CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ 1. Khái niệm và tầm quan trọng về cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế được hiểu là tổng thể các mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận kinh tế trong tổng nguồn kinh tế xã hội và được biểu hiện thông qua những tỷ lệ nhất định. Thực chất, cơ cấu kinh tế là một đại lượng kinh tế phản ánh số lượng các bộ phận hợp thành của nền kinh tế và mối quan hệ tương tác về tỷ lệ giữa các bộ phận ấy trong tổng thể kinh tế xã hội.
Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình nhằm làm thay đổi cấu trúc và mối quan hệ về kinh tế theo những mục tiêu nhất định. Thực chất, đó chính là quá trình phân phối và bố trí các nguồn lực theo những quy luật, những xu hướng tiến bộ. nhằm sử dụng đầy đủ và có hiệu quả nhất các nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước. Cơ cấu kinh tế là kết quả tất yếu của quá trình phân công lao động xã hội.Mác đã hẳng định “Phân công lao động với tư cách là toàn ộ các loại hình thức hoạt động sản xuất đặc thù, là cái trạng thái chung của lao động xã hội, xét về mặt vật chất của nó với tư cách là lao động sáng tạo ra giá trị sử dụng”.
Cơ cấu kinh tế có tầm quan trọng lớn trong phát triển kinh tế khi nó bảo đảm một tỷ lệ phân bổ nguồn lực vào các bộ phận của nền kinh tế qua đó tạo ra mức sản lượng nhất định và quyết định tỷ lệ phân phối kết quả thích hợp cho các tác nhân trong nền kinh tế. Thông qua các phân bổ và phân phối nó bảo đảm cho nền kinh tế phát triển như thế nào. Cơ cấu kinh tế luôn thay đổi dưới tác động của nhiều nhân tố chủ quan và khách quan và do đó thay đổi các tỷ lệ phân bổ và phân phối trong nền kinh tế. Kết quả 10 là nền kinh tế sẽ thay đổi mức độ phát triển.
Cơ cấu kinh tế hợp lý bảo đảm cho tăng trưởng có tính chất bền vững hơn và hiệu quả hơn. Phân loại cơ cấu kinh tế Cơ cấu của nền kinh tế quốc dân là tổng thể những mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành nền kinh tế: các lĩnh vực (sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng), các ngành kinh tế quốc dân (công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải, y tế, giáo dục.), các thành phần kinh tế xã hội (kinh tế Nhà nước, tư nhân, cá thể tiểu chủ, nước ngoài,.), các vùng kinh tế. Phân tích quá trình phân công lao động xã hội, C.Mác nhấn mạnh: “Cơ cấu kinh tế của xã hội là toàn bộ những quan hệ sản xuất phù hợp với một quá trình phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất”. “Do tổ chức quá trình lao động và phát triển kỹ thuật một cách mạnh mẽ làm đảo lộn toàn bộ cơ cấu kinh tế xã hội”.
Mác còn phân tích cơ cấu kinh tế ở cả hai mặt chất lượng và số lượng, “cơ cấu là một sự phân chia về chất lượng và một tỷ lệ về số lượng của những quá trình sản xuất xã hội”. Một cách khái quát, có thể hiểu cơ cấu kinh tế là mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành một tổng thể kinh tế, các bộ phận này có những mối liên hệ hữu cơ, những tác động qua lại cả về số lượng và chất lượng, các quan hệ tỷ lệ được hình thành trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, chúng luôn vận động và hướng vào những mục tiêu cụ thể. Không chỉ có các nền kinh tế lạc hậu, kém phát triển mới có sự điều chỉnh cơ cấu kinh tế. Ngày nay, chính các nền kinh tế công nghiệp phát triển cũng phải thường xuyên điều chỉnh cơ cấu kinh tế để tiếp tục phát triển.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế quá trình phát triển của các bộ phận kinh tế, dẫn đến sự tăng trưởng khác nhau giữa chúng, và làm thay đổi mối quan hệ tương quan giữa chúng so với một thời điểm trước đó. Sự thay đổi này là kết quả của quá trình: 11 Xuất hiện thêm những yếu tố kinh tế mới hay mất đi một số yếu tố kinh tế đã có, tức là có sự thay đổi về số lượng các bộ phận của nền kinh tế. Tăng trưởng với nhịp độ khác nhau giữa các bộ phận trong nền kinh tế đã dẫn tới thay đổi cơ cấu. Trong trường hợp này sự điều chỉnh cơ cấu kinh tế là kết quả của sự phát triển hông đồng đều giữa các bộ phận sau mỗi giai đoạn.
Thay đổi trong mối quan hệ tác động qua lại giữa các bộ phận. Sự thay đổi này biểu hiện bắng số lượng các yếu tố kinh tế có liên quan và mức độ tác động qua lại giữa chúng. Và khi một yếu tố cấu thành nền kinh tế ra đời hay phát triển, do có mối quan hệ với các yếu tố khác còn lại, nó có thế tác động thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển của các yếu tố có liên quan với nó. Sự tăng trưởng của các bộ phận dẫn đến thay đổi cơ cấu trong mỗi nền kinh tế.
Dưới các góc độ hác nhau, cơ cấu kinh tế được phân thành nhiều loại: - Xét dưới góc độ phân công lao động sản xuất - Cơ cấu ngành - Xét dưới góc độ hoạt động kinh tế theo quan hệ sở hữu – Cơ cấu thành phần kinh tế - Xét dưới góc độ hoạt động kinh tế xã hội theo lãnh thổ - cơ cấu vùng - Dưới góc độ tiêu dùng : cơ cấu tiêu dùng hay tổng cầu 1. Đặc điểm của cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế có những đặc điểm nhất định: - Cơ cấu kinh tế luôn vận động và thay đổi: do có nhiều nhân tố (1) hách quan như iến động nhu cầu nền kinh tế, tài nguyên thiên nhiên, 12 nguồn lực thay đổi…(2) chủ quan con người khi áp dụng chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế; - Cơ cấu kinh tế gắn liền với tình hình kinh tế xã hội của mội quốc gia hay vùng lãnh thổ hay có tính đặc thù: mỗi quốc gia hay vùng lãnh thổ có những đặc điểm riêng của mình về tài nguyên thiên nhiên, trình độ phát triển kinh tế xã hội và lịch sử phát triển riêng. - Cơ cấu kinh tế thay đổi theo những tính quy luật nhất định; cơ cấu ngành dịch chuyển thay đổi khác với cơ cấu vùng kinh tế … 1. NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ PHẢN ẢNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NGÀNH Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu có nhiều nhưng tóm lại có thể hiểu: Chuyển dịch cơ cấu là sự thay đổi của cơ cấu kinh tế theo thời gian từ trạng thái và trình độ này tới một trạng thái và trình độ khác phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội và các điều kiện vốn có nhưng hông lặp lại trạng thái cũ.
Chính điều này mà cơ cấu kinh tế phản ánh sự thay đổi về chất và là cơ sở để so sánh các giai đoạn phát triển. Quá trình phát triển, hoạt động kinh tế của các ngành, các vùng và các thành phần kinh tế, tiêu dùng xã hội không phải bao giờ cũng đồng đều và nhịp nhàng với nhau, vì trong quá trình ấy có nhiều yếu tố tác động đến xu hướng phát triển của mỗi ngành. Ngoài ra, cơ cấu kinh tế sẽ thay đổi theo từng thời kỳ phát triển bởi các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế không cố định. Đó là sự thay đổi về số lượng các ngành hoặc sự thay đổi về quan hệ tỷ lệ nội bộ giữa các ngành, các vùng, các thành phần do sự xuất hiện hoặc biến mất của một số ngành và tốc độ tăng trưởng giữa các yếu tố cấu thành cơ cấu kinh tế hông đồng đều.
Đây hông phải đơn thuần là sự thay đổi vị trí, mà là sự biến đổi cả về chất và lượng trong nội bộ cơ cấu. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế phải dựa trên cơ sở một cơ cấu kinh tế hiện có, 13 do đó nội dung của chuyển dịch cơ cấu là cải tạo cơ cấu cũ lạc hậu hoặc chưa phù hợp để xây dựng cơ cấu mới tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung cơ cấu cũ thành cơ cấu mới hiện đại và phù hợp hơn. Như vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế về thực chất là sự điều chỉnh cơ cấu trên các mặt biểu hiện của từng cơ cấu theo phân loại hoặc trong từng lĩnh vực của nội bộ từng loại cơ cấu đó nhằm hướng sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế theo các mục tiêu kinh tế - xã hội đã xác định cho từng thời kỳ phát triển. Cho dù có sự biến đổi trong nội bộ cơ cấu kinh tế, song nếu cơ cấu kinh tế vẫn còn thích ứng, chưa gây ra những trở ngại lớn cho sự phát triển của từng bộ phận và cả tổng thể thì chưa đòi hỏi phải xác định lại cơ cấu kinh tế.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thường diễn ra khi có những thay đổi lớn về điều kiện phát triển, có những khả năng và giải pháp mới làm thay đổi phương thức khai thác các điều kiện hiện tại, trong quan hệ phát triển giữa các bộ phận của cơ cấu kinh tế có những trở ngại dẫn đến hạn chế lẫn nhau, làm ảnh hưởng đến phát triển chung. Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như điều kiện tự nhiên, nguồn nhân lực (Lê Khoa 2003), thị trường, thói quen tiêu dùng và nhóm nhân tố về cơ chế chính sách (Bùi Tất Thắng 2006). Trong quá trình phát triển kinh tế, cơ cấu kinh tế (đặc biệt là cơ cấu ngành) luôn chuyển dịch theo một xu hướng nào đó qua đó thay đổi trình độ phát triển kinh tế. Quá trình phát triển kinh tế của các quốc gia có 5 giai đoạn: xã hội truyền thống, chuận bị cất cánh, cất cánh, trưởng thành và tiêu dùng cao, mỗi giai đoạn đó có một cơ cấu kinh tế đặc trưng (Walter W.
Nhưng tính quy luật được quan tâm và sử dụng để đánh giá nhiều nhất trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế đó là chuyển từ kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp (Hollis Chenery 1974). 14 Xét trên khía cạnh tăng trưởng và phát triển kinh tế thì dạng cơ cấu ngành được xem là quan trọng nhất, được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất vì nó phản ánh sự phát triển của khoa học công nghệ, lực lượng sản xuất, phân công lao động chuyên môn hoá và hợp tác sản xuất.