Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài có liên quan đến phương pháp đóng vai Trong cuộc sống, để thỏa mãn nhu cầu của mình, con người không ngừng phải tiến hành lao động. Lao động đã làm cho con người có cuộc sống đủ đầy hơn.
Song, con người cũng phải rất vất vả, mệt mỏi mới có được thành tích ấy. Để quá trình lao động đỡ nhàm chán, tăng hưng phấn, niềm say mê trong lao động, con người đã sử dụng những hình thức nghệ thuật, trong đó có nghệ thuật đóng vai. Có thể nói, đóng vai là một trong những hoạt động có từ xa xưa của con người. Nó được sử dụng chủ yếu trong lĩnh vực nghệ thuật như Kịch, Tuồng, Chèo, Phim truyện… Ngày nay, cuộc sống đa dạng, phong phú, nhiều chiều, nên đóng vai không chỉ được biểu hiện trong lĩnh vực nghệ thuật mà tồn tại phổ biến ở nhiều lĩnh vực khác nhau như chính trị, văn hóa… Trong giáo dục, đóng vai được coi như một hình thức hay một kỹ thuật dạy học xuất hiện từ khá lâu.
Song chỉ vài năm trở lại đây phương pháp đóng vai mới được các giáo viên coi là một phương pháp cơ bản trong dạy học và phổ biến trong các trường học trên thế giới. Trong một báo cáo có nhan đề “Role play as a Teaching Method: A Practical Guide”, Tiến sĩ Kanokwan Manorom and Zoë Pollock khi đề cập đến đóng vai như là một phương pháp giảng dạy đã khẳng định: Học tập để tham gia là một kỹ năng quan trọng đối với sinh viên khoa học xã hội và nhân văn để học trong thế giới đa phương hiện nay. Phương pháp đóng vai góp phần nâng cao sự hiểu biết nhiều hơn về sự phức tạp thực hành chuyên môn và cho phép sinh viên phát triển kỹ năng để tham gia vào các cuộc đàm phán đa liên đới trong môi trường có kiểm soát của lớp học. Đóng vai trong lớp học có thể được thực hiện bằng nhiều cách, có thể gồm yếu tố trực tuyến hay tương Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 5 http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác mặt đối mặt.
Thời lượng của quá trình này cũng có thể thay đổi tùy theo các mục tiêu của hoạt động. Đóng vai trong lớp học đòi hỏi học sinh, sinh viên chủ động trong quá trình học tập bằng cách cho phép họ hoạt động như là các bên liên quan trong một kịch bản tưởng tượng hay thực. Nó là một kỹ thuật bổ sung cho hình thức phân công và giảng dạy truyền thống của bậc học đại học ngành khoa học xã hội. Trong báo cáo của mình, Tiến sỹ Kanokwan Manorom and Zoë Pollock đã phác thảo quy trình của dạy học bằng phương pháp đóng vai gồm bốn bước là chỉ dẫn, tương tác, diễn đàn và phỏng vấn [42].
Với quan niệm đóng vai như một kỹ thuật, nhiều học giả nổi tiếng như Brierley, Devonshire, Hillman… cho rằng kỹ thuật đó sẽ phát triển các chức năng tìm kiếm tri thức cho người học như một sự kết hợp giữa kiến thức mệnh đề (hiểu biết về - nền tảng kiến thức học thuật) với kiến thức về thủ tục (biết làm thế nào - có các kỹ năng) và kiến thức có điều kiện (biết được tình huống để sử dụng các kỹ năng). Còn với tác giả Hirsch thì lại cho rằng đóng vai bao gồm các yếu tố then chốt của học tập kinh nghiệm. Thông qua đóng vai các kinh nghiệm của người học được bộc lộ và các kiến thức sẽ được tạo ra thông qua sự biến đổi của kinh nghiệm. Ngày nay, do yêu cầu của đổi mới giáo dục, các quốc gia trên thế giới đã chú trọng nhiều vào đổi mới phương pháp dạy học, trong đó hướng trọng tâm đổi mới vào các phương pháp dạy học tích cực nhằm tối ưu hóa tính năng động, sáng tạo của người học.
Phương pháp đóng vai, giữ vai trò là một trong những phương pháp như thế nên nó cũng được vận dụng nhiều vào quá trình dạy học ở các trường phổ thông trên thế giới trong đó có Việt Nam. Các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài Ở Việt Nam, phương pháp đóng vai từ lâu đã được sử dụng trong lĩnh vực nghệ thuật. Trong giáo dục, đặc biệt là những năm gần đây, đóng vai đã trở thành một phương pháp dạy học tích cực bên cạnh các phương pháp hiện đại khác như thảo luận nhóm, nêu vấn đề, dạy học dự án, dạy học trải nghiệm. Thực tiễn cho thấy, tất cả các cấp học, bậc học, ở mọi ngành nghề đều có sử dụng phương pháp đóng vai ở những mức độ khác nhau.
Tuy nhiên, số công trình nghiên cứu về dạy học bằng phương pháp đóng vai, đặc biệt là đối với môn GDCD ở trường THPT thì rất ít tác giả bàn luận đến. Liên quan đến đề tài của tác giả, có một số công trình tiêu biểu sau: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 6 http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các công trình viết dưới dạng các loại sách và sách tham khảo, gồm có các công trình tiêu biểu sau: “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” của tác giả Phan Trọng Ngọ, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2005. Trong cuốn sách này, tác giả Phan Trọng Ngọ đã phân tích về những vấn đề lí luận chung về dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường; các phương pháp dạy học tích cực; các hình thức, các nguyên tắc dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường… Mặc dù không đề cập sâu tới phương pháp đóng vai, song trong cuốn tài liệu này tác giả cũng khẳng định cùng với các phương pháp dạy học khác, phương pháp đóng vai đã trở thành một trong những phương pháp dạy học không thể thiếu trong dạy học ngày nay. “Dạy và học môn GDCD ở trường THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn” của các tác giả Nguyễn Văn Cư và Nguyễn Duy Nhiên, NXB Đại học Sư phạm năm 2007.
Trong tác phẩm này, các tác giả đã trình bày khá sâu những vấn đề lí luận chung về dạy và học môn GDCD, về đổi mới phương pháp và vận dụng phương pháp dạy học tích cực, về thiết kế một bài giảng cụ thể trong chương trình GDCD ở trường THPT… Khi đề cập đến việc sử dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy pháp luật ở chương trình GDCD lớp 12, các tác giả cho rằng: “ Phương pháp đóng vai là phương pháp tổ chức cho HS thực hành một số cách ứng xử nào đó trong tình huống giả định để nắm vững nội dung bài học” [11, tr.22] “Phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT” của các tác giả Đinh Văn Đức và Dương Thị Thúy Nga (đồng chủ biên), NXB Đại học Sư phạm năm 2011. Công trình này đã đề cập tới các nội dung như lý luận về phương pháp dạy học môn GDCD; về các phương pháp dạy học môn GDCD ở trường THPT. Trong khi giới thiệu và phân tích về các phương pháp dạy học đó, các tác giả cũng đã giới thiệu với độc giả phương pháp đóng vai, trong đó có nêu lên những ưu điểm và nhược điểm khi dạy học GDCD bằng phương pháp đóng vai. - Các công trình nghiên cứu dưới dạng luận văn, luận án, sáng kiến kinh nghiệm gồm một số công trình sau: Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học phần "Công dân với đạo đức" môn GDCD ở trường THPT Đoàn Thị Điểm - Hà Nội của tác giả Lưu Thị Biên, năm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 7 http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Trong công trình này tác giả tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học phần "Công dân với đạo đức" môn GDCD lớp 10, thực nghiệm phương pháp dạy học đóng vai trong dạy học phần "Công dân với đạo đức", Từ đó đưa ra quy trình và điều kiện ứng dụng phương pháp dạy học đóng vai trong dạy học phần "Công dân với đạo đức" ở trường THPT Đoàn Thị Điểm - Hà Nội. Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông, Thành phố Hà Nội của tác giả Nguyễn Thị Nga, năm 2014. Trong công trình, tác giả đã đi sâu nghiên cứu vấn đề lý luận chung về phương pháp đóng vai và vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông, Thành phố Hà Nội, trong phần này tác giả chú trọng đến thực trạng của việc vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học môn giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật”, từ đó đề xuất quy trình và đề ra giải pháp nhằm tăng cường , nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông, Thành phố Hà Nội. Luận văn thạc sỹ khoa học “Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12” (qua khảo sát thực tế tại trường THPT Lê Viết Thuận, Thành phố Vinh) của tác giả Đào Thị Hường bảo vệ năm 2011.
Trong luận văn tác giả đã trình bày cơ sở lý luận của việc kết hợp giữa phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12; tiến hành nghiên cứu thực nghiệm, đưa ra quy trình và điều kiện sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12. Luận văn tốt nghiệp đại học ngành Giáo dục Chính trị: Vận dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT của tác giả Bùi Thị Thương, năm 2011. Từ cơ sở lý luận chung về phương pháp đóng vai, tác giả đã nghiên cứu thực trạng việc sử dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy môn giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT và đi tới kết luận, nếu chúng ta vận dụng phương pháp đóng vai vào Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 8 http://www.vn/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dạy học môn GDCD nói chung và phần “Công dân với pháp luật” nói riêng ở trường THPT thì chất lượng dạy học môn GDCD sẽ được cải thiện và nâng cao đáng kể.