CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ AN NINH LƯƠNG THỰC TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Khái niệm và vai trò của an ninh lương thực 1. Khái niệm an ninh kinh tế và an ninh lương thực 1. Khái niệm an ninh kinh tế Thuật ngữ an ninh quốc gia hiện nay đang có sự mở rộng, từ tiếp cận truyền thống sang cách tiếp cận phi truyền thống.
Theo cách tiếp cận truyền thống vốn tương đối hẹp trước đây, quan niệm an ninh quốc gia là bảo vệ độc lập chủ quyền, chế độ chính trị và người dân trước các mối đe dọa, xâm lược bên ngoài là chủ yếu. Cách tiếp cận phi truyền thống đã mở rộng quan niệm về an ninh quốc gia không chỉ quan niệm an ninh quốc gia truyền thống mà còn bao hàm cả các lĩnh vực khác như: an ninh kinh tế, an ninh xã hội, an ninh con người, an ninh văn hóa – tư tưởng… trong đó không chỉ nhấn mạnh các mối đe dọa, xâm lược từ bên ngoài mà còn chú ý đến cả các mối đe dọa từ bên trong, cả quân sự lẫn phi quân sự. Bối cảnh quốc tế trong thập niên cuối của thế kỷ XX và thập niên đầu của thế kỷ XXI, với sự phát triển như vũ bão của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, xu thế hợp tác, phát triển gia tăng và nhất là xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế mạnh mẽ đã làm cho vấn đề an ninh kinh tế ngày càng trở nên cấp thiết đối với mọi quốc gia, dân tộc. Hiện có nhiều định nghĩa về an ninh kinh tế theo các hướng và góc độ khác nhau.
Chẳng hạn, theo B.Buzan, an ninh kinh tế liên quan đến khả năng tiếp cận các nguồn lực, thị trường cần thiết bảo đảm cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế, phúc lợi của nhân dân và sức mạnh của nhà nước [15, tr. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo Vương Dật Châu và cộng sự (1999) trong An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, an ninh kinh tế để chỉ năng lực của một hệ thống kinh tế quốc gia chống lại những sự quấy nhiễu, uy hiếp, tấn công xâm nhập của cả bên trong lẫn bên ngoài, là môi trường trong nước và quốc tế mà trong đó, một hệ thống kinh tế quốc gia được phát triển liên tục và an toàn [2, tr. Theo Nguyễn Xuân Thắng và cộng sự (2006) trong sách Chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế ở ASEAN, an ninh kinh tế được thể hiện thông qua sự ổn định và tiềm năng duy trì ổn định nền kinh tế của một quốc gia (ở tầm vĩ mô) và kinh tế của hộ gia đình (ở tầm vi mô). Khi nền kinh tế luôn phát triển, ổn định, mức tăng trưởng đều đi đôi với tăng trưởng có chất lượng, trong khi các nguồn lực của tăng trưởng được duy trì một cách bền vững thì nền kinh tế đó được coi là đảm bảo về an ninh.
Khi nguồn thu nhập của một hộ gia đình luôn được đảm bảo và ổn định, các cơ hội về việc làm luôn sẵn có thì hộ gia đình được coi là đảm bảo an ninh về kinh tế [11, tr. Các quan niệm trên có điểm chung là đều chỉ ra yêu cầu về sự phát triển ổn định, bền vững của nền kinh tế quốc gia (hoặc kinh tế của hộ gia đình) như là đặc trưng biểu hiện của an ninh kinh tế. Tuy nhiên, việc đi sâu phân tích và trình bày quan niệm về an ninh kinh tế không phải là yêu cầu đặt ra mà vấn đề là cần làm rõ vị trí, vai trò hiện nay của an ninh kinh tế trong an ninh quốc gia hay chính là việc làm rõ vì sao an ninh kinh tế nổi lên thành một vấn đề cấp thiết, một trụ cột trong an ninh quốc gia của nhiều nước. Bối cảnh và nguyên nhân nảy sinh vấn đề an ninh kinh tế có thể chỉ ra trên các điểm cơ bản: Trước hết, do bối cảnh quốc tế sau chiến tranh lạnh, cuộc chạy đua vũ trang đã chuyển sang chạy đua về sức mạnh kinh tế, đa số các quốc gia đều lấy phát triển kinh tế làm trung tâm trong chiến lược phát triển của mình.
Tiếp đến, sự mở rộng của thể chế kinh tế thị trường trên thế giới, làm cho các nước phụ thuộc, gắn bó lẫn nhau trong mạng lưới phân công quốc tế. Ngoài ra còn phải kể đến sự thiếu hụt các nguồn tài nguyên chiến 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lược toàn cầu cho sự tồn tại và phát triển của các nền kinh tế như tài nguyên dầu mỏ, nước, lương thực… Các nguyên nhân cơ bản nêu trên đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng ngày nay, làm cho an ninh kinh tế ngày càng trở thành vấn đề cấp thiết, một trong những trụ cột của an ninh quốc gia. Có thể dẫn ra đây lời nhận xét của Vương Dật Châu và cộng sự (1999) trong quyển sách An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa: Vấn đề an ninh kinh tế chắc chắn đã chiếm vị trí trung tâm trong lĩnh vực an ninh quốc tế và an ninh quốc gia hiện nay và sẽ chỉ đạo hướng đi của an ninh quốc tế trong thế kỷ sau cũng như việc chế định chiến lược an ninh của các nước [2, tr. Khái niệm an ninh lương thực Theo Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực thuộc Liên Hợp quốc (FAO) (2002) trong Trade reform and security food, hiện nay có đến hơn 200 định nghĩa về an ninh lương thực, mỗi cách tiếp cận đều đưa ra một quan niệm về an ninh lương thực [16].
Vì thế khái niệm này được diễn giải theo nhiều cách khác nhau. Các nhà nghiên cứu cho rằng, bất cứ khi nào quan niệm an ninh lương thực được đề cập đến trong tiêu đề của một nghiên cứu thì nên đưa ra các định nghĩa rõ ràng hoặc ngầm định cho sát với thực tế. An ninh lương thực là quan niệm chỉ mới xuất hiện vào giữa những năm 70 của thế kỷ XX trong các thảo luận về tình hình lương thực thế giới và là phản ứng trước cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu vào thời điểm đó. Quan tâm ban đầu chủ yếu tập trung các vấn đề cung lương thực - đảm bảo nguồn cung cấp và ở một mức độ nào đó là ổn định giá cả của nguồn thực phẩm chủ yếu ở cấp độ quốc gia và quốc tế.
Mối quan ngại về cung của các tổ chức quốc tế bắt nguồn từ việc thay đổi tổ chức của nền kinh tế lương thực toàn cầu và điều này đã gây ra khủng hoảng. Sau đó đã diễn ra các vòng đàm phán quốc tế dẫn đến việc tổ chức Hội nghị lương thực thế giới năm 1974 và 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các hệ thống thể chế mới liên quan đến thông tin, nguồn lực để đảm bảo an ninh lương thực và các diễn đàn thảo luận chính sách [16]. Theo FAO, an ninh lương thực là một trong những khái niệm ứng dụng trong chính sách công, quan niệm này tiếp tục được phát triển để phản ánh được độ phức tạp của các vấn đề chính sách và kỹ thuật có liên quan. Hội nghị thượng đỉnh lương thực thế giới năm 1974 định nghĩa an ninh lương thực là: “lúc nào cũng có đủ nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm cơ bản của thế giới để đảm bảo việc tiêu dùng lương thực, thực phẩm ngày một nhiều hơn và để bù đắp được những biến động trong sản xuất và giá cả” (UN, 1975).
Năm 1983, FAO mở rộng quan niệm này để tính thêm cả việc đảm bảo cho những người dễ bị tổn thương tiếp cận được với các nguồn cung cấp sẵn có, hàm ý rằng cần phải quan tâm đến sự cân bằng giữa cầu và cung trong phương trình an ninh lương thực: “đảm bảo tất cả mọi người lúc nào cũng tiếp cận được về mặt thể chất và kinh tế đối với nguồn lương thực mà họ cần”. Sau đó, Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) năm 1986 với tiêu đề “Đói nghèo” đã tập trung vào tính linh hoạt theo thời gian của mất an ninh lương thực. Báo cáo này đã đưa ra sự phân biệt giữa mất an ninh lương thực kinh niên, gắn liền với các vấn đề về nghèo khổ lâu năm hoặc nghèo khổ cơ cấu và thu nhập thấp và mất an ninh lương thực đang chuyển đổi liên quan đến các giai đoạn khi thảm hoạ thiên nhiên, kinh tế sụp đổ hoặc xung đột gây ra các sức ép lớn; và điều này đã được chấp thuận rộng rãi. Quan niệm về an ninh lương thực được cụ thể hoá hơn theo nghĩa: “tất cả mọi người lúc nào cũng tiếp cận được với đủ lương thực, thực phẩm để đảm bảo một cuộc sống khoẻ mạnh và năng động.” Đến giữa những năm 1990, an ninh lương thực được xem là mối quan ngại nghiêm trọng, trải nhiều cấp độ từ cấp cá nhân lên đến cấp toàn cầu.
Tuy nhiên, vấn đề “tiếp cận” trong an ninh lương thực hiện nay còn bao gồm cả vấn đề có đủ lương thực và điều này cho thấy người ta vẫn lo ngại về suy dinh dưỡng prôtêin. Việc mở rộng quan niệm bao gồm các khía cạnh an toàn 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lương thực, cân bằng dinh dưỡng cũng cho thấy quan ngại về thành phần lương thực, thực phẩm gồm các điều kiện về dinh dưỡng vi mô và vĩ mô cần thiết cho một cuộc sống năng động và khoẻ mạnh. Người ta cũng khuyến cáo các hộ gia đình để đảm bảo cho con em mình có cân bằng dinh dưỡng và thực phẩm, đặc biệt trong giai đoạn phát triển ban đầu. Các tổ chức quốc tế liên quan đến các vấn đề về lương thực và y tế như Tổ chức Nông - Lương thế giới (FAO), Tổ chức y tế thế giới (WHO), Chương trình lương thực thế giới (WFP), Viện nghiên cứu và chính sách lương thực thế giới (IFPRI) và nhiều tổ chức khác kêu gọi phát triển nguồn lương thực, thực phẩm cân bằng và đời sống khoẻ mạnh.
Người ta cũng quan tâm nhiều hơn đến sở thích đối với lương thực, thực phẩm theo truyền thống văn hoá hoặc xã hội. Mức độ phức tạp và cụ thể theo từng hoàn cảnh của an ninh lương thực cho thấy rằng quan niệm này không còn đơn giản và tự nó không phải là mục đích mà nó là một loạt các hành động trung gian nhằm đạt được một đời sống năng động và khoẻ mạnh. Báo cáo phát triển con người của Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) năm 1994 cổ vũ cho quan niệm về an ninh con người, bao gồm một loạt khía cạnh, trong đó có an ninh lương thực.