Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng là một quá trình đa dạng và phức tạp, bao gồm các công tác từ việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, người dân nhận đất tái định cư di chuyển đến nơi ở mới và chính sách hỗ trợ cho người dân, tạo điều kiện cho họ ổn định đời sống sản xuất. Tính đa dạng và phức tạp của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng thể hiện khác nhau đối với mỗi dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của xã hội. Tính đa dạng thể hiện: Mỗi một dự án được tiến hành trên những khu vực có điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và trình độ dân trí khác nhau.
Đối với các khu vực khác nhau như khu thành thị, khu ven đô, khu ngoại thành hay khu nông thôn… thì kết cấu dân cư, kết cấu lao động, mức thu nhập… cũng khác nhau. Do đó, việc giải phóng mặt bằng cũng được tiến hành với những điểm riêng biệt. Tính phức tạp thể hiện: Đất đai là tài sản có giá trị kinh tế lớn, có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội. Đối với khu vực nông thôn là nơi mà dân cư sinh sống chủ yếu bằng hoạt động sản xuất nông nghiệp thì đất đai là tư liệu sản xuất chính.
Hơn nữa ở khu vực này trình độ dân trí của người dân còn hạn chế, khả năng chuyển đồi nghề nghiệp là rất khó khăn cho nên công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng có tác động rất lớn đến đời sống sản xuất của nông dân. Đối với các khu vực thành thị là nơi có mật độ dân cư tập trung đông đúc, đất đai ở đây có giá trị còn lớn hơn nhiều so với khu vực nông thôn. Vì vậy công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng lại càng có vai trò quan trọng. Quá trình thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng phải đảm bảo hài hòa các lợi ích: Lợi ích của người dân bị thu hồi đất, n 5 lợi ích của chủ đầu tư dự án, lợi ích của Nhà nước.
Thực hiện mục tiêu giữ vững ổn định và phát triển của đất nước. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cơ sở lý luận của đề tài Đề tài là công trình khoa học nghiên cứu chính sách về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư dự án xây dựng đường Bắc Sơn, đường Minh Cầu (đoạn nối đường Bắc Sơn) và khu dân cư số 1 phường Hoàng văn Thụ, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên và Khu dân cư số 6 phường Thịnh Đán, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên, đề xuất hướng hoàn thiện chính sách kèm theo các giải pháp thực hiện. Kết quả nghiên cứu đề tài nhằm góp phần đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại địa phương, chuyển dịch nhanh cơ cấu kinh tế của thành phố, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế; nâng cao hiệu quả công tác quản lý Nhà nước về đất đai nói chung và hoàn thiện chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nói riêng trên địa bàn thành phố ; Góp phần hạn chế, giải toả những bức xúc về khiếu kiện của công dân khi bị thu hồi đất đất để thực hiện dự án trên địa bàn.
- Thu hồi đất: Là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này. - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: Là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. - Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: Là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới. - Tái định cư: Tái định cư (TĐC) là quá trình bồi thường thiệt hại về đất đai và tài sản gắn liền với đất, chi phí di chuyển, ổn định và khôi phục cuộc sống n 6 cho những người dân bị thu hồi đất, để xây dựng các dự án nhằm mục đích phát triển.
TĐC còn bao gồm hàng loạt các hoạt động nhằm hỗ trợ cho những người bị ảnh hưởng do việc thực hiện dự án gây ra, khôi phục và cải thiện mức sống tạo điều kiện phát triển những cơ sở kinh tế và văn hoá - xã hội của họ và cộng đồng. Tuy nhiên, trên thực tế đã triển khai nhiều dự án xây dựng khu TĐC để di dân GPMB, bước đầu ổn định đời sống cho những người phải di chuyển chỗ ở do bị thu hồi đất song quá trình thực hiện đã nảy sinh nhiều vấn đề cần được xem xét. [10] * Vấn đề ổn định nơi ở + Một số khu TĐC không đảm bảo điều kiện cơ sở hạ tầng tối thiểu như: hệ thống điện, nước, đường giao thông, trường, trạm xá. Từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của những người TĐC.
+ Việc bố trí TĐC chưa quan tâm tới các yếu tố cộng đồng dân cư, các nhóm họ, tập quán sinh hoạt sản xuất. [12] * Vấn đề chuyển đổi nghề nghiệp Đa số người dân mất đất sống bằng nghề buôn bán nhỏ và sản xuất nông nghiệp, trình độ dân trí thấp, không có khả năng tìm nghề nghiệp nhất định do đó thu nhập không ổn định. Vì vậy, vấn đề tạo công ăn việc làm cụ thể có thu nhập ổn định là mục tiêu phấn đấu của mọi thời kỳ phát triển. Nó tạo điều kiện ổn định cuộc sống gia đình, ổn định xã hội tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế xã hội phát triển.
Cơ sở thực tiễn của đề tài 1. Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước * Trung Quốc Ph¸p luËt ®Êt ®ai Trung Quèc cã nhiÒu nÐt t¬ng ®ång víi ph¸p luËt ®Êt ®ai ViÖt Nam. Tuy nhiªn nh×n tæng thÓ, viÖc chÊp hµnh ph¸p luËt cña ngêi Trung Quèc rÊt cao, viÖc sö dông ®Êt t¹i Trung Quèc thùc sù tiÕt kiÖm. VÒ ph¬ng thøc båi thêng thiÖt h¹i, Nhµ níc th«ng b¸o cho ngêi sö dông ®Êt biÕt tríc viÖc hä sÏ thu håi ®Êt trong thêi h¹n mét n¨m.
ngêi d©n n 7 cã quyÒn lùa chän c¸c h×nh thøc båi thêng thiÖt h¹i b»ng tiÒn hoÆc b»ng nhµ t¹i khu ë míi. T¹i thñ ®« B¾c Kinh vµ thµnh phè Thîng H¶i, ngêi d©n thêng lùa chän båi thêng thiÖt h¹i b»ng tiÒn vµ tù t×m chç ë míi phï hîp víi n¬i lµm viÖc cña m×nh. VÒ gi¸ båi thêng thiÖt h¹i theo tiªu chuÈn vµ gi¸ thÞ trêng. Møc gi¸ nµy còng ®îc Nhµ níc quy ®Þnh cho tõng khu vùc vµ chÊt lîng nhµ, ®ång thêi ®îc ®iÒu chØnh rÊt linh ho¹t cho phï hîp víi thùc tÕ, ®©y ®îc coi lµ Nhµ níc t¸c ®éng ®iÒu chØnh l¹i thÞ trêng ®ã.
VÒ T§C, c¸c khu T§C vµ c¸c khu nhµ ë ®îc x©y dùng ®ång bé vµ kÞp thêi, thêng xuyªn ®¸p øng nhu cÇu nhiÒu lo¹i c¨n hé, víi nhu cÇu sö dông kh¸c nhau. Tiªu chuÈn s¾p xÕp båi thêng di dêi nhµ cöa hiÖn nay cña thµnh phè Thîng H¶i ®îc dùa theo 3 lo¹i: + Lo¹i 1: lµ theo gi¸ thÞ trêng cña nhµ ®Êt ®èi víi nhµ bÞ th¸o dêi céng thªm víi “Gi¸ t¨ng thªm nh©n víi diÖn tÝch x©y dùng cña ng«i nhµ bÞ th¸o dì”. + Lo¹i 2: ®æi nhµ theo tiªu chuÈn gi¸ trÞ, bè trÝ nhµ lÊy theo gi¸ trÞ thÞ trêng, gi¸ t¬ng ®¬ng víi gi¸ nhµ bÞ th¸o dì, di dêi. + Lo¹i 3: bè trÝ nhµ theo tiªu chuÈn diÖn tÝch, ®©y lµ tiªu chuÈn mµ chÝnh quyÒn quËn, huyÖn n¬i cã di dêi lËp ra ®èi víi nh÷ng ngêi cã khã kh¨n vÒ nhµ ë.
Ngêi bÞ di dêi cã thÓ chän h×nh thøc bè trÝ nhµ ë cho phï hîp. Dùa vµo khu vùc bè trÝ nhµ ë ®Ó t¨ng diÖn tÝch dùa theo ph©n cÊp tõng vïng trong thµnh phè. [3] * Inđônêxia Đối với Inđônêxia di dân TĐC, bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích phát triển của xã hội từ trước đến nay vẫn bị coi là sự ‘hi sinh” mà một số người phải chấp nhận vì lợi ích của cộng đồng. TĐC được thực hiện theo ba yếu tố quan trọng: - Đền bù tài sản bị thiệt hại, nghề nghiệp và thu nhập bị mất.
n 8 - Hỗ trợ di chuyển trong đó có trợ cấp, bố trí nơi ở mới với các dịch vụ và phương tiện phù hợp. - Trợ cấp khôi phục để ít nhất người bị ảnh hưởng có được mức sống đạt hoặc gần đạt so với mức sống trước khi có dự án. Đối với các dự án có di dân TĐC, việc lập kế hoạch, thiết kế nội dung di dân là yếu tố không thể thiếu ngay từ chu kỳ đầu tiên của việc lập dự án đầu tư và những nguyên tắc chính phải được đề cập đến gồm: - Người bị ảnh hưởng phải được bồi thường và hỗ trợ để triển vọng kinh tế, xã hội của họ nói chung ít nhất cũng thuận lợi như trong trường hợp không có dự án: đất đai, nhà cửa, cơ sở hạ tầng thích hợp. - Các dự án về TĐC phải đạt hiệu quả ở mức càng cao càng tốt, các kế hoạch TĐC phải được soạn thảo và xác lập tương ứng với thời gian và ngân sách phù hợp, người di chuyển được hưởng các cơ hội về nơi ở, nguồn lực ổn định cuộc sống càng nhanh càng tốt.
- Người bị ảnh hưởng được thông báo đầy đủ, được tham khảo ý kiến chi tiết về các phương án bồi thường TĐC. - Để không ngừng cải tiến sự hỗ trợ của ngân hàng với các dự án trong lĩnh vực nhạy cảm này, Chính phủ Inđônêxia đã thông qua và thực hiện một số chính sách bồi thường TĐC bắt buộc. Chính sách này nêu rõ các mục tiêu và phương pháp, định ra các tiêu chuẩn trong hoạt động của các tổ chức ngân hàng khi tham gia đầu tư vào các công trình TĐC. [3] *Australia Luật Đất đai ở Australia quy định đất đai của quốc gia, thuộc hai loại sở hữu là sở hữu Nhà nước và sở hữu tư nhân.
Luật đất đai bảo hộ tuyệt đối quyền lợi và nghĩa vụ của chủ sở hữu đất đai. Chủ sở hữu đất đai có quyền cho thuê, chuyển nhượng, thế chấp, thừa kế theo di chúc mà không có sự cản trở nào, kể cả việc tích lũy đất đai.