PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kể từ khi thực hiện công cuộc đổi mới, chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN đến nay, nền kinh tế Việt Nam đã có những bước thay đổi sâu, rộng trên nhiều mặt, tiềm lực tài chính - ngân sách không ngừng được tăng cường, công tác quản lý tài chính - ngân sách thu được nhiều thanh tựu vượt bậc. Cùng với quá trình này, quản lý chi ngân sách nhà nước cũng có nhiều đổi mới căn bản góp phần mang lại những kết quả đáng khích lệ. Trong những năm qua, bên cạnh việc tích cực thực hiện các giải pháp nhằm tăng thu, chống thất thu ngân sách nhà nước (NSNN) còn có nỗ lực của ngành Tài chính trong việc giảm chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách.
Đánh giá chung cho thấy, những kết quả về thực hiện nhiệm vụ thu, chi NSNN thời gian vừa qua đã góp phần quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu về phát triển kinh tế - xã hội đề ra, hỗ trợ nền kinh tế ứng phó thành công với các biến động bất lợi từ bên trong và bên ngoài. Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, vẫn còn những tồn tại, thách thức như: cơ cấu thu chi chưa hợp lý, nhu cầu chi ngân sách không ngừng tăng, vượt khả năng cân đối nguồn lực, dẫn đến cân đối ngân sách nhà nước khó khăn, đặc biệt, vẫn còn rất nhiều địa phương chưa có khả năng tự cân đối được ngân sách, nhất là những địa phương có số thu ngân sách Nhà nước khó khăn, nguồn thu thấp thì chi thường xuyên vẫn còn cao, tỷ trọng chi thường xuyên có xu hướng giảm chậm. Do đó, việc tính toán nhu cầu chi sát với khả năng thu trong khi lập dự toán ngân sách là vô cùng quan trọng. Hoạt động này không chỉ giúp tiết kiệm những khoản chi không cần thiết mà còn hạn chế tình trạng tham ô, đục khoét, thâm hụt ngân sách góp phần đảm bảo bền vững ngân sách.
Hà Tĩnh trong những năm gần đây mặc dù kinh tế đã có những bước chuyển biến tích cực, tuy nhiên vẫn thuộc nhóm các địa phương nghèo trong cả nước, ngân sách còn phụ thuộc vào Trung ương. Bên cạnh đó, công tác quản lý chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước tỉnh thời gian qua còn bộc lộ những hạn chế, yếu kém như: chưa 2 khảo sát, dự báo tình hình thực tế của địa phương trước khi lập dự toán và trước khi ban hành mới các chính sách mới; hiệu quả các khoản chi ngân sách còn thấp, tình trạng chi sai chế độ, vượt mức quy định, không đúng mục đích, lãng phí vẫn còn xảy ra, chi thường xuyên còn vượt dự toán. Do vậy, việc tiết kiệm chi thường xuyên hay nâng cao quản lý chi thường xuyên đang trở thành vấn đề cấp bách đối với tỉnh Hà Tĩnh. Như vậy với tính chất đặc thù phức tạp của quá trình quản lý Nhà nước đối với chi thường xuyên từ NSNN tỉnh và xuất phát từ lý luận và thực tiễn của địa phương như trên nên em chọn đề tài: “Quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh” làm luận văn thạc sĩ của mình.
Tổng quan nghiên cứu Từ trước đến nay đã có rất nhiều công trình, đề tài khoa học nghiên cứu về lĩnh vực quản lý ngân sách nhà nước. Nghiên cứu được hoàn thành dựa trên các nguồn tài liệu cơ bản như giáo trình, bài giảng, sách tham khảo liên quan đến đề tài; các bài viết trên internet; nguồn tài liệu có tính kế thừa bao gồm các bài luận văn án tiến sỹ và cuối cùng là các nguồn tài liệu có tính thời sự và thực tiễn: - Bài viết “Tiết kiệm chống lãng phí trong quản lý chi ngân sách: kinh nghiệm từ Hàn quốc” của Vụ pháp chế - Bộ Tài chính trên trang Web tapchitaichinh.vn (2013) đưa ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam nói chung cũng như kinh nghiệm cho tỉnh Hà Tĩnh nói riêng về quản lý, sử dụng NSNN. - Bài viết “Đổi mới phương thức cấp phát ngân sách gắn với kết quả đầu ra” của Thạc sỹ Nguyễn Hồng Hà đăng trên http://tapchitaichinh.vn/ số 10 - 2013 chỉ ra những mặt hạn chế của phương thức quản lý, lập và phân bổ ngân sách kiểu truyền thống, cũng như những ưu việt của phương thức quản lý, cấp phát kinh phí ngân sách theo kết quả đầu ra. - Bài viết “Kinh nghiệm quản lý ngân sách của một số nước” (08/12/2015) của PGS.TS Trần Thị Lan Hương - ĐH Bách khoa Hà Nội đăng trên trang web tapchitaichinh.vn trình bày những phương thức quản lý ngân sách tiên tiến của một số nước như Đức, Na uy…Từ đó đặt ra những vấn đề cần giải quyết cho Việt Nam hiện nay cũng như những bài học về quản lý ngân sách cho tỉnh Hà Tĩnh.
3 - Luận án tiến sỹ của Bùi Thị Quỳnh Thơ (2013) về đề tài “Hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hà Tĩnh” đã hệ thống và phát triển được các vấn đề lý luận cơ bản về chi ngân sách nhà nước; phân tích thực trạng chi ngân sách nhà nước và môi trường, thể chế phát triển quản lí chi ngân sách nhà nước tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2004 - 2012; từ đó đưa ra các nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hà Tĩnh. - Luận án tiến sỹ của Lê Văn Nghĩa (2018) về đề tài “Quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Dak Lak” đã phân tích, đánh giá thực trạng quản lý chi ngân sách tại tỉnh Dak Lak, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách tại tỉnh Dak Lak, từ đó rút ra được những kinh nghiệm cho Hà Tĩnh. Các bài viết trên đã khái quát được phần nào những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý NSNN, rút ra được những kinh nghiệm thực tiễn về tiết kiệm trong quản lý và sử dụng ngân sách, đồng thời cung cấp một số giải pháp để hoàn thiện quản lý chi NSNN. Tuy nhiên vẫn còn một số khoảng trống chưa được nghiên cứu: - Chưa nêu được các tiêu chí đánh giá quản lý chi thường xuyên NSNN để từ đó có cơ sở so sánh, đánh giá thực trạng.
- Chưa nêu được phương án thay đổi phương thức quản lý chi thường xuyên NSNN từ dựa vào các yếu tố đầu vào đến chú trọng kết quả đầu ra. - Phương pháp nghiên cứu vấn đề chủ yếu là thu thập số liệu thứ cấp, còn ở phương pháp thu thập số liệu, thông tin sơ cấp chưa nêu được đối tượng phỏng vấn, nội dung, thông tin phỏng vấn cụ thể. - Mỗi địa phương lại có một đặc thù khác nhau, do đó cách tiếp cận, đánh giá khác nhau. Riêng về lĩnh vực quản lý chi thường xuyên NSNN đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh tại Hà Tĩnh, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào nghiên cứu cụ thể.
Vì vậy, các khoảng trống này sẽ được tiếp tục nghiên cứu và giải quyết trong đề tài: “Quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh” 3. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý chi thường xuyên NSNN của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh, góp phần nâng cao hiệu quả trong điều hành ngân sách tỉnh Hà Tĩnh. 4 Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận văn xác định một số nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau đây trong quá trình nghiên cứu: - Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và thực tiễn về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước. - Phân tích, đánh giá, thực trạng quản lý chi thường xuyên NSNN tại Sở Tài chính Hà Tĩnh.
- Đề xuất và giải pháp cơ bản để hoàn thiện quản lý chi thường xuyên NSNN của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị hành chính sự nghiệp cấp tỉnh. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu luận văn là quản lý chi thường xuyên NSNN đối với các đơn vị hành chính sự nghiệp cấp tỉnh. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu về quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh.
- Phạm vi không gian: quản lý chi thường xuyên các đơn vị HCSN cấp tỉnh tại Sở Tài chính tỉnh Hà Tĩnh. - Phạm vi thời gian: số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2017-2019 và giải pháp đến năm 2025. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể, nghiên cứu sử dụng phương pháp khái quát hoá lý luận trong xây dựng những khái niệm cơ bản về quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh. Sau đó là các phương pháp thu thập số liệu về chi thường xuyên, xử lý số liệu.
Trong các phân tích sâu sẽ kết hợp phương pháp tổng hợp với phương pháp phân tích để đánh giá tiến trình lịch sử cụ thể của quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính Hà Tĩnh. Đặc biệt, việc đánh giá quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính Hà Tĩnh đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh chủ yếu dựa vào kết quả thực tiễn gắn với điều kiện của Sở Tài chính tỉnh Hà Tĩnh. Phương pháp thu thập số liệu Số liệu thứ cấp được thu thập từ phòng Tài chính HCSN, phòng Ngân sách, khai thác số liệu từ niên giám thống kê, báo cáo tình hình phát triển kinh tế xã hội hàng năm, các báo cáo tổng kết của UBND tỉnh Hà Tĩnh, ngoài ra còn thu thập thông tin, tài liệu từ các cơ quan bộ, ngành trung ương, địa phương và một số tài liệu liên quan khác (sách, báo, tạp chí, internet…) để đánh giá thực trạng quản lý chi thường xuyên của Sở Tài chính đối với các đơn vị HCSN cấp tỉnh giai đoạn 2017-2019. Ngoài ra, còn tham khảo ý kiến của các cán bộ phụ trách, các trưởng phòng Ngân sách, HCSN và Phó giám đốc phụ trách tại Sở Tài chính Hà Tĩnh.
Phương pháp xử lý thông tin, số liệu. Số liệu thứ cấp thu thập được sẽ được chọn lọc, so sánh, đối chiếu để phục vụ cho nghiên cứu.