chương 1. Chất hài và cái hài Trong văn chương cũng như trong cuộc sống thường ngày, người ta hay dùng những khái niệm “cái hài”, “chất hài”. Thế nào là cái hài và chất hài? Chúng là một nghĩa, đồng nghĩa, hay khác nghĩa? Trước hết ta nói về cái hài. Cái hài là một phạm trù vốn có của đời sống, nó xuất hiện ở khắp mọi nơi với muôn hình vạn trạng khác nhau trong mọi lĩnh vực của xã hội.
Đây là một hiện tượng xã hội được nhiều học giả chú ý và lí giải. Từ các nhà mỹ học cổ đại Hi Lạp, các nhà triết học cổ điển Đức đến các nhà văn, nhà tư tưởng Nga cũng tham gia lí giải hiện tượng này. Theo Platon thì “thiếu hài hước không nhận định được cái nghiêm túc…Cái đối lập được nhận thức nhờ cái đối lập” [25, tr. Ông thừa nhận cái hài xuất phát từ cái đối lập giữa hai mặt của một sự việc.
Còn nhà văn, tư tưởng Nga, Tsernyshevsky lại cho rằng: “Cái hài là sự trống rỗng và vô nghĩa bên trong được che đậy bằng một cái vỏ huênh hoang tự cho rằng có nội dung và ý nghĩa thực sự”. Hầu hết các nhận định trên đều thống nhất rằng: cái hài được sinh ra từ các mặt đối lập. Từ điển thuật ngữ văn học khẳng định: Cái hài là phạm trù mỹ học phản ánh một hiện tượng phổ biến của thực tế đời sống vốn có khả năng tạo ra tiếng cười ở những cung bậc và sắc thái khác nhau. Đó là sự mâu thuẫn sự không tương xứng mà người ta có thể cảm nhận được về phương diện xã hội - thẩm mỹ (chẳng hạn giữa hình thức với nội dung, hành động với tình huống, mục đích và phương tiện, bản chất và biểu hiện v.
11 Trong cuốn Giáo trình mỹ học đại cương PGS. TS Nguyễn Văn Huyên cũng cho rằng: “Cái hài là một hiện tượng thẩm mỹ khách quan, mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Đó là những cái xấu đội lốt cái đẹp, bị phát hiện bất ngờ và gây ra tiếng cười tích cực, phê phán cái xấu dưới ánh sang của một lí tưởng thẩm mỹ tiến bộ” [25, tr. Như vậy, cái hài là một phạm trù thẩm mỹ của mỹ học, nó là một hiện tượng được sinh ra từ các mặt của sự đối lập, nó luôn gắn với tiếng cười.
Tuy nhiên, không phải bất cứ tiếng cười nào cũng là biểu hiện của cái hài. Cái hài thường không phải là tiếng cười thiên về bản năng, sinh lí mà là cái cười gồm có một đối tượng cười (tức cái có thể gây cười và bị cười) và chủ thể cười. Đặc điểm của cái hài Cái hài là sự nhận thức. Đặc điểm của nhận thức gắn với tiếng cười là sự khám phá một số loại mâu thuẫn nào đó trong sự vật, hiện tượng và quan sát chúng ở một số bình diện khác, từ một phía khác, từ góc độ của cái buồn cười.
Đồng thời, cái hài cũng mang khuynh hướng xã hội, cười cái xấu là dám tin, dám khẳng định cái đẹp. Cái hài là một hình thức đánh giá, thể hiện trình độ con người làm chủ đối tượng, làm chủ bản thân mình, là vũ khí phương tiện để phê phán mặt trái của cuộc sống, để phủ định tất cả những gì xấu xa, giả dối, lỗi thời. Nó là một hình thức phê phán xã hội đặc biệt, phê phán bằng cảm xúc đối với những gì đối lập với lý tưởng xã hội. Cái hài không giống cái buồn cười nên không phải mọi tiếng cười đều là cái hài.
Chỉ có tiếng cười nhằm vào đối tượng cụ thể (đối tượng mang mâu thuẫn), có mục đích và ý nghĩa xã hội sâu sắc mới mang sắc thái của tiếng cười trong cái hài. Cái hài trước hết nói đến cái xấu của con người, hoặc con người có điểm xấu hay nói đến cái xấu thuộc về đạo đức, lối sống, về lí tưởng xã hội thể hiện ở quan hệ thẩm mỹ. Nó luôn gắn với tiếng cười – tiếng cười tích cực. 12 Không chỉ gắn với tiếng cười cái hài còn gắn liền với yếu tố bất ngờ, nó là “yếu tố riêng biệt biểu thị biên độ sâu và rộng về không gian và thời gian của cái hài.
Thiếu yếu tố bất ngờ thì không có có mối liên hệ giữa chủ thể và đối tượng của cái hài” [25, tr. Cái bất ngờ luôn xoáy vào điểm yếu của con người và luôn bất ngờ bị vạch trần, bị đánh bại, lúc đó tiếng cười bật lên. Nếu vấn đề mà cái bất ngờ nêu ra có giá trị nhân loại và văn hóa, cái hài sẽ có ý nghĩa xã hội sâu và rộng hơn. Cái cười mang tính hài đòi hỏi phải có một đối tượng cười, có nghĩa là cái có thể gây cười và bị cười.
Trong cuộc sống, cái hài rất đa dạng, nó biểu hiện rất khác nhau nhưng nói chung nó đều là những cái có mâu thuẫn. Có thể hiểu nó là sự đối lập, không cân xứng, không hài hòa. Trong lịch sử mỹ học, các nhà mỹ học thường gắn liền bản chất của cái hài đối với những đối tượng mang mâu thuẫn, cái hài là kết quả của những mâu thuẫn và các loại mâu thuẫn này bao giờ cũng chứa đựng những yếu tố bất ngờ, mới mẻ để tạo ra kịch tính. Cái hài chính là sự mâu thuẫn giữa cái bản chất xấu nằm trong vỏ bọc là cái đẹp hay cái máy móc nằm trong cái sinh động hay sự trống rỗng bên trong lại nằm trong cái vẻ ngoài khoa trương.
Tuy cái hài bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa cái đẹp và cái không phải cái xấu nào cũng là nguồn gốc của cái hài, chỉ có những cái xấu không đành phận xấu cố sức làm ra đẹp, tự nó tạo ra mâu thuẫn, đối lập với bản thân nó mới là nguồn gốc của cái hài. Cái có thể gây cười còn lại chính là chủ thể cười. Đây là mặt chủ quan của cái hài, không có nó thì không có cái hài. Bản thân đối tượng cười không thể gây cười nếu chủ thể không thể nhận thức được những mâu thuẫn chứa đựng trong nó.
Điều này giải thích tại sao có nhiều người xem tranh biếm họa, tranh vui, đọc truyện cười mà vẫn không cười, đến lúc hiểu ra thì mới bật cười. Do vậy, cái hài là một phạm trù thẩm mĩ cơ bản dùng để nhận thức và 13 đánh giá về một loại hiện tượng của đời sống, đó là những cái xấu nhưng lại cố sức chứng tỏ là đẹp. Khi mâu thuẫn này bị phát hiện đột ngột tạo nên tiếng cười tích cực, có ý nghĩa phê phán, phủ định cái xấu nhân danh cái đẹp. Tiếng cười trong cái hài – đó là sự chiến thắng của cái đẹp đối với cái xấu.
Chất hài là gì? Chất hài là nghệ thuật của trí tuệ - nghệ thuật sử dụng ngôn từ. Để phát hiện và cảm nhận cái buồn cười cũng đòi hỏi phải có trí tuệ. Biết cười cũng có trí tuệ. Hài hước là biểu hiện của một sự thỏa hiệp ngầm.Bergson: “Dù ta tin là có tính cách chân thành đến đâu đi nữa, tiếng cười cũng che dấu một ẩn ý thỏa hiệp, gần như một ẩn ý đồng lõa với những kẻ vui cười khác”.
Chất hài có thể biểu thị bằng biểu tượng, mô típ, nhưng nó liên quan chặt chẽ tới các hiện tượng ngôn ngữ, giọng điệu. Vì có những chuyện cười dựa trên cơ sở logic, ở đó người ta cười vì những tình huống, sự kiện thể hiện một sự mâu thuẫn, một hiện tượng tức cười nào đó, trong đó, vai trò của ngôn ngữ trở nên đặc biệt quan trọng. Người ta nhận ra các tình huống, sự kiện tức cười nhờ có công cụ ngôn ngữ. Một câu chuyện có chất hài phải đảm bảo được những yếu tố gần như đặc điểm của cái hài.
Tức là tiếng cười nhằm vào một đối tượng cụ thể, cái cười có ý nghĩa xã hội; có tính bất ngờ; thú vị (hấp dẫn, kích thích sự hiếu kì); tính hợp lí; có yếu tố trí tuệ; có tính mới lạ. Vậy, về bản chất cái hài và chất hài là giống nhau. Chất hài nghiêng về tư duy. Cái hài là hình thức biểu hiện bên ngoài.Tuy nhiên chúng khác nhau về cấp độ biểu hiện.
Cái hài có 3 cấp độ: hài hước, châm biếm, đả kích. Chất hài nghiêng về hài hước, châm biếm nhẹ nhàng, không đao to búa lớn đến mức đả kích, phê phán, phủ định quyết liệt sự vật và hiện tượng. Như vậy, cái hài hay chất hài là rất cần thiết trong cuộc sống nói chung và trong văn học nói riêng. Thông qua sự hài hước, nhà văn có thể bộc lộ những 14 quan điểm, những ý kiến tích cực, góp phần điều chỉnh những lệch chuẩn, lệch pha của con người bằng tiếng cười nhẹ nhàng nhưng mang tính nhân văn.
Vị trí của chất hài trong sáng tác của Di Li Trước nay, văn học thế giới đã để lại cho chúng ta nhiều tác phẩm của các bậc thầy hài hước. Đưa nụ cười vào văn chương, tạo niềm vui cho bạn đọc đã có từ những vở kịch của Moliere (Pháp), Azit Neshin (Thổ Nhĩ Kì)…Và ở nước ta, cái hài như một yếu tố không thể thiếu, nó xuất phát từ tiếu lâm, ca dao, tục ngữ, Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, hề chèo, hề tuồng… rồi đến Hồ Xuân Hương, là Nguyễn Khuyến, nhất là Tú Xương, Ba Giai Tú Xuất…một vệt cười lớn trong truyền thống văn học và văn hóa Việt Nam. Đến văn học Việt Nam hiện đại, ta lại bắt gặp những tràng cười của Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Tú Mỡ, Đồ Phồn, Lý Toét, Xã Xệ trong Tự Lực Văn Đoàn…những tiếng cười mang đậm dấu ấn xã hội đương thời. Và trên cái nền tảng cười của văn học dân tộc, Di Li cũng mang chất hài vào văn chương ở các thể loại truyện ngắn, tản văn và bút kí.
Tuy nhiên, chất hài trong sáng tác của Di Li không phải mỉa mai châm biếm hay đả kích mà đó là sự hài hước, dí dỏm, giễu cợt nhẹ nhàng. Ở thể loại truyện ngắn của Di Li, người đọc hay bắt gặp các nhan đề, kiểu tên nhân vật, cách gọi sự vật một cách hài hước, hóm hỉnh. Ta bắt gặp các nhan đề như: Mối tình Khoai tây, Đồ mọt sách…rồi tên nhân vật : “Hột cơm”, “Khoai tây Dễ thương”, “Khoai tây Trung Quốc”, “Cheocheo”, “Sếp lớn”, “Sếp bé”, “Sếp út”… Cách đặt tên nhân vật, sự vật trong truyện ngắn Di Li bên cạnh mục đích cho người đọc cái nhìn khái quát về nhân vật, nó còn có mục đích tạo sự hóm hỉnh, hài hước.