CHƯƠNG 1 TRUYỆN THƠ VÀ CƠ SỞ CỦA MÓI QUAN HỆ GIỮA DÂN CA DAN TỘC MÔNG VÀ TRUYỆN THƠ TIENG HAT LAM DAU 1. Khái niệm truyện thơ và sự hình thành truyện thơ trong văn học dân gian 1. Khai niệm truyện thơ Văn học đân gian là một loại hình văn học có thé được coi là thủy t6 của các nền văn học trên tất cả các quốc gia trên thế giới. Văn học dân gian với những đặc trưng của nó như tính tập thê, tính truyền miệng, tính thống nhất hữu cơ của các thành phần ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau, cùng với sự tồn tại về hình thức sinh hoạt nghệ thuật gan liền với cuộc sống lao động của nhân dân.
đã đi sâu vào thế giới tinh thần của đông đảo cộng đồng. Văn học dân gian Việt Nam cũng vậy. Ra đời từ khi xã hội còn sơ khai, ngay từ khi có sự xuất hiện của con người trong xã hội công xã nguyên thủy, văn học dân gian Việt Nam đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của nhân dân lao động. Văn học dân gian Việt Nam là người bạn đồng hành của quần chúng nhân dân trên đồng ruộng, trên đồi nương, trên những dòng sông bao la đỏ nặng phù sa.
Văn học dân gian Việt Nam cùng với mười hai loại hình của nó đã trở thành chứng nhân của lịch sử, góp phần không nhỏ trong việc bộc lộ thế giới quan cũng như bộc lộ tâm hồn, bộc lộ những khát vọng cháy bỏng của nhân dân lao động. Văn học dân gian Việt Nam ra đời từ khi dân tộc ta còn chưa có chữ viết. Vì vậy, hình thức lưu truyền chủ yếu để bảo tồn được mảng nghệ thuật ngôn từ này là hình thức truyền miệng cùng với hình thức diễn xướng. Chính vì vậy, hiện nay chưa thé khang định được chúng ta đã tìm va phan loại một cách đầy đủ, chính xác văn học dân gian.
Nhìn chung, với công sức nghiên cứu nhiều năm của nhiều thế hệ đồng thời dựa vào đặc trưng của từng vùng miễn, các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam đã tạm chia nền văn học khởi nguyên này thành mười hai loại hình. Mỗi một loại hình có những chức năng, đặc trưng và khoảng thời gian xuất hiện khác nhau. Trong mười hai loại hình của folklore, truyện thơ là một trong những loại hình kế thừa nhiều đặc trưng của các loại hình khác. Khái niệm truyện thơ trong SGK Ngữ Văn lớp mười — một tài liệu chính thống được chọn lọc giảng dạy- được định nghĩa là tac phẩm tự sự dân gian bằng thơ, giàu chất trữ tình, phan ánh số phận và khát vọng của con người khi hạnh phúc lứa đôi và sự công bằng xã hội bị tước đoạt [1, tr.
Như vậy có thé khang định hai yếu tố cau thành nên truyện thơ là yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình. Yếu tố tự sự làm nên cốt truyện cho truyện thơ, làm nên tình tiết và hành động của các nhân vật, còn yếu tố trữ tình là hình thức nghệ thuật được chọn lọc, được thé hién thay thé các cách kể đơn thuần khác. Về mảng đề tài của truyện thơ theo cách hiểu trên thì truyện thơ chủ yếu khai thác trên hai lĩnh vực số phận và khát vọng của con người trong xã hội đã có bước tiễn mới. Xã hội có sự phân chia giai cấp rõ rệt chứ không còn tôn tại dưới hình thái xã hội công xã nguyên thủy.
Các nhóm truyện thơ tiêu biểu Truyện thơ là một loại hình văn học dân gian ra đời sau các loại hình văn học khác, như đã nói ở trên, loại hình văn học này ra đời khi xã hội đã có sự phân chia giai cấp, tầng lớp rõ rệt, thậm chí có thể ra đời khi sự mâu thuẫn của các giai cấp xã hội không được giải quyết. Tat nhiên, đã là một loại hình văn học dân gian, thì tự thân truyện thơ đã bao chứa trong nó nhiều mảng đề tài khác nhau, nhiều hình thức diễn xướng khác nhau, nhiều nét văn hóa của các vùng miền khác nhau. Vì thế, việc phân loại truyện thơ cũng dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau tạo nên các nhóm truyện thơ tiêu biểu. Phân loại truyện tho dựa trên tiêu chi không gian địa li và không gian van hóa cộng đồng Với tiêu chí phân loại truyện thơ là dựa vào không gian địa lí và không gian văn hóa cộng đồng, các tác giả nghiên cứu văn học dan gian cho rang, truyện thơ là thể loại văn học được ưa chuộng của các đồng bao dân tộc thiêu số.
Xét về quá trình nghiên cứu truyện thơ, có thể thấy rằng các dân tộc thiêu số là tác giả của những tập truyện thơ đồ sộ, có nhiều ảnh hưởng trong nên văn học Việt Nam. Dai gia đình các dân tộc Việt Nam theo các tài liệu chính thong có khoảng 54 dân tộc anh em, còn theo các tải liệu nghiên cứu hiện nay có khoảng hơn 60 dân tộc anh em, như vậy khối lượng truyện thơ dân gian chưa được khai thác, tìm hiểu còn rất nhiều. Bên cạnh một vai dân tộc đã có công bố về truyện thơ thì hầu hết còn lại là một ấn số, đòi hỏi các nhà nghiên cứu cần đảo sâu tìm tòi hơn nữa. Đối với dân tộc Việt- dân tộc chiếm đa số cán cân dân số nước ta- hiện nay chỉ tìm thấy truyện thơ Nôm có tác giả, xuất hiện trong khoảng thé ki XVIII đến thé ki XIX, chứ chưa tìm thấy một tác phẩm truyện thơ dân gian hoàn chỉnh nào.
Vì những điểm hạn chế như vậy, cho nên nếu phân chia truyện thơ theo tiêu chí này, chúng ta chỉ có thé có những kết quả tương đối với những dân tộc đã công bố những tác phẩm truyện thơ dân gian được tìm thấy. Trong tác phâm nghiên cứu Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam, tập 21 của NXB Khoa học Xã hội năm 2008 do GS.TS Nguyễn Xuân Kính chủ biên [12, tr.15 -81] đã điểm lại việc sưu tầm, công bố truyện thơ các dân tộc thiêu số theo từng dân tộc đã cho thấy từ năm 1957 đến 2008 đã có truyện thơ của tám dân tộc được sưu tầm, công bố và xuất bản. Đó là truyện thơ của tám nhóm dân tộc sau: - Nhóm truyện tho dân tộc Tay. - Nhóm truyện thơ dân tộc Thái.
- Nhóm truyện thơ dân tộc Mường. - Nhóm truyện tho dân tộc H°Mông. - Nhóm truyện thơ dân tộc Chăm - Nhóm truyện thơ dân tộc Ba Na. - Nhóm truyện tho dân tộc Giáy.
- Nhóm truyện thơ dân tộc San Chay. Phân loại truyện thơ dựa trên tiêu chi phương thức diễn xướng, lưu truyền và nguôn gốc kế thừa Với tiêu chí phân loại truyện thơ dựa trên căn cứ phương thức diễn xướng, lưu truyền và nguồn gốc kế thừa, tác giả Võ Quang Nhơn trong Văn học dân gian Việt Nam do tac giả Dinh Gia Khánh chủ biên [9,tr.783] đã phân loại truyện thơ dân gian thành bốn nhóm cơ bản: - Nhóm truyện thơ gắn với sinh hoạt nghi lễ dân gian. - Nhóm truyện thơ kế thừa truyền thống tự sự của truyện cô dân gian các dân tộc. - Nhóm truyện thơ kế thừa truyền thống trữ tình của thơ ca dân gian các dân tộc.
- Nhóm truyện thơ thiên về khuynh hướng thuyết giáo đạo đức của truyện Nôm Việt. Phân loại truyện thơ theo dé tài, chủ dé, tư tưởng và mô-típ văn hoc Với tiêu chí phân loại truyện thơ như trên, tác giả Phan Đăng Nhật, năm 2004 có bài Truyện tho, in trong cuốn sách Truyện thơ Tay nguôn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại của Vũ Anh Tuan [34] đã chia truyện thơ thành ba nhóm tiêu biểu: - Truyện thơ về tình yêu. - Truyện thơ về người nghèo khổ. - Truyện thơ về chính nghĩa.
Sự hình thành truyện thơ trong văn học dân gian Việt Nam 1. Sự hình thành thể loại truyện thơ dựa trên nguồn sốc nội sinh trong quả trình phát triển văn hóa tộc người [34] Trở lại với định nghĩa truyện thơ, chúng ta thấy rằng truyện thơ là một thê loại tự sự dân gian bằng thơ, truyện thơ rất giàu chat trữ tinh, tác dung của nó là dùng dé phản ánh số phận và khát vọng của con người khi hạnh phúc lứa đôi và công bằng xã hội bị tước đoạt. Như vậy, về bản chất truyện thơ là một loại hình văn học dân gian, đặc trưng cốt yếu nhất của truyện thơ là yếu tố tự sự. Về điểm này, truyện thơ có sự kế thừa yếu tố tự sự trong các loại hình văn học dân gian khác như: thần thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện ngụ ngôn, truyện cười.
Tuy nhiên yếu tố tự sự trong truyện thơ lại được kể ở một hình thức đặc biệt, kể bằng thơ chứ không phải văn xuôi. Điều đó cho thấy truyện thơ đã kế thừa yếu tố trữ tình trong các thé loại ca dao, dân ca, hò, vè, tục ngữ, câu đó.đặc biệt là trong ca dao, dân ca và lựa chọn nó trở thành hình thức nghệ thuật biểu hiện mục tiêu nghệ thuật. Đó là xét về mặt nghệ thuật biểu hiện, còn nếu xét về mặt giá trị nội dung, chúng ta thấy rằng truyện thơ có mục đích phản ánh số phận và khát vọng của con người khi hạnh phúc lứa đôi và công bằng xã hội bị tước đoạt. Điều đó chứng tỏ, truyện thơ ra đời khi con người không còn sinh hoạt dưới hình thái ý thức xã hội của mô hình công xã nguyên thủy.
Con người không còn dùng văn học dân gian như một hình thức nghệ thuật để lí giải những hiện tượng tâm linh hay những hiện tượng thiên nhiên thường gặp trong thần thoại, truyền thuyết. Con người cũng không dừng lại việc thé hiện ước mơ của mình về một cuộc sống tốt đẹp hơn trong những kết thúc có hậu của truyện cô tích, những hình tượng anh hùng ca của sử thi hay trong những câu chuyện ngụ ngôn ngắn gọn, bao hàm nhiều ý nghĩa. Con người không còn hát than thân vô định bằng những bài ca dao có tính hình tượng trừu tượng mà đã dùng han một thé loại văn học dân gian mới, đáp ứng trực tiếp được mong ước của minh với những bat công của xã hội đương thời. Do là truyện thơ với những con người cụ thé, những số phận cụ thé, với những mâu thuẫn xã hội gay gắt được đưa ra để giải quyết.
Con người không còn an phận như trong ca dao, trong dân ca mà đã có những bước tiến mới trong ý thức hệ, dẫn đến tinh thần phản kháng xã hội bat công, ngang trái cùng với những khát vọng cháy bỏng làm thế nào dé thay đồi cuộc đời và số phận của mình.