ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất là một bộ phận hợp thành quan trọng của môi trường sống, không chỉ là tài nguyên thiên nhiên mà còn là nền tảng để định cư và tổ chức hoạt động kinh tế, xã hội, không chỉ là đối tượng của lao động mà còn là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Chính vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp là hợp thành của chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững và cân bằng sinh thái. Do sức ép của đô thị hoá và sự gia tăng dân số, đất nông nghiệp đang đứng trước nguy cơ suy giảm về số lượng và chất lượng.Con người đã và đang khai thác quá mức mà chưa có biện pháp hợp lý để bảo vệ đất đai .Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và tương lai.
Năm 2012, thị xã Cao Bằng được công nhận là đô thị loại III chính thức trở thành thành phố Cao Bằng. Quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ kể từ đây. Trong chiến lược phát triển Thành phố, phường Đề Thám là nơi được chọn để tập trung phát triển làm trung tâm hành chính của thành phố Cao Bằng với khu đô thị mới Km5.Quá trình này đã và đang ảnh hưởng mạnh mẽ tới quá trình sử dụng đất nông nghiệp tại tỉnh Cao Bằng nói chung và phường Đề Thám nói riêng.làm cho diện tích đất nông nghiệp tại phường Đề Thám có những thay đổi đáng kể: diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp ở khu vực nông thôn bị thu hẹp dần nhường cho diện tích đất khu đô thị tăng lên nhanh chóng,chính vì vậy mà việc sử dụng quỹ đất nông nghiệp này sao cho đạt hiệu quả về kinh tế và xã hội đòi hỏi phường Đề Thám phải phát huy được thế mạnh và tiềm năng đất đai cũng như lao động của mình. Đồng thời đáp ứng e 2 được yêu cầu chung của tỉnh đề ra.
Vì vậy, việc điều tra đánh giá một cách tổng hợp các điều kiện tự nhiên,kinh tế, xã hội ảnh hưởng tới sự dụng đất, hiện trạng và hiệu quả sử dụng đất. từ đó định hướng cho người dân khai thác sử dụng đất đai hợp lý, bên vững là một trong những vấn đề quan trọng. Xuất phát từ ý nghĩa thực tế trên, được sự đồng ý của ban chủ nhiệm khoa Quản Lí Tài Nguyên - trường Đại học nông lâm Thái Nguyên, đồng thời được sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo: T.S Phan Đình Binh, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quảsử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn phường Đề Thám, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2012 – 2014” nhằm xác định các loại hình sử dụng đất phù hợp và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững. Mục đích của đề tài - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn của địa phương - đề xuất hướng sử dụng đất có hiệu quả cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội củaphường Đề Thám, tp Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng.
Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đúng khách quan, khoa học và phù hợp với tình hình thực tiễn của đại phương - Thu nhập đầy đủ các số liệu, đánh giá lợi thế và hạn chế về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. - Đưa ra giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: + Củng cố kiến thức cơ sở cũng như kiến thức chuyên ngành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. e 3 + Nâng cao khả năng tiếp cận, điều tra, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài.
- Ý nghĩa trong thực tiễn: + Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó đề xuất được những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương. e 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2.
Khái niệm và quá trình hình thành đất Khái niệm chung * Khái niệm về đất Đất là một phần của lớp vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Theo nguồn gốc tự phát sinh, tác giả Đookutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn vận động, biến đổi và phát triển. Theo quan điểm của các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch của Việt Nam cho rằng “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối…) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cư của con người trong quá khứ và hiện tại để lại”.
Như vậy, đã có rất nhiều khái niệm khác nhau về đất, định nghĩa chung nhất có thể hiểu là: Đất đai là một khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng (gồm: lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, nước ngầm và khoảng sản trong lòng đất) theo chiều nằm ngang trên bề mặt đất (đó là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật, cùng với các thành phần khác …) có vai trò quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và cuộc sống của xã hội loài người. e 5 * Khái niệm về đất nông nghiệp Theo luật đất đai năm 2003, đất nông nghiệp là đất được xác định chủ yếu sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp như đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất nuôi trồng thủy sản đất làm muối, đất dùng để nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp, nghiên cứu giống cây trồng, bảo vệ nguồn gen quý, nơi chứa các sản phẩm nông sản… Đặc điểm của đất sản xuất nông nghiệp là được tiến hành trên phạm vi không gian rộng lớn, mang tính chất khu vực rõ rệt và có tính thời vụ. Con người ngày càng nhận thức rất rõ rằng “Đất là môi trường sống của mọi sinh vật trên trái đất: cây cỏ, động vật và con người. Đất còn là môi trường sản xuất của con người: sản xuất nông lâm nghiệp, sản xuất công nghiệp, khai thác khoáng sản”.
Trong ngành nông nghiệp, đất đai có vai trò đặc biệt quan trọng đó là nguồn nội lực, nguồn vốn to lớn của đất nước, là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là tư liệu sản xuất chủ yếu, cơ bản, không gì thay thế. Không có sản xuất nông nghiệp nếu không có đất đai và chỉ có thông qua đất, các tư liệu sản xuất khác mới tác động đến cây trồng. Việc sử dụng đất đai đúng hướng sẽ quyết định đến hiệu quả sản xuất. Trong công nghiệp và các ngành kinh tế khác đất đai chỉ là nơi cư trú, là địa bàn để xây dựng nhà xưởng mặt bằng sản xuất.
Nhưng trong nông nghiệp và đặc biệt là trồng trọt thì đất được sử dụng vào mục đích sản xuất, tham gia vào quá trình tạo nên các sản phẩm nông nghiệp với tư cách là yếu tố sản xuất tích cực và chủ yếu. Đất đai là nguồn dự trữ và cung cấp chất dinh dưỡng để phát triển cây trồng qua độ phì nhiêu của đất, độ phì nhiêu là thuộc tính quan trọng nhất trong sản xuất nông nghiệp. Khái niệm về loại hình sử dụng đất nông nghiệp (Land Use Type -LUT) * Hệ thống sử dụng đất (Land Use system- LUS): là sự kết hợp của một loại sử dụng đất với một điều kiện đất đai riêng biệt tạo thành hai hợp phần khăng khít tác động lẫn nhau, từ các tương tác này sẽ quyết định các đặc trưng về mức độ và các loại chi phí đầu tư, mức độ và loại cải tạo đất đai và năng suất, sản lượng của các loại sử dụng đất. * Loại hình sử dụng đất: tùy theo mức độ và tên gọi khác nhau, nhưng trong nông nghiệp và loại hình sử dụng đất được khái quát là loại hình sử dụng đất để sản xuất một hoặc một nhóm cây trồng, vật nuôi một hay nhiều năm.
Đơn vị đất đai là nền, còn loại hình sử dụng đất là đối tượng để đánh giá, phân hạng mức độ thích hợp của đất đai. Trên thế giới, lý thuyết về loại hình sử dụng đất đã được FAO định nghĩa như sau: “Loại hình sử dụng đất là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kĩ thuật được xác định. Có thể hiểu theo nghĩa rộng là các loại hnh sử dụng đất chính (Major type of land ues) hoặc được mô tả chi tiết hơn với khái niệm là các loại hình sử dụng đất (Land Use Type – LUT)”. Loại hình sử dụng đất chính: là sự phân nhỏ của sử dụng đất trong khu vực hoặc vùng nông lâm nghiệp, chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất các cây trồng hàng năm, lâu năm, lúa, đồng cỏ… 2.
Những yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất Việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất là hết sức cần thiết, nó giúp cho đua ra những đánh giá phù hợp với từng loại vùng đất để trên cơ sở đó để đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Các nhân tố ảnh hưởng có thể chia làm 03 nhóm sau đây: e 7 * Yếu tố điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên có rất nhiều yếu tố tự nhiên như: ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, thủy văn, khí hậu, sinh vật, địa hình, độ dốc…có ảnh hưởng trực tiếp đến sẩn xuất nông nghiệp bởi vì đây là cơ sở để sinh vật sinh trưởng, phát triển và tạo sinh khối.