Luận văn: Tác động rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại NHTMCP Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận văn kinh tế tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Hữu Tùng
• Người hướng dẫn: Ts. Thân Thị Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng (Ngân hàng)
• Đề tài: Tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• TÓM TẮT - ABSTRACT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu đề tài nghiên cứu
• 1.2. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa của đề tài
• 1.8. Kết cấu của bài luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA RỦI RO TÍN DỤNG ĐẾN TỶ SUẤT SINH LỢI TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Giới thiệu chương 2
• 2.2. Tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thương mại
• 2.2.1. Khái niệm về tỷ suất sinh lợi
• 2.2.2. Các chỉ tiêu đo lường tỷ suất sinh lợi
• 2.2.2.1. Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (Return On total Asset - ROA)
• 2.2.2.2. Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (Return On Equity - ROE)
• 2.3. Rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.3.1. Khái niệm rủi ro tín dụng
• 2.3.2. Các chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng
• 2.3.2.1. Tỷ lệ nợ xấu (Default Rate ratio - DR)
• 2.3.2.2. Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (Loan Provision to Total Loan - LPTL)
• 2.3.3. Các nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại
• 2.4. Các nghiên cứu trước đây về tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại
• 2.4.1. Tác động cùng chiều của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại
• 2.4.2. Tác động ngược chiều của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG RỦI RO TÍN DỤNG VÀ TỶ SUẤT SINH LỢI TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM
• 3.1. Giới thiệu chương 3
• 3.2. Giới thiệu các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.2.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 3.2.2. Các hoạt động kinh doanh chủ yếu
• 3.2.3. Kết quả hoạt động kinh doanh
• 3.3. Thực trạng tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.3.1. Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản
• 3.3.2. Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu
• 3.4. Thực trạng rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.4.1. Tỷ lệ nợ xấu
• 3.4.2. Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng
• 3.5. Tỷ suất sinh lợi và rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.5.1. Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản và rủi ro tín dụng
• 3.5.2. Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu và rủi ro tín dụng
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG PHÁP, DỮ LIỆU VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 4.1. Giới thiệu chương 4
• 4.2. Mô hình nghiên cứu
• 4.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 4.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4.6. Thống kê mô tả các biến trong mô hình nghiên cứu
• 4.7. Ma trận tương quan
• 4.8. Kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.8.1. Kết quả hồi quy nghiên cứu tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 4.8.1.1. Kết quả hồi quy với biến phụ thuộc ROA
• 4.8.1.2. Kết quả hồi quy với biến phụ thuộc ROE
• 4.8.2. Kết quả kiểm định
• 4.9. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.10. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH HẠN CHẾ RỦI RO TÍN DỤNG NHẰM NÂNG CAO TỶ SUẤT SINH LỢI TẠI CÁC NHTMCP VIỆT NAM
• 5.1. Hàm ý chính sách hạn chế rủi ro tín dụng nhằm nâng cao tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 5.1.1. Giảm tỷ lệ nợ xấu
• 5.1.2. Giảm tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng
• 5.2. Hàm ý chính sách nhằm nâng cao tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 5.2.1. Gia tăng tổng tài sản ngân hàng
• 5.2.2. Nâng cao hiệu quả huy động vốn
• 5.2.3. Xây dựng cấu trúc vốn tối ưu
• 5.3. Hạn chế của đề tài và gợi ý hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Kết luận Chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Vì sao rủi ro tín dụng là yếu tố quyết định tỷ suất sinh lợi

Trong hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam, tín dụng luôn là mảng cốt lõi, tạo ra nguồn thu nhập chính. Tuy nhiên, hoạt động này cũng tiềm ẩn một rủi ro đặc thù và trọng yếu: rủi ro tín dụng. Đây là rủi ro phát sinh khi khách hàng không có khả năng hoặc không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đúng hạn. Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và tỷ suất sinh lợi là một bài toán cân bằng phức tạp. Một mặt, việc mở rộng tín dụng có thể làm tăng lợi nhuận ngắn hạn. Mặt khác, nếu không có một hệ thống quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả, ngân hàng sẽ phải đối mặt với sự gia tăng của tỷ lệ nợ xấu (NPL). Nợ xấu không chỉ làm xói mòn lợi nhuận thông qua việc phải trích lập dự phòng rủi ro, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thanh khoản và an toàn hệ thống ngân hàng. Nghiên cứu của Nguyễn Hữu Tùng (2019) về 25 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2008-2018 đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng về mối liên hệ này. Việc hiểu rõ bản chất và các chỉ số đo lường hai yếu tố này là nền tảng để xây dựng một chính sách tín dụng bền vững, tối ưu hóa lợi nhuận mà vẫn đảm bảo an toàn hoạt động. Các chỉ số như suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) là thước đo cuối cùng cho thấy hiệu quả hoạt động ngân hàng.

1.1. Hiểu đúng về các chỉ tiêu tỷ suất sinh lợi ngân hàng ROA ROE

Tỷ suất sinh lợi của ngân hàng là chỉ tiêu cốt lõi phản ánh hiệu quả kinh doanh. Hai chỉ số được sử dụng phổ biến nhất là suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). ROA được tính bằng cách lấy lợi nhuận sau thuế chia cho tổng tài sản bình quân, cho thấy khả năng của ngân hàng trong việc sử dụng tài sản để tạo ra lợi nhuận. Chỉ số này không bị ảnh hưởng bởi đòn bẩy tài chính và là thước đo tốt nhất về hiệu quả quản lý tài sản. Ngược lại, ROE đo lường lợi nhuận tạo ra trên mỗi đồng vốn của cổ đông. ROE là mối quan tâm hàng đầu của nhà đầu tư, nhưng có thể bị bóp méo bởi đòn bẩy tài chính cao. Một ngân hàng có ROE cao không nhất thiết là hoạt động tốt, mà có thể đang chấp nhận rủi ro cao hơn. Do đó, việc phân tích đồng thời cả ROA và ROE cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về khả năng sinh lời của ngân hàng.

1.2. Phân loại các thước đo rủi ro tín dụng phổ biến nhất

Để đo lường rủi ro tín dụng, các ngân hàng và nhà nghiên cứu thường dựa vào hai chỉ số chính. Thứ nhất là tỷ lệ nợ xấu (NPL), được tính bằng tổng dư nợ từ nhóm 3 đến nhóm 5 chia cho tổng dư nợ cho vay. Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ này phản ánh chất lượng danh mục tín dụng và là dấu hiệu cảnh báo sớm về các khoản vay có vấn đề. Một tỷ lệ nợ xấu cao cho thấy hiệu quả hoạt động ngân hàng đang suy giảm. Chỉ số thứ hai là tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ. Đây là khoản chi phí mà ngân hàng phải trích lập để bù đắp cho những tổn thất tiềm tàng từ các khoản nợ xấu. Việc trích lập dự phòng ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận sau thuế. Mức dự phòng cao cho thấy ngân hàng đang dự đoán rủi ro gia tăng, dù điều này cũng thể hiện sự thận trọng trong quản trị.

II. Thách thức quản trị rủi ro tín dụng tại ngân hàng VN 2008 2018

Giai đoạn 2008-2018 là một thập kỷ đầy biến động đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam, chịu tác động sâu sắc từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và những bất ổn kinh tế vĩ mô trong nước. Thực trạng quản trị rủi ro tín dụng trong thời kỳ này cho thấy nhiều thách thức lớn. Sự tăng trưởng tín dụng nóng trong giai đoạn trước 2012 đã để lại hậu quả là tỷ lệ nợ xấu (NPL) tăng vọt, đe dọa đến an toàn hệ thống ngân hàng. Theo dữ liệu từ 25 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam được phân tích, tỷ lệ nợ xấu bình quân đã tăng đột biến và đạt đỉnh vào năm 2013 với 3,03%. Điều này buộc các ngân hàng phải tăng cường trích lập dự phòng rủi ro, gây áp lực nặng nề lên lợi nhuận sau thuế. Cùng lúc đó, các chỉ số đo lường khả năng sinh lời của ngân hàng như ROA và ROE đều có xu hướng giảm mạnh. Suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) giảm xuống mức thấp nhất là 0,51% vào năm 2015. Tình hình này đòi hỏi những nỗ lực tái cơ cấu mạnh mẽ từ Ngân hàng Nhà nước và bản thân các ngân hàng thương mại để xử lý nợ xấu, cải thiện chính sách tín dụng và nâng cao năng lực quản trị, từng bước phục hồi hiệu quả hoạt động ngân hàng trong giai đoạn sau đó.

2.1. Biến động tỷ lệ nợ xấu NPL qua các cuộc khủng hoảng

Diễn biến tỷ lệ nợ xấu (NPL) tại các NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2008-2018 phản ánh rõ nét tác động của các cú sốc kinh tế. Trước năm 2012, tăng trưởng tín dụng nhanh chóng nhưng thiếu kiểm soát đã tạo ra một lượng lớn các khoản vay kém chất lượng. Khi kinh tế khó khăn, khả năng trả nợ của doanh nghiệp và cá nhân suy giảm, khiến NPL tăng mạnh từ dưới 2% lên đến đỉnh điểm 3,03% vào năm 2013. Đây là mức báo động, vượt ngưỡng 3% theo tiêu chuẩn an toàn của Ngân hàng Nhà nước. Để giải quyết vấn đề, Chính phủ và NHNN đã triển khai nhiều biện pháp quyết liệt, bao gồm việc thành lập VAMC và ban hành Nghị quyết 42 về xử lý nợ xấu. Nhờ đó, từ năm 2015, tỷ lệ nợ xấu đã giảm dần và được kiểm soát ổn định dưới mức 2%, tạo tiền đề cho sự phục hồi của an toàn hệ thống ngân hàng.

2.2. Gánh nặng trích lập dự phòng rủi ro và tác động đến lợi nhuận

Tương ứng với sự gia tăng của nợ xấu, tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro cũng biến động mạnh. Chi phí dự phòng là một khoản chi trực tiếp làm giảm lợi nhuận sau thuế. Dữ liệu cho thấy, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng đã tăng từ 1,14% năm 2008 lên mức cao nhất là 1,72% vào năm 2012. Việc phải trích lập một khoản dự phòng lớn đã bào mòn đáng kể khả năng sinh lời của ngân hàng. Trong giai đoạn này, suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đều sụt giảm nghiêm trọng. Mặc dù việc trích lập dự phòng là cần thiết để tạo bộ đệm chống đỡ tổn thất, gánh nặng chi phí này cho thấy hiệu quả hoạt động ngân hàng đã bị ảnh hưởng tiêu cực bởi chất lượng tín dụng yếu kém trong quá khứ. Chỉ khi nợ xấu được kiểm soát, chi phí dự phòng mới giảm xuống, giúp lợi nhuận được cải thiện.

III. Phương pháp phân tích định lượng tác động rủi ro tín dụng

Để xác định mối quan hệ nhân quả giữa rủi ro tín dụng và tỷ suất sinh lợi, các nghiên cứu học thuật hiện đại yêu cầu một phương pháp luận chặt chẽ. Luận văn của Nguyễn Hữu Tùng (2019) đã áp dụng phương pháp phân tích định lượng tiên tiến để làm rõ vấn đề này trong bối cảnh các ngân hàng thương mại Việt Nam. Cụ thể, nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) được thu thập từ 25 NHTMCP trong giai đoạn 11 năm (2008-2018). Ưu điểm của dữ liệu bảng là cho phép theo dõi sự thay đổi của từng ngân hàng theo thời gian và so sánh sự khác biệt giữa các ngân hàng, cung cấp kết quả đáng tin cậy hơn so với dữ liệu chéo hoặc chuỗi thời gian đơn thuần. Để giải quyết các vấn đề kinh tế lượng phức tạp như tính nội sinh và tương quan chuỗi, nghiên cứu đã sử dụng mô hình hồi quy động với phương pháp ước lượng Moment tổng quát (System-GMM). Mô hình đo lường rủi ro tín dụng này không chỉ xem xét tác động của các biến độc lập như tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro lên các biến phụ thuộc (ROA, ROE), mà còn bao gồm các biến kiểm soát quan trọng khác như quy mô ngân hàng, cấu trúc vốn và tỷ lệ vốn hữu hình, đảm bảo kết quả phân tích toàn diện và khách quan.

3.1. Ứng dụng mô hình hồi quy và dữ liệu bảng panel data

Mô hình hồi quy là công cụ thống kê mạnh mẽ để kiểm định các giả thuyết kinh tế. Trong nghiên cứu này, việc sử dụng dữ liệu bảng (panel data) kết hợp với phương pháp GMM hai bước (System-GMM) là một lựa chọn phù hợp. Phương pháp này giúp khắc phục hiện tượng biến phụ thuộc trễ tác động ngược lại các biến giải thích (vấn đề nội sinh), một đặc điểm phổ biến trong tài chính ngân hàng. Mô hình xem xét tỷ suất sinh lợi của năm hiện tại (ROA_it, ROE_it) phụ thuộc vào chính nó ở năm trước (ROA_it-1, ROE_it-1), cùng với các biến đo lường rủi ro tín dụng và các biến kiểm soát. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá cả tác động ngắn hạn và sự bền vững của lợi nhuận theo thời gian, cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc về mối quan hệ đang được nghiên cứu.

3.2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro tín dụng và các biến số nghiên cứu

Việc lựa chọn biến số trong mô hình hồi quy dựa trên cơ sở lý thuyết về rủi ro tín dụng và các nghiên cứu thực nghiệm trước đó. Biến phụ thuộc là các chỉ số tỷ suất sinh lợi (ROA và ROE). Các biến độc lập chính đại diện cho rủi ro tín dụng là tỷ lệ nợ xấu (DR) và tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (LPTL). Ngoài ra, mô hình còn bao gồm các biến kiểm soát quan trọng có khả năng ảnh hưởng đến lợi nhuận. Các biến này bao gồm: cấu trúc vốn (LR), được đo bằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng nợ; quy mô ngân hàng (ASSET), tính bằng logarit tự nhiên của tổng tài sản; và hệ số an toàn vốn (CAR) được đại diện bởi tỷ lệ vốn chủ sở hữu hữu hình trên tổng tài sản hữu hình (TCE). Việc đưa các biến kiểm soát này vào mô hình giúp cô lập tác động thực sự của rủi ro tín dụng lên khả năng sinh lời của ngân hàng.

IV. Kết quả Rủi ro tín dụng ảnh hưởng ngược chiều đến lợi nhuận

Kết quả phân tích định lượng từ nghiên cứu cung cấp bằng chứng thống kê rõ ràng: rủi ro tín dụng có tác động ngược chiều và đáng kể đến tỷ suất sinh lợi của các NHTMCP Việt Nam. Cụ thể, mô hình hồi quy cho thấy cả hai biến đo lường rủi ro là tỷ lệ nợ xấu (NPL) và tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro đều có hệ số âm khi tác động lên cả ROA và ROE. Điều này khẳng định rằng khi chất lượng tín dụng suy giảm, lợi nhuận của ngân hàng sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực. Một tỷ lệ nợ xấu cao hơn không chỉ làm giảm thu nhập lãi mà còn làm tăng chi phí hoạt động do phải tăng cường xử lý nợ và trích lập dự phòng. Kết quả này nhất quán với nhiều nghiên cứu quốc tế như của Kaaya và Pastory (2013) hay Kolapo và cộng sự (2012), nhưng lại trái ngược với một số ít nghiên cứu tìm thấy mối quan hệ cùng chiều. Đối với bối cảnh Việt Nam, phát hiện này đặc biệt quan trọng, cho thấy việc nới lỏng chính sách tín dụng để theo đuổi tăng trưởng tín dụng ngắn hạn có thể phải trả giá bằng sự sụt giảm hiệu quả hoạt động ngân hàng trong dài hạn. Đây là một thông điệp mạnh mẽ cho các nhà quản trị ngân hàng về tầm quan trọng của việc duy trì một danh mục cho vay lành mạnh.

4.1. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng và ROA

Kết quả hồi quy với biến phụ thuộc là ROA cho thấy, khi tỷ lệ nợ xấu tăng 1%, suất sinh lời trên tổng tài sản sẽ giảm. Tương tự, một sự gia tăng trong tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro cũng dẫn đến sự sụt giảm của ROA. Điều này là hợp lý về mặt kinh tế, vì dự phòng rủi ro là một khoản chi phí được hạch toán trực tiếp, làm giảm lợi nhuận sau thuế. Bên cạnh đó, các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng và lợi nhuận còn bao gồm quy mô và vốn của ngân hàng. Kết quả cho thấy quy mô ngân hàng (ASSET) và tỷ lệ vốn hữu hình (TCE) có tác động tích cực đến ROA, hàm ý rằng các ngân hàng lớn hơn và có nền tảng vốn vững chắc hơn thường có khả năng sinh lời tốt hơn. Ngược lại, cấu trúc vốn (LR) có tác động âm, cho thấy việc phụ thuộc quá nhiều vào vốn chủ sở hữu có thể làm tăng chi phí vốn và giảm lợi nhuận.

4.2. Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và suất sinh lời trên vốn ROE

Tương tự như với ROA, kết quả hồi quy đối với ROE cũng xác nhận tác động tiêu cực của rủi ro tín dụng. Cả tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ trích lập dự phòng đều làm giảm suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu. Tác động này nhấn mạnh rằng rủi ro từ hoạt động cho vay không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng tài sản chung mà còn trực tiếp làm giảm lợi ích của các cổ đông. Một điểm đáng chú ý là các biến kiểm soát cũng có tác động tương tự lên ROE như với ROA. Quy mô ngân hàng và vốn hữu hình cao hơn giúp cải thiện ROE, trong khi cấu trúc vốn có tỷ lệ vốn chủ sở hữu cao lại làm giảm chỉ số này. Những phát hiện này cung cấp một bức tranh toàn cảnh, cho thấy để tối đa hóa khả năng sinh lời của ngân hàng cho cổ đông, việc kiểm soát chặt chẽ rủi ro từ danh mục tín dụng là nhiệm vụ không thể xem nhẹ.

V. Bí quyết nâng cao tỷ suất sinh lợi qua quản trị rủi ro hiệu quả

Từ những bằng chứng thực nghiệm rõ ràng, việc nâng cao tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam gắn liền với việc triển khai các chiến lược quản trị rủi ro tín dụng một cách hiệu quả và toàn diện. Đây không chỉ là vấn đề tuân thủ quy định mà còn là yếu tố sống còn quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng trong dài hạn. Hàm ý chính sách quan trọng nhất là phải tập trung vào việc giảm tỷ lệ nợ xấu (NPL) một cách bền vững. Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải xây dựng một chính sách tín dụng thận trọng ngay từ khâu thẩm định, phê duyệt cho đến giám sát sau giải ngân. Đồng thời, việc tối ưu hóa hệ số an toàn vốn (CAR) và xây dựng cấu trúc vốn hợp lý cũng đóng vai trò then chốt. Một nền tảng vốn vững chắc không chỉ giúp ngân hàng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc mà còn tạo niềm tin cho thị trường. Bên cạnh các giải pháp từ phía ngân hàng, vai trò giám sát của Ngân hàng Nhà nước cũng vô cùng quan trọng để đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng, ngăn chặn rủi ro mang tính hệ thống và thúc đẩy một môi trường cạnh tranh lành mạnh, nơi hiệu quả và an toàn được đặt lên hàng đầu.

5.1. Xây dựng chính sách tín dụng chặt chẽ để giảm nợ xấu

Giải pháp nền tảng để hạn chế rủi ro tín dụng là cải thiện chất lượng của chính sách tín dụng. Các ngân hàng cần nâng cao năng lực thẩm định khách hàng, sử dụng các mô hình đo lường rủi ro tín dụng hiện đại để đánh giá xác suất vỡ nợ. Việc phân loại khách hàng và áp dụng các điều kiện cho vay phù hợp với mức độ rủi ro là cần thiết. Hơn nữa, công tác giám sát khoản vay sau khi giải ngân phải được tăng cường để phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm khả năng trả nợ. Khi phát sinh nợ quá hạn, cần có quy trình xử lý, thu hồi nợ chuyên nghiệp và quyết liệt. Việc áp dụng công nghệ số và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) vào quy trình tín dụng cũng là một hướng đi hiệu quả để nâng cao độ chính xác và giảm thiểu rủi ro do con người gây ra.

5.2. Tối ưu hệ số an toàn vốn CAR và cấu trúc vốn ngân hàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy vốn là yếu tố quan trọng đối với khả năng sinh lời của ngân hàng. Các NHTMCP cần chủ động xây dựng lộ trình tăng vốn để đáp ứng các tiêu chuẩn của Basel II và hướng tới Basel III. Một hệ số an toàn vốn (CAR) cao không chỉ là bộ đệm rủi ro mà còn giúp ngân hàng mở rộng quy mô hoạt động tín dụng một cách an toàn. Về cấu trúc vốn, việc tìm kiếm sự cân bằng tối ưu giữa vốn chủ sở hữu và vốn nợ (tiền gửi, vay liên ngân hàng) là rất quan trọng. Mặc dù vốn chủ sở hữu an toàn hơn nhưng chi phí sử dụng cao. Do đó, ngân hàng cần nâng cao hiệu quả huy động vốn giá rẻ (CASA) và quản lý chi phí hoạt động để tối ưu hóa lợi nhuận mà vẫn đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cơ cấu tài chính của các quốc gia đang phát triển, hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch cung ứng vốn cho toàn bộ nền kinh tế. Tại Việt Nam, tỷ lệ dư nợ tín dụng trên GDP đạt khoảng 134%, trong đó dư nợ cho vay bất động sản chiếm 16,6% và dư nợ phục vụ đời sống chiếm 18,8% tổng dư nợ toàn hệ thống. Hoạt động cấp tín dụng chiếm hơn 70% tổng quy mô tài sản và là nguồn tạo thu nhập cốt lõi, nhưng cũng là nơi tiềm ẩn rủi ro lớn nhất. Giai đoạn 2008 – 2018 chứng kiến nhiều biến động phức tạp của thị trường tài chính: tỷ lệ nợ xấu từng tăng vọt lên mức đỉnh điểm 3,03% vào năm 2013 khiến tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản sụt giảm nghiêm trọng xuống mức đáy 0,51% vào năm 2015.

Luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng của tác giả Nguyễn Hữu Tùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Thân Thị Thu Thủy tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, tập trung giải quyết vấn đề then chốt: Đo lường mức độ tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Nghiên cứu xác định hai mục tiêu cụ thể gồm: kiểm định tác động của tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng lên khả năng sinh lời, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên mẫu dữ liệu gồm 25 ngân hàng thương mại cổ phần trong suốt 11 năm (2008 – 2018). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở định lượng chuẩn xác giúp các nhà quản trị cân bằng giữa tăng trưởng tín dụng bình quân 13% – 15% mỗi năm và đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn vốn theo hiệp ước Basel.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết bất cân xứng thông tin, giải thích hiện tượng lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trong thị trường cho vay. Khi thông tin không minh bạch, những người đi vay có dự án rủi ro cao thường sẵn sàng chấp nhận lãi suất cao để tiếp cận vốn, dẫn đến sự suy giảm chất lượng tín dụng của ngân hàng. Bên cạnh đó, lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận cùng khung quản trị an toàn vốn Basel II, Basel III đóng vai trò định hướng cho việc xem xét sự đánh đổi giữa đòn bẩy tài chính và chi phí dự phòng rủi ro.

Các khái niệm và chỉ tiêu đo lường cốt lõi trong nghiên cứu bao gồm:

• Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản bình quân: Đo lường hiệu quả sử dụng toàn bộ tài sản để tạo ra lợi nhuận ròng.
• Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu bình quân: Thước đo khả năng sinh lời trên mỗi đồng vốn đầu tư của cổ đông.
• Tỷ lệ nợ xấu: Tỷ lệ phần trăm giữa tổng dư nợ xấu (nợ nhóm 3, nhóm 4 và nhóm 5 theo quy định tại Thông tư 08/2017/TT-NHNN) trên tổng dư nợ cho vay.
• Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng: Tỷ lệ giữa chi phí trích lập dự phòng cụ thể và dự phòng chung (theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN) trên tổng dư nợ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập chuỗi dữ liệu thứ cấp từ cơ sở dữ liệu quốc tế Bankscope và Orbis Bank Focus do Bureau van Dijk cung cấp, kết hợp báo cáo tài chính kiểm toán thường niên của 25 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2018 với 275 quan sát. Cỡ mẫu này đại diện cho hơn 80% tổng số ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, loại trừ các ngân hàng không đủ dữ liệu đồng bộ hoặc thuộc diện kiểm soát đặc biệt.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp định lượng hồi quy dữ liệu bảng động thông qua phương pháp Moment tổng quát hệ thống hai bước trên phần mềm Stata. Lý do lựa chọn mô hình này là khả năng xử lý triệt để các khuyết tật nội sinh xuất phát từ biến trễ của tỷ suất sinh lợi, loại bỏ hiện tượng tự tương quan chuỗi và khắc phục tính không đồng nhất giữa các ngân hàng có sự chênh lệch lớn về quy mô. Độ tin cậy của mô hình được khẳng định qua kiểm định Arellano-Bond về tự tương quan bậc hai và kiểm định Hansen về tính hợp lệ của các biến công cụ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình hồi quy thực nghiệm mang lại ba phát hiện định lượng quan trọng về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và khả năng sinh lời:

Thứ nhất, tỷ lệ nợ xấu có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với cả hai chỉ tiêu tỷ suất sinh lợi trên tài sản và tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu. Khi tỷ lệ nợ xấu tăng thêm 1%, tỷ suất sinh lợi trên tài sản của ngân hàng bị kéo giảm đáng kể, giải thích giai đoạn nợ xấu leo thang đạt 3,03% vào năm 2013 đã khiến tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu toàn ngành giảm xuống chỉ còn 6,99%.

Thứ hai, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng tác động ngược chiều mạnh mẽ đến hiệu quả tài chính. Khi rủi ro danh mục tăng, chi phí dự phòng tăng từ 1,14% năm 2008 lên đỉnh điểm 1,72% năm 2012, làm tốc độ tăng trưởng lợi nhuận sau thuế của 25 ngân hàng sụt giảm xuống mức âm 22,6% trong năm 2012.

Thứ ba, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng nợ có tương quan nghịch với khả năng sinh lời do làm tăng chi phí sử dụng vốn và giảm hiệu ứng đòn bẩy tài chính. Ngược lại, quy mô tổng tài sản và tỷ lệ vốn hữu hình tác động cùng chiều thúc đẩy lợi nhuận sau thuế toàn hệ thống hồi phục từ 14.453 tỷ đồng năm 2008 lên mức kỷ lục 72.734 tỷ đồng vào năm 2018.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tác động ngược chiều là do nợ xấu làm đóng băng nguồn vốn luân chuyển, ngăn cản ngân hàng thu hồi cả gốc lẫn lãi, đồng thời buộc tổ chức tín dụng phải trích lập chi phí dự phòng lớn hạch toán trực tiếp vào chi phí hoạt động kinh doanh. Tình trạng này bào mòn thu nhập thuần và làm giảm mạnh hiệu quả sử dụng tài sản.

Kết quả thực nghiệm này hoàn toàn đồng nhất với các công trình nghiên cứu quốc tế của Al-Rdaydeh và cộng sự (2018), Kaaya và Pastory (2013), Kolapo và cộng sự (2012), cũng như nghiên cứu trong nước của Phạm Hữu Hồng Thái (2013) và Nguyễn Hữu Tài, Nguyễn Thu Nga (2017). Ngược lại, kết quả phản bác quan điểm về mối quan hệ cùng chiều của Boahene và cộng sự (2012) tại Ghana hay Sufian và Habibullah (2009) tại Bangladesh. Tại những thị trường đó, biên độ lãi suất cho vay rủi ro được đẩy lên rất cao ở mức 30% – 35% mỗi năm để bù đắp tổn thất, một điều kiện không thể áp dụng trong môi trường giám sát chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Diễn biến thực tế của các chỉ tiêu có thể được biểu diễn rõ nét qua biểu đồ xu hướng chuỗi thời gian kết hợp bảng ma trận hệ số tương quan. Biểu đồ chỉ ra sự phân kỳ rõ rệt: đường nợ xấu và dự phòng rủi ro tăng cao giai đoạn 2008 – 2013 tương ứng với chu kỳ sụt giảm chạm đáy của đường tỷ suất sinh lợi ROA (0,51%) và ROE (6,49%) vào năm 2015. Sau khi các chính sách tái cơ cấu phát huy tác dụng, nợ xấu hạ nhiệt về mức 1,8% năm 2018 giúp ROE hồi phục mạnh mẽ lên 12,72%.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm kiểm soát rủi ro tín dụng và gia tăng tỷ suất sinh lợi cho hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam:

Thứ nhất, nâng cấp hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thẩm định hồ sơ vay. Khối Quản trị Rủi ro tại các ngân hàng thương mại cổ phần cần triển khai các mô hình chấm điểm tự động, phân tích hành vi khách hàng qua dữ liệu lớn nhằm giảm tỷ lệ nợ xấu nội bảng xuống dưới mức 1,5% trong giai đoạn 2020 – 2023.

Thứ hai, tối ưu hóa quy trình trích lập dự phòng và tăng cường xử lý nợ xấu tồn đọng. Ban Điều hành các ngân hàng thương mại cần chủ động phối hợp với Công ty Quản lý Tài sản VAMC để xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu theo cơ chế của Nghị quyết 42/2017/QH14, đồng thời nâng tỷ lệ bao phủ nợ xấu lên trên 100% trước quý IV/2022 nhằm tạo bộ đệm an toàn tài chính vững chắc.

Thứ ba, cơ cấu lại danh mục tài sản sinh lời và đa dạng hóa nguồn thu ngoài tín dụng. Khối Khách hàng và Khối Nguồn vốn cần đẩy mạnh các hoạt động dịch vụ thanh toán số, ngân hàng số và liên kết bảo hiểm Bancassurance nhằm nâng tỷ trọng thu nhập phi tín dụng lên mức 25% – 30% tổng thu nhập vào năm 2025, giảm bớt sự phụ thuộc quá mức vào lãi suất cho vay truyền thống.

Thứ tư, gia tăng quy mô vốn tự có và hoàn thiện tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn mực quốc tế. Ngân hàng Nhà nước cùng Hội đồng Quản trị các tổ chức tín dụng cần giám sát nghiêm ngặt việc tuân thủ Thông tư 41/2016/TT-NHNN, bảo đảm hệ số an toàn vốn tối thiểu đạt trên 8% theo tiêu chuẩn Basel II từ năm 2020 và chuẩn bị lộ trình áp dụng Basel III cho giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Ban Lãnh đạo và Khối Quản trị Rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Giúp các nhà quản trị nhận diện rõ tác động tiêu cực của chi phí dự phòng và nợ xấu lên lợi nhuận biên, từ đó tối ưu hóa chính sách tín dụng và quản lý đòn bẩy tài chính hiệu quả.
• Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để đánh giá tác động của các chính sách tái cơ cấu, hoàn thiện khung pháp lý xử lý nợ xấu và giám sát tỷ lệ an toàn vốn vĩ mô.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên Cao học ngành Tài chính – Ngân hàng: Là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu dữ liệu bảng động, quy trình áp dụng phương pháp hồi quy Moment tổng quát hệ thống hai bước trên dữ liệu Bankscope và Orbis Bank Focus.
• Chuyên viên Phân tích Đầu tư và Quỹ Quản lý Tài chính: Hỗ trợ xây dựng mô hình định giá cổ phiếu ngân hàng dựa trên các biến số đo lường chất lượng tài sản, tỷ lệ nợ xấu và dự báo tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu trong dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn sử dụng phương pháp hồi quy Moment tổng quát hệ thống hai bước thay vì các mô hình truyền thống?

Mô hình hồi quy thông thường như OLS, FEM hay REM dễ vi phạm giả định khi dữ liệu bảng có biến trễ của biến phụ thuộc và tồn tại hiện tượng nội sinh. Phương pháp Moment tổng quát hệ thống hai bước sử dụng biến trễ làm biến công cụ, giúp ước lượng chuẩn xác, không chệch và kiểm soát triệt để hiện tượng tự tương quan chuỗi.

Tỷ lệ nợ xấu tác động cụ thể như thế nào đến khả năng sinh lời của ngân hàng?

Kết quả định lượng cho thấy tỷ lệ nợ xấu tác động ngược chiều ở mức ý nghĩa 1% đến cả tỷ suất sinh lợi trên tài sản và tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu. Nợ xấu gia tăng làm giảm dòng thu từ lãi, đóng băng vòng quay vốn và gia tăng chi phí quản lý thu hồi nợ của tổ chức tín dụng.

Trích lập dự phòng rủi ro tín dụng có vai trò gì và ảnh hưởng ra sao đến lợi nhuận ngắn hạn?

Dự phòng rủi ro là nguồn quỹ bảo vệ ngân hàng trước các tổn thất tín dụng tiềm ẩn theo quy định của Thông tư 02/2013/TT-NHNN. Tuy nhiên, việc trích lập này được hạch toán trực tiếp vào chi phí hoạt động, do đó tỷ lệ dự phòng tăng cao sẽ làm sụt giảm ngay lợi nhuận ròng của ngân hàng trong ngắn hạn.

Nghị quyết 42/2017/QH14 của Quốc hội đã mang lại chuyển biến gì cho chất lượng tài sản ngân hàng?

Nghị quyết 42/2017/QH14 tháo gỡ các vướng mắc pháp lý về quyền thu giữ tài sản bảo đảm và cơ chế phân bổ tổn thất tài chính. Nhờ đó, tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống đã giảm mạnh hơn 39%, từ mức 3,03% năm 2012 xuống còn 1,84% năm 2017 và ổn định ở 1,80% năm 2018.

Mối quan hệ giữa quy mô tổng tài sản và tỷ suất sinh lợi tại các ngân hàng thương mại được ghi nhận thế nào?

Quy mô tổng tài sản có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến tỷ suất sinh lợi. Ngân hàng có quy mô tài sản lớn tận dụng được lợi thế kinh tế theo quy mô, đa dạng hóa danh mục đầu tư và tối ưu hóa chi phí vận hành, giúp tổng lợi nhuận sau thuế năm 2018 đạt 72.734 tỷ đồng.

Kết luận

• Luận văn khẳng định rủi ro tín dụng đo lường qua tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ dự phòng rủi ro tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến tỷ suất sinh lợi tại 25 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2008 – 2018.
• Tỷ lệ nợ xấu được kéo giảm từ mức 3,03% năm 2013 về mức 1,80% năm 2018 là động lực then chốt giúp tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu phục hồi đạt 12,72%.
• Quy mô tài sản và tỷ lệ vốn hữu hình là các nhân tố thúc đẩy lợi nhuận toàn ngành tăng trưởng ấn tượng gấp 5 lần sau 11 năm.
• Phương pháp hồi quy Moment tổng quát hệ thống hai bước chứng minh tính ưu việt vượt trội trong việc kiểm soát các khuyết tật nội sinh của dữ liệu bảng tài chính.
• Việc đồng bộ hóa tiêu chuẩn an toàn vốn Basel II theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN là điều kiện tiên quyết bảo đảm hệ thống ngân hàng phát triển an toàn và bền vững.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện và chuẩn xác về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và khả năng sinh lời trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống ngân hàng Việt Nam. Để duy trì đà tăng trưởng, các tổ chức tín dụng cần nhanh chóng hoàn thành lộ trình áp dụng chuẩn mực an toàn vốn mới và số hóa toàn diện quy trình cấp tín dụng ngay trong chu kỳ hoạt động tiếp theo. Hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để tiếp cận đầy đủ bộ dữ liệu bảng và mô hình kinh tế lượng chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu. Chương 2: Tổng quan về tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại ngân hàng thương mại. Chương 3: Thực trạng rủi ro tín dụng và tỷ suất sinh lợi tại các Ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Chương 4: Phương pháp, dữ liệu và mô hình nghiên cứu.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách hạn chế rủi ro tín dụng nhằm nâng cao tỷ suất sinh lợi tại các Ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. 7 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA RỦI RO TÍN DỤNG ĐẾN TỶ SUẤT SINH LỢI TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Giới thiệu chương 2 Nghiên cứu bắt đầu bằng việc xem lại lý thuyết về tỷ suất sinh lợi, rủi ro tín dụng tại NHTM và các lý thuyết liên quan về tác động của rủi ro tín dụng đến tỷ suất sinh lợi tại NHTM. Kế đến lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trước đây có liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm xác định mô hình nghiên cứu tại các NHTMCP Việt Nam.1 Tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thương mại 2.1 Khái niệm về tỷ suất sinh lợi Tỷ suất sinh lợi của NHTM là chỉ tiêu để đo lường khả năng sinh lợi trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Nếu tỷ số này lớn hơn 0, thì có nghĩa ngân hàng có lợi nhuận.

Tỷ số này càng cao cho thấy ngân hàng hoạt động càng hiệu quả. Còn tỷ số này nhỏ hơn 0, thì ngân hàng kinh doanh thua lỗ. Việc đánh giá tỷ suất sinh lợi của ngân hàng cũng giúp nhà quản trị nắm được thực trạng hoạt động kinh doanh từ đó có những quyết định phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Ngân hàng. Ở cấp độ vi mô, khả năng sinh lợi là điều kiện tiên quyết thiết yếu của một NHTM.

Đó không chỉ là kết quả mà còn là yêu cầu để kinh doanh thành công trong thời kỳ cạnh tranh ngày càng tăng trên thị trường tài chính. Do đó, mục tiêu cơ bản của quản trị ngân hàng là để hiện thực hóa lợi nhuận, là điều kiện quan trọng để tiến hành bất kỳ hoạt động kinh doanh nào. Sự tồn tại, tăng trưởng và tồn tại của một tổ chức kinh doanh chủ yếu phụ thuộc vào lợi nhuận mà nó có thể kiếm được. Ở cấp độ vĩ mô, một ngân hàng có lợi nhuận có khả năng chống chịu những tác động tiêu cực tốt hơn và góp phần vào sự ổn định của hệ thống tài chính.

Bởi vì hoạt động truyền thống của ngân hàng là hoạt động cho vay. Các ngân hàng cung cấp các khoản vay và tài trợ khác nhau cho các ngành công nghiệp, doanh nghiệp và cá nhân. Tiền lãi nhận được từ các khoản vay này chính là nguồn thu nhập và nó có thể được tìm thấy trên báo cáo tài chính của các ngân hàng. Tuy nhiên, cần 8 nhấn mạnh rằng hoạt động cho vay vẫn là hoạt động chủ đạo và nguồn thu nhập từ hoạt động này là nguồn thu nhập chính của ngân hàng.

Các ngân hàng cho vay dựa trên tài sản của họ, trong đó chủ yếu đến từ các chủ ngân hàng dưới dạng vốn ngân hàng và người gửi tiền dưới dạng các khoản tiền gửi. Ngân hàng cũng có thể vay tiền từ các ngân hàng khác hoặc từ Ngân hàng Nhà nước. Nói cách khác, ngân hàng sử dụng cả vốn huy động và vốn vay để tạo lập nên nguồn tiền, từ đó thực hiện các hoạt động cho vay và đầu tư. Do đó, khả năng sinh lợi của ngân hàng được đánh giá dựa trên khoản thu nhập kiếm được trên mỗi đơn vị tài sản.

Nhiều nghiên cứu trước đây đã đề cập đến tỷ suất sinh lợi của ngân hàng thông qua thước đo tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) hoặc tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE) (Al-Rdaydeh và cộng sự, 2018; Ariful Islam và Hasan Rana, 2017; Alshatti, 2015; Ozili, 2015; Kaaya và Pastory, 2013). Sự khác biệt giữa ROA và ROE có xu hướng phản ánh những thay đổi cơ bản trong đòn bẩy tài chính của chính ngân hàng, tức là liên quan đến các hoạt động vay nợ của các ngân hàng.2 Các chỉ tiêu đo lường tỷ suất sinh lợi Có nhiều chỉ tiêu để đo lường tỷ suất sinh lợi nhưng khi đề cập đến tỷ suất sinh lợi của một ngân hàng, các chỉ tiêu sau thường được sử dụng: tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản và tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu. Về cơ bản, các chỉ tiêu này càng cao càng chứng tỏ ngân hàng hoạt động có hiệu quả. Mỗi tỷ lệ đo lường khả năng sinh lợi của ngân hàng được áp dụng cho từng trường hợp khác nhau và phản ánh những ý nghĩa đặc trưng riêng.1 Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (Return On total Asset - ROA) Chỉ tiêu này đo lường tỷ suất sinh lợi trên mỗi đồng tài sản của ngân hàng, là thước đo hiệu quả sử dụng tài sản, và được tính như sau: Lợi nhuận sau thuế ROA = 𝑥 100% Tổng tài sản Ngoài ra, tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản bình quân (Return on Average Assets - ROAA) cũng được sử dụng thay cho tỷ số ROA để bảo đảm tính chính xác hơn về khả năng sinh lợi của ngân hàng trong một thời kỳ: 9 Lợi nhuận sau thuế ROAA = x 100% Tổng tài sản bình quân Trong đó: Tổng tài sản đầu kỳ + Tổng tài sản cuối kỳ Tổng tài sản bình quân = 2 Tỷ suất sinh lợi trên tài sản (ROA) có thể khác nhau ở các ngân hàng khác nhau và sẽ phụ thuộc rất nhiều vào cách mà ngân hàng sử dụng tài sản.

Về bản chất, ROA cho thấy lợi nhuận kiếm được trên mỗi đơn vị tài sản và quan trọng nhất là phản ánh khả năng ngân hàng sử dụng các nguồn lực để tạo ra lợi nhuận; và cũng là thước đo tốt nhất về tính linh hoạt của ngân hàng. Một mặt, ROA sẽ không bị biến dạng bởi cấu trúc vốn hình thành nên tài sản. Mặt khác, ROA thể hiện khả năng tốt hơn của việc đánh giá tính hiệu quả của ngân hàng trong việc tạo ra lợi nhuận từ danh mục tài sản của chính mình. Các tài sản bao gồm nợ và vốn chủ sở hữu, cả hai loại tài chính này đồng thời được sử dụng để tài trợ cho các hoạt động của ngân hàng.

Do đó, ROA mang lại cho các nhà đầu tư cái nhìn tổng quát nhất về hiệu quả sinh lợi của ngân hàng. Đây là lý do tại sao khi xem xét khả năng sinh lợi của các ngân hàng khác nhau, ROA thường được sử dụng làm thước đo so sánh, tốt nhất nên so sánh nó với ROA trước đây của ngân hàng hoặc ROA của một ngân hàng có quy mô tương tự.2 Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (Return On Equity - ROE) Tỷ số này đo lường tỷ suất sinh lợi trên mỗi đồng vốn của cổ đông, là thước đo hiệu quả của vốn chủ sở hữu, và được tính như sau: Lợi nhuận sau thuế ROE = x 100% Vốn chủ sở hữu Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE) là điều mà chủ sở hữu của ngân hàng chủ yếu quan tâm vì đó là lợi nhuận mà họ kiếm được từ khoản đầu tư của mình và không chỉ phụ thuộc vào lợi nhuận của tài sản mà còn phụ thuộc vào tổng giá trị tài sản kiếm được thu nhập. Tuy nhiên, để mua thêm tài sản, một ngân hàng cần phải sử dụng nguồn vốn từ nhiều khoản nợ hơn hoặc vốn ngân hàng. Do đó, nếu chủ sở hữu muốn kiếm được lợi nhuận cao hơn, họ thà sử dụng các khoản nợ thay vì vốn tự có vì điều này làm tăng đáng kể lợi nhuận của họ.

10 Tuy nhiên trong đánh giá tỷ suất sinh lợi của các ngân hàng, ROE bị chỉ trích là không thể phân biệt giữa các ngân hàng hoạt động tốt với các ngân hàng yếu kém. Đó là vì ROE được xem như là thước đo tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu bình quân, bỏ qua rủi ro đòn bẩy và thanh khoản, do đã loại trừ đi các nghĩa vụ nợ. Nói cách khác, một tỷ lệ ROE cao cũng có thể hàm ý rằng ngân hàng đã tăng số lượng các khoản vay mà họ thực hiện so với số vốn ngân hàng của mình, bằng cách sử dụng đòn bẩy tài chính. Ví dụ như trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, các ngân hàng có ROE cao nhất đôi khi bị ảnh hưởng nặng nề nhất (Ngân hàng Trung ương châu Âu, 2010).

Tuy nhiên, Al-Rdaydeh và cộng sự (2018); Ariful Islam và Hasan Rana (2017); Alshatti (2015) và Sufian và Habibullah (2009) đều sử dụng ROE như một thước đo lợi nhuận của các ngân hàng được nghiên cứu với lý do là việc sử dụng ROE rất mạnh về việc phản ánh khả năng sinh lợi trên vốn đầu tư của ngân hàng. Nó đồng thời cũng đo lường thu nhập của cổ đông ngân hàng có thể nhận được từ vốn chủ sở hữu. Tương tư như ROA, để phản ánh chính xác hơn con số đại diện cho vốn chủ sở hữu trong một thời kỳ, tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu bình quân (Return On Average Equity - ROAE) được sử dụng thay cho ROE và được tính như sau: Lợi nhuận sau thuế ROAE = x 100% Vốn chủ sở hữu bình quân Trong đó: Vốn chủ sở hữu đầu kỳ + Vốn chủ sở hữu cuối kỳ Vốn chủ sở hữu bình quân = 2 2.2 Rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại 2.1 Khái niệm rủi ro tín dụng Trong tất cả các hoạt động của ngân hàng thương mại, tín dụng là hoạt động kinh doanh truyền thống, và đóng góp đáng kể vào thu nhập của ngân hàng. Các hoạt động cấp tín dụng này đại diện cho phần lớn hoạt động của ngân hàng và việc duy trì chúng thật sự không phải là một nhiệm vụ dễ dàng vì nó luôn ẩn chứa những rủi ro từ việc cấp tín dụng.

Về cơ bản, hoạt động tín dụng của ngân hàng dựa trên nguồn tiền được huy động từ tổ chức và cá nhân của nền kinh tế sau đó được tái phân bổ 11 đến tổ chức và cá nhân có nhu cầu vay vốn. Vì thế, việc hoàn trả đầy đủ nợ gốc và lãi vay được xem là một nguyên tắc quan trọng của hoạt động này. Nói một cách khác, nếu ngân hàng kiểm soát không tốt hoạt động này, họ sẽ phải đối mặt với những rủi ro vỡ nợ từ những người đi vay và tạo nên rủi ro tín dụng.