháp dạy học truyền thống kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực nhằm tạo hứng thú hơn cho người học.
Vậy, phương pháp dạy và học tích cực là gì? Thuật ngữ “Phương pháp dạy và học tích cực được dùng để chỉ những phương pháp giáo dục/dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học”. Trong phương pháp dạy và học tích cực có rất nhiều hình thức như: Hình thức học tập theo nhóm tại lớp, hình thức tổ chức trò chơi, hình thức dạy học theo góc…Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi chỉ tập trung vào hai hình thức trong phương pháp dạy và học tích cực như sau: 1. Hình thức học tập theo nhóm tại lớp Cũng theo cuốn giáo trình Lí luận dạy học ở trường trung học cơ sở của Nguyễn Ngọc Bảo (chủ biên) – Trần Kiểm thì: “Hình thức học tập theo nhóm tại lớp là hình thức dạy học có sự kết hợp tính tập thể và tính cá nhân, mà trong đó học sinh trong nhóm dưới sự chỉ đạo của giáo viên trao đổi những ý tưởng, nguồn kiến thức với nhau, giúp đỡ, hợp tác với nhau trong việc lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo”. Trong quá trình dạy học các phân môn âm nhạc, việc ứng dụng hình 11 thức hoạt động theo nhóm không chỉ giúp cho người học có sự gắn kết trong quá trình trao đổi thông tin mà còn giúp cho mỗi cá nhân hình thành tinh thần trách nhiệm đối với tập thể, tránh tình trạng lười nhác, sao nhãng nhiệm vụ được giao.
Hình thức tổ chức trò chơi âm nhạc Theo cuốn giáo trình Âm nhạc và phương pháp giáo dục âm nhạc tập 2 của nhóm tác giả Ngô Thị Nam, Trần Minh Trí, Trần Nguyên Hoàn có viết: “Trò chơi âm nhạc được coi là hình thức hoạt động sáng tạo, tích cực nhất, nhằm đến sự thể hiện nội dung cảm xúc âm nhạc, dưới các dạng vận động, xây dựng hình tượng…. 131] Đối với hoạt động dạy học âm nhạc, việc tổ chức hoạt động trò chơi âm nhạc nhằm tạo sự hứng thú và tăng khả năng cảm thụ âm nhạc. Do đó, trong quá trình dạy học các học phần âm nhạc, giảng viên cần gợi ý và hướng dẫn sinh viên cách thức hoạt động trò chơi và tiến hành tổ chức các trò chơi âm nhạc với nhiều dạng khác nhau. Khái niệm âm nhạc Theo TS Ngô Thị Nam: Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật, phản ánh hiện thực khách quan bằng những hình tượng có sức biểu cảm của âm thanh.
Với các phương tiện diễn tả cơ bản như: giai điệu, cường độ, âm sắc, hòa âm, cách cấu tạo, hình thức… bản chất thời gian trong âm nhạc làm cho nó có thể truyền đạt sự vận động của các tình cảm và ý tưởng trong tất cả những sắc thái tinh tế nhất [29, tr.TSKH Phạm Lê Hòa có nêu: “Âm nhạc (Music) là loại hình nghệ thuật sử dụng phương tiện biểu hiện âm thanh, được sinh ra do chính đòi hỏi của cuộc sống khi cần biểu đạt những tình huống nhất định của thế giới tình cảm – trí tuệ xã hội loài người” [18, tr. Thật vậy, trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta, âm nhạc đóng 12 một vai trò vô cùng quan trọng. Âm nhạc là một trong những văn hóa căn bản quan trọng nhất của nhân loại, nghệ thuật nói chung và loại hình âm nhạc nói riêng mang tính chất giải trí và nuôi dưỡng cảm xúc tâm hồn con người, giúp con người hướng tới những giá trị chân thiện mỹ thông qua các tác phẩm. Nó tạo nên sức liên tưởng, tưởng tượng và truyền tải những thông điệp đến với người nghe.
Bên cạnh đó, âm nhạc tạo sự đồng cảm và mối liên hệ xã hội giữa người với người. Vai trò của môn âm nhạc trong đào tạo sinh viên ngành giáo dục mầm non Trong chương trình đào tạo đại học nói chung, hầu hết các trường đại học đều hướng tới mục tiêu giáo dục đào tạo cho sinh viên những kiến thức cơ bản làm nền tảng cho hoạt động dạy học và rèn luyện các kỹ năng mềm nhằm trang bị đầy đủ các yếu tố cần thiết của một người giáo viên sau khi ra trường. Ở chương trình đào tạo cho sinh viên hệ đại học ngành GDMN, ngoài các môn học thuộc về chuyên ngành mầm non thì môn âm nhạc là một môn học bắt buột. Bởi trong chương trình giáo dục cho trẻ mầm non thì hoạt động âm nhạc hầu như có mặt ở tất cả các hoạt động trong ngày của trẻ, dẫn dắt trẻ đến thế giới quan của cuộc sống.
Chính vì thế, trong chương trình đào tạo sinh viên ngành GDMN ở trình độ đại học, bộ môn âm nhạc đóng một vai trò vô cùng quan trọng và hết sức cần thiết. Theo qui định chung của Bộ GD&ĐT thì yêu cầu chuẩn đầu ra của học phần âm nhạc trong đào tạo cho sinh viên bậc đại học ngành giáo dục mầm non đòi hỏi sinh viên phải hoàn thành tất cả các phân môn âm nhạc. Khác với chương trình đào tạo ở các cấp học dưới như tiểu học, trung học cơ sở thì môn âm nhạc là một trong những phương tiện hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ giáo dục đạo đức, thẩm mỹ nhằm góp phần 13 giáo dục toàn diện cho học sinh, trang bị cho các em những kiến thức cơ bản, bước đầu hình thành khả năng cảm thụ, hiểu và thể hiện nghệ thuật âm nhạc, khơi dậy cho các em những cảm hứng sáng tạo nghệ thuật. Còn đối với chương trình đào tạo môn âm nhạc cho sinh viên ở trình độ đại học nói chung và sinh viên hệ đại học ngành mầm non tại trường đại học Quảng Nam nói riêng, môn học này không chỉ đòi hỏi tính chất về khả năng năng khiếu âm nhạc mà bên cạnh đó, sinh viên ngoài việc học trên lớp còn cần phải tăng cường hoạt động tự học, tự nghiên cứu, luyện tập thêm sau giờ học nhằm trau dồi kiến thức và kỹ năng thực hành để đảm bảo tính khoa học hiện đại và hệ thống các kỹ năng, kỹ xảo.
Trên cơ sở chương trình khung tại trường đại học Quảng Nam, bộ môn âm nhạc gồm ba phân môn: Nhạc lý và hát, ĐPĐT, LL&PPHĐAN. Thông qua hoạt động dạy học các phân môn âm nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức nền tảng về cơ sở lý thuyết âm nhạc như nhận biết về âm thanh – âm nhạc, các thuộc tính của âm thanh có tính nhạc, nhận biết cường độ; sắc thái; tiết tấu; giai điệu…, đồng thời tăng cường rèn luyện kỹ năng thực hành các môn đàn và hát từ kỹ năng trở thành kỹ xảo, giúp các em có năng lực thực hành tốt như biết hát chuẩn xác, biết đệm đàn khi dạy hát. Sinh viên biết cách xây dựng những phương pháp luận trong dạy học âm nhạc với nhiều hình thức dạy học đổi mới và tích cực, trang bị năng lực xây dựng kế hoạch giáo dục âm nhạc phù hợp với độ tuổi, thiết kế giáo án tổ chức hoạt động âm nhạc, rèn luyện kỹ năng thực hành âm nhạc, biết cách tổ chức các hoạt động giáo dục âm nhạc trong nhà trường và cộng đồng. Qua đó, nhằm trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng âm nhạc sau khi ra trường.
Thực trạng dạy học môn âm nhạc cho sinh viên ngành giáo dục mầm non trường đại học Quảng nam 14 1. Vài nét về trường đại học Quảng Nam 1. Cơ cấu tổ chức Trường ĐHQN có tiền thân là Trường Trung học Sư phạm Quảng Nam, được thành lập vào năm 1997 theo quyết định số 1686/QĐ-UBND ngày 3/9/1997 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam. Năm 2000, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ký quyết định số 4845/QĐ- BGD&ĐT-TCCB ngày 14/11/2000 nâng cấp từ trường Trung học Sư phạm Quảng Nam lên thành Trường Cao đẳng Sư phạm Quảng Nam.
Đến năm 2007, Trường ĐHQN được hình thành trên cơ sở nâng cấp từ Trường Cao đẳng Sư phạm Quảng Nam theo Quyết định số 722/QĐ – TTg của Thủ tướng Chính phủ. Hiện tại, trường có 08 phòng, ban; 12 khoa và 04 trung tâm. Trường đào tạo 13 ngành bậc Đại học, 13 ngành bậc Cao đẳng và 02 ngành bậc Trung cấp. Bên cạnh đào tạo theo hình thức chính quy chủ lực, nhà trường còn thực hiện đào tạo theo hình thức VLVH.
Tổng số học sinh – sinh viên của trường hiện nay là 6430.