Khám phá yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000

Khám phá yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986-2000, làm nổi bật giá trị truyền thống và sự sáng tạo văn học đương đại.

• Tác giả: Phan Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phan Trọng Thưởng
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng nghiên và phạm vi nghiên cứu
• Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam trước năm 1986
• 1.1.1. Giai đoạn từ đầu thế kỉ XX đến 1945
• 1.1.2. Giai đoạn từ 1945 đến 1985
• 1.2. Tình hình nghiên cứu yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.2.1. Những nghiên cứu chung về vai trò của văn hóa dân gian đối với tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.2.2. Những nghiên cứu cụ thể về sự hiện diện của yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài
• 1.3.1. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.3.2. Hướng triển khai đề tài
• 2. Chương 2: VĂN HÓA DÂN GIAN VÀ SỰ TÁC ĐỘNG ĐẾN TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2000
• 2.1. Khái lược về văn hóa dân gian và mối quan hệ giữa văn hóa dân gian với tiểu thuyết Việt Nam hiện đại
• 2.1.1. Khái niệm văn hóa dân gian
• 2.1.2. Nhận diện các thành tố của văn hóa dân gian
• 2.1.3. Mối quan hệ giữa văn hóa dân gian với tiểu thuyết Việt Nam hiện đại
• 2.2. Tác động của văn hóa dân gian đến tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000
• 2.2.1. Văn hóa dân gian với sự thay đổi về tư duy nghệ thuật
• 2.2.2. Văn hóa dân gian với sự cách tân về nghệ thuật thể hiện
• 2.3. Các tín ngưỡng dân gian - nguồn nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo của nhà văn
• 2.3.1. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và những người đã khuất
• 2.3.2. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên
• 2.3.3. Tín ngưỡng thờ Mẫu
• 3. Chương 3: YẾU TỐ VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2000 - NHÌN TỪ THẾ GIỚI NHÂN VẬT, KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
• 3.1. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ thế giới nhân vật
• 3.1.1. Nhân vật trong mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, dòng tộc
• 3.1.2. Nhân vật tâm linh
• 3.2. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ không gian nghệ thuật
• 3.2.1. Không gian hiện thực gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng
• 3.2.2. Không gian huyền ảo, siêu thực
• 3.3. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ thời gian nghệ thuật
• 3.3.1. Thời gian phiếm định và sự huyền thoại hóa thời gian hiện thực
• 3.3.2. Thời gian kì ảo
• 4. Chương 4: YẾU TỐ VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2000 - NHÌN TỪ NGÔN NGỮ, MOTIF VÀ BIỂU TƯỢNG
• 4.1. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ ngôn ngữ
• 4.1.1. Sử dụng nhuần nhị thành ngữ, tục ngữ
• 4.1.2. Ngôn ngữ bình dị, mộc mạc, đan xen văn xuôi lẫn văn vần
• 4.2. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ hệ thống motif
• 4.2.1. Motif cái chết - ma hiện hồn
• 4.3. Yếu tố văn hóa dân gian nhìn từ hệ thống biểu tượng
• 4.3.1. Biểu tượng Đất
• 4.3.2. Biểu tượng Nước
• 4.3.3. Biểu tượng Vật
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Giai đoạn trước năm 1986, nghiên cứu về văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam đã có những bước khởi đầu quan trọng. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng văn hóa dân gian không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là một phần không thể thiếu trong cấu trúc và nội dung của tiểu thuyết. Những tác phẩm tiêu biểu như của Hồ Biểu Chánh, Trần Quang Nghiệp đã thể hiện rõ sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và văn học hiện đại. Đặc biệt, các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố đã khéo léo lồng ghép các yếu tố văn hóa dân gian vào trong tác phẩm của họ, tạo nên những bức tranh sinh động về đời sống xã hội và phong tục tập quán. Sự hiện diện của văn hóa dân gian trong tiểu thuyết không chỉ phản ánh thực tế mà còn góp phần định hình tư duy nghệ thuật của các nhà văn. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian đã đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản sắc văn học Việt Nam.

1.1. Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến 1945

Trong giai đoạn này, văn hóa dân gian đã được các nhà văn khai thác một cách sâu sắc. Tiểu thuyết Việt Nam đã bắt đầu hình thành và phát triển với những tác phẩm nổi bật. Các nhà nghiên cứu như Mộc Khuê đã chỉ ra rằng tiểu thuyết phong tục đã có sự hiện diện rõ ràng trong văn học. Ông đã phân loại tiểu thuyết thành nhiều loại, trong đó có tiểu thuyết phong tục, cho thấy sự quan tâm đến văn hóa dân gian. Những tác phẩm như 'Con trâu' của Trần Tiêu đã được công nhận là những tác phẩm tiêu biểu phản ánh đời sống và phong tục của người dân. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian không chỉ là một yếu tố phụ mà còn là một phần cốt lõi trong việc xây dựng nội dung và hình thức của tiểu thuyết Việt Nam.

II. Văn hóa dân gian và sự tác động đến tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000

Giai đoạn từ 1986 đến 2000 chứng kiến sự bùng nổ của văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam. Các nhà văn đã tích cực khai thác và tái hiện các yếu tố văn hóa dân gian trong tác phẩm của mình. Sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật đã dẫn đến việc các nhà văn không chỉ đơn thuần sử dụng văn hóa dân gian như một nguồn cảm hứng mà còn xem nó như một phương tiện để thể hiện những vấn đề xã hội đương đại. Các yếu tố như tín ngưỡng, phong tục tập quán đã được đưa vào tác phẩm một cách tinh tế, tạo nên những giá trị nghệ thuật mới. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian đã trở thành một phần không thể thiếu trong việc xây dựng bản sắc văn học hiện đại, đồng thời phản ánh những biến chuyển trong xã hội Việt Nam.

2.1. Tác động của văn hóa dân gian đến tư duy nghệ thuật

Sự tác động của văn hóa dân gian đến tư duy nghệ thuật của các nhà văn trong giai đoạn này rất rõ ràng. Các nhà văn đã không ngần ngại sử dụng các yếu tố văn hóa dân gian để thể hiện những suy tư, trăn trở về cuộc sống. Những tín ngưỡng dân gian như thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng tự nhiên đã được lồng ghép vào các tác phẩm, tạo nên một không gian nghệ thuật phong phú. Điều này không chỉ giúp làm phong phú thêm nội dung tác phẩm mà còn tạo ra một sự kết nối sâu sắc giữa văn học và đời sống. Các nhà văn như Đào Thắng, Lê Lựu đã thành công trong việc sử dụng văn hóa dân gian để phản ánh những vấn đề xã hội, từ đó khẳng định vai trò của tiểu thuyết trong việc ghi lại và phản ánh hiện thực.

III. Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000 nhìn từ thế giới nhân vật không gian và thời gian nghệ thuật

Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua cách xây dựng nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật. Nhân vật trong tiểu thuyết thường mang đậm dấu ấn của văn hóa dân gian, thể hiện qua mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng. Không gian nghệ thuật cũng được xây dựng dựa trên những hình ảnh quen thuộc trong văn hóa dân gian, từ làng quê đến những phong tục tập quán. Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết cũng được thể hiện một cách linh hoạt, từ thời gian phiếm định đến sự huyền thoại hóa, tạo nên một bức tranh đa chiều về đời sống. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian đã góp phần làm phong phú thêm cấu trúc nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam.

3.1. Thế giới nhân vật

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết giai đoạn này thường phản ánh những giá trị văn hóa dân gian. Nhân vật không chỉ đơn thuần là những cá thể độc lập mà còn là đại diện cho những giá trị văn hóa, phong tục tập quán của cộng đồng. Các nhà văn đã khéo léo xây dựng nhân vật trong mối quan hệ với dòng tộc, cộng đồng, từ đó thể hiện những xung đột, mâu thuẫn trong xã hội. Điều này không chỉ giúp làm nổi bật tính cách nhân vật mà còn phản ánh những vấn đề xã hội đương đại. Nhân vật tâm linh cũng được khai thác một cách sâu sắc, thể hiện sự kết nối giữa con người với thế giới tâm linh trong văn hóa dân gian.

IV. Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết từ 1986 đến 2000 nhìn từ ngôn ngữ motif và biểu tượng

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này đã được các nhà văn sử dụng một cách tinh tế để thể hiện các yếu tố văn hóa dân gian. Việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ, và ngôn ngữ bình dị đã tạo nên một không gian giao tiếp gần gũi với độc giả. Các motif dân gian như cái chết, ma hiện hồn cũng được khai thác để thể hiện những suy tư về cuộc sống và cái chết. Biểu tượng trong tiểu thuyết cũng mang đậm dấu ấn của văn hóa dân gian, từ biểu tượng đất, nước đến các vật thể gắn liền với đời sống hàng ngày. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian đã trở thành một phần không thể thiếu trong việc xây dựng ngôn ngữ và hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết.

4.1. Ngôn ngữ và motif

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết giai đoạn này không chỉ đơn thuần là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện thể hiện văn hóa dân gian. Việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn tạo ra sự kết nối với độc giả. Các motif như cái chết, ma hiện hồn được sử dụng để thể hiện những vấn đề sâu sắc về cuộc sống. Điều này cho thấy rằng, văn hóa dân gian đã góp phần làm phong phú thêm nội dung và hình thức của tiểu thuyết Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc Đổi mới năm 1986 là bước ngoặt lịch sử thúc đẩy sự chuyển dịch hệ hình tư duy nghệ thuật của văn học Việt Nam từ cảm hứng sử thi, lãng mạn cách mạng (1945–1985) sang cảm hứng thế sự, đời tư và nhận thức lại hiện thực. Trong tiến trình này, tiểu thuyết giai đoạn 1986–2000 chứng kiến một hiện tượng nghệ thuật độc đáo: sự trỗi dậy mạnh mẽ của văn hóa dân gian (VHDG) như một chiến lược tự sự then chốt nhằm hiện đại hóa thể loại. Luận án tiến sĩ ngữ văn "Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000" của nghiên cứu sinh Phan Thúy Hằng (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Mã số: 9220121, Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2019; dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phan Trọng Thưởng và PGS.TS Hoàng Thị Huế) là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên giải mã toàn diện cơ chế tiếp biến văn hóa dân gian trong tiểu thuyết 15 năm cuối thế kỷ XX.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây phần lớn chỉ tiếp cận folklore ở cấp độ chất liệu bề mặt (ngôn ngữ, ca dao, tục ngữ đơn lẻ) hoặc khảo sát cục bộ trên từng tác giả riêng lẻ mang tính miêu tả phong tục học thuần túy. Luận án định vị một khoảng trống học thuật căn bản: cơ chế nội tại nào khiến văn hóa dân gian trở thành mã văn hóa (cultural code) tái cấu trúc toàn diện thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Đổi mới từ ý thức nhân vật, tổ chức không - thời gian, đến hệ thống biểu tượng và motif tâm linh?

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập tường minh:

• RQ1: Tiền đề văn hóa, xã hội và nhu cầu nội tại nào của thể loại tiểu thuyết sau năm 1986 đã thúc đẩy sự hồi sinh của các yếu tố văn hóa dân gian?
• RQ2: Văn hóa dân gian đã tác động và làm biến đổi tư duy nghệ thuật, hệ thống hình tượng nhân vật, tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết 1986–2000 như thế nào?
• RQ3: Phương thức tích hợp hệ thống motif (cái chết, ma hiện hồn), biểu tượng cổ mẫu (Đất, Nước, Vật) và ngôn ngữ dân gian đóng vai trò gì trong việc kiến tạo diễn ngôn nghệ thuật mới?
• H1: Văn hóa dân gian trong tiểu thuyết 1986–2000 không phải là sự phục cổ hoài niệm đơn thuần mà là phương thức tân trang thể loại, kiến tạo cấu trúc tự sự đa thanh và giải ảo hiện thực.
• H2: Sự xuất hiện của yếu tố tâm linh, kỳ ảo dân gian là phương tiện phản ánh chiều sâu vô thức cá nhân và những chấn thương lịch sử - xã hội mà tư duy duy lý đơn tuyến trước đây chưa thể bao quát.

Khung lý thuyết của công trình được thiết lập vững chắc dựa trên Lý thuyết Thi pháp học văn hóa của Mikhail Bakhtin, Lý thuyết Cổ mẫu (Archetypal Theory) của Carl Gustav Jung, Ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics) của Yuri Lotman, kết hợp với các quan điểm folklore học của William J. Thoms và trường phái nghiên cứu văn hóa dân gian Đức. Phạm vi khảo sát tập trung vào hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu giai đoạn 1986–2000 (Mảnh đất lắm người nhiều ma, Ma làng, Lão Khổ, Bến không chồng, Chuyện làng Cuội, Dòng sông mía, Những đứa trẻ chết già, Giàn thiêu, Hồ Quý Ly...), đối sánh liên tục với các giai đoạn 1900–1945 và 1945–1985 để khẳng định bước tiến vượt bậc của thể loại trong tiến trình hiện đại hóa và hội nhập văn học quốc tế.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn xuôi tự sự Việt Nam trải qua ba giai đoạn bản lề:

1. Giai đoạn đầu thế kỷ XX đến 1945: Mộc Khuê (1941, Ba mươi năm văn học) lần đầu tiên định danh dòng "tiểu thuyết phong tục" với các đại diện như Trần Tiêu (Con trâu, Chồng con), Lan Khai. Dương Quảng Hàm (1941, Việt Nam văn học sử yếu) và Vũ Ngọc Phan (1942, Nhà văn hiện đại) ghi nhận giá trị phản ánh phong tục Bắc Bộ của Tự lực văn đoàn và Nguyễn Công Hoan. Các khảo sát về Hồ Biểu Chánh của Nguyễn Phong Nam (2007) và Phạm Thị Minh Hà (2014) khẳng định nét đặc sắc của văn hóa miệt vườn Nam Bộ.
2. Giai đoạn 1945 đến 1985: Bối cảnh hiện thực xã hội chủ nghĩa tập trung phản ánh hiện thực cách mạng khiến văn hóa dân gian thu hẹp về phạm vi thể hiện, nhưng vẫn hiện diện âm thầm nhằm khơi gợi tâm thức cộng đồng trong sáng tác của Đoàn Giỏi (Đất rừng phương Nam), Nguyên Ngọc (Đất nước đứng lên), Tô Hoài (Miền Tây). Tại đô thị miền Nam 1954–1975, các công trình của Trần Hữu Tá (2000) và Nguyễn Thị Thu Trang (2015) ghi nhận ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc của Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc, Võ Hồng như một hình thức đề kháng văn hóa ngoại lai.
3. Giai đoạn sau 1986: Sự bùng nổ nghiên cứu văn hóa học với các công trình của Nguyễn Văn Hạnh (2007), Bùi Thanh Truyền (2015, khảo sát 107 tác giả và 253 tác phẩm về yếu tố kỳ ảo), Trần Viết Thiện (2010), Nguyễn Đức Toàn (2015), Hoàng Thị Huế (2014).

Tiến trình nghiên cứu Folklore trong Tiểu thuyết Việt Nam:
[1900 - 1945: Dòng văn xuôi phong tục / Bản địa hóa ban đầu]
[1945 - 1985: Khơi thức tâm thức cộng đồng / Phục vụ hiện thực sử thi]
[1986 - 2000: Bùng nổ mã văn hóa / Tái cấu trúc tự sự hậu hiện đại & Đa thanh]

Hai luồng tranh luận học thuật đối lập nổi bật trong giới phê bình:

• Tranh luận 1 (Về bản chất tiếp biến): Một số quan điểm e ngại việc đưa yếu tố ma quái, phong tục cũ vào tiểu thuyết là biểu hiện của sự hoài cổ thụt lùi, "bình cũ rượu mới". Ngược lại, luận án chứng minh đây là kỹ thuật tự sự mang tính cách tân đột phá, dùng cái cũ để kiến tạo giá trị thẩm mỹ hiện đại.
• Tranh luận 2 (Về diễn ngôn tâm linh): Giữa quan điểm xem yếu tố tâm linh là sự phục hồi mê tín và quan điểm xem tâm linh là mã giải tỏa bức bách hiện thực, luận án khẳng định tính xác thực của nhận định từ GS. Trần Đình Sử: "Tâm linh là một diễn ngôn quyền lực, nhân danh sự huyền bí nhiệm màu để nói những lời nguyền, lời sám hối, lời cầu khẩn, lời lên án các hiện tượng xấu xa, bạc ác trong hiện thực mà con người chưa có điều kiện trừ khử" [71, tr. 46].

Luận án so sánh đối chiếu với hai trường hợp nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Magical Realism) Mỹ Latinh: Điển hình qua Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez, nơi huyền thoại dân gian được tích hợp hữu cơ để biểu đạt nỗi bi kịch lịch sử của một lục địa, tương đồng với cách Nguyễn Khắc Trường hay Đào Thắng dùng huyền tích để giải mã bi kịch nông thôn Việt Nam thời kỳ chuyển đổi.
• Lý thuyết lễ hội hóa (Carnivalization) của Mikhail Bakhtin tại châu Âu: Folklore như một sức mạnh giải phóng tiếng cười dân gian, phá vỡ tính đơn giọng độc thoại quyền lực để thiết lập cấu trúc tiểu thuyết đa thanh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Ký hiệu học văn hóa và Thi pháp học tự sự bằng cách chứng minh văn hóa dân gian không đơn thuần là "chất liệu ngoại tại" mà là "mã sinh nghĩa nội tại" của cấu trúc thể loại. Nghiên cứu bổ sung cho Lý thuyết Cổ mẫu của Carl Jung thông qua việc bản địa hóa các mẫu gốc Đất, Nước, Mẫu trong không gian tâm thức văn hóa nông nghiệp lúa nước Đông Nam Á.

Hệ thống luận điểm lý thuyết được xác lập qua các mệnh đề:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Mức độ tích hợp văn hóa dân gian tỷ lệ thuận với khả năng đa thanh hóa và giải trừ tính quy phạm của tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Yếu tố tâm linh và kỳ ảo dân gian vận hành như một cơ chế phản tỉnh xã hội, mở rộng biên độ phản ánh hiện thực từ cõi thực sang cõi vô thức và siêu hình.
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Sự phục hưng của tín ngưỡng bản địa (thờ Mẫu, thờ tổ tiên) trong văn học đánh dấu bước chuyển dịch nhận thức luận từ tư duy duy lý cơ giới sang tư duy sinh thái - nhân văn toàn diện.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Thi pháp học cấu trúc (Structural Poetics), Nhân học văn hóa (Cultural Anthropology) và Ký hiệu học (Semiotics). Luận án xây dựng mô hình phân tích ma trận 3 tầng bậc tương tác:

1. Tầng vi mô (Micro-level): Khảo sát lớp ngôn từ nghệ thuật gồm thành ngữ, tục ngữ, lối nói ví von dân dã và sự đan cài nhịp điệu văn xuôi xen lẫn chất thơ/văn vần dân tộc.
2. Tầng trung mô (Meso-level): Phân tích sự chuyển hóa của thi pháp thể loại qua các thành tố: Thế giới nhân vật (nhân vật gắn kết dòng tộc, nhân vật tâm linh), Không gian nghệ thuật (không gian sinh hoạt cộng đồng đan bện không gian huyền ảo) và Thời gian nghệ thuật (thời gian phiếm định, thời gian huyền thoại, thời gian kỳ ảo).
3. Tầng vĩ mô (Macro-level): Giải mã các cấu trúc biểu tượng (Đất, Nước, Cây đa, Thần linh) và hệ thống motif cổ sơ (Cái chết - ma hiện hồn, quả báo luân hồi) trong mối liên hệ với hệ thống tín ngưỡng dân gian (thờ Mẫu, sùng bái tự nhiên, thờ cúng tổ tiên).

Khung Phân Tích Ma Trận 3 Tầng Bậc Của Luận Án:

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được ứng dụng đặc thù cho các tác phẩm tiểu thuyết tự sự chữ quốc ngữ xuất bản trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế - văn hóa 1986–2000 tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Luận án vận dụng thuyết kiến tạo diễn giải (Interpretivism / Hermeneutics) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản tư (Critical Realism) nhằm xem xét tác phẩm nghệ thuật trong chỉnh thể văn hóa sống động.
• Tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary Approach): Kết hợp tri thức của Văn học sử, Văn hóa học, Dân tộc học, Tôn giáo học và Xã hội học văn hóa.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Nghiên cứu từ cấu trúc văn bản (Textual structure), bối cảnh tiếp nhận của tác giả (Contextual creation) đến tâm thức tiếp nhận của cộng đồng (Societal reception).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Purposive Sampling): Lựa chọn các tác phẩm đoạt giải thưởng văn học lớn hoặc gây tiếng vang sâu sắc trong dư luận giai đoạn 1986–2000, có sự xuất hiện đậm đặc của các thành tố folklore.
• Quy trình thu thập và xử lý cứ liệu:
  • Thống kê, phân loại toàn bộ hệ thống motif, biểu tượng, tục ngữ xuất hiện trong văn bản.
  • Phân tích ngữ cảnh xuất hiện của các yếu tố kỳ ảo, tâm linh.
• Giao thoa kiểm định (Triangulation):
  • Data Triangulation: Đối chiếu văn bản tiểu thuyết với các khảo cứu điền dã folklore học và văn bản văn học dân gian truyền thống.
  • Method Triangulation: Kết hợp phương pháp nghiên cứu văn hóa học, thi pháp học tự sự và phương pháp so sánh - đối chiếu lịch sử văn học.
  • Theory Triangulation: Tích hợp lý thuyết đối thoại của Bakhtin và lý thuyết cổ mẫu của Jung để soi chiếu cùng một hiện tượng văn bản.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu khảo sát: Khảo sát chuyên sâu hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu của hơn 15 tác giả trụ cột đại diện cho nền văn học Đổi mới: Nguyễn Khắc Trường, Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Dương Hướng, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bình Phương, Bảo Ninh, Đào Thắng, Trịnh Thanh Phong, Châu Diên, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài...
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp cấu trúc - hệ thống, phân tích định tính chuyên sâu (Deep Qualitative Textual Analysis), lập bảng ma trận đối chiếu tần suất và hình thái biến đổi của các motif dân gian qua từng chặng đường lịch sử văn học (1900–1945, 1945–1985, 1986–2000).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự giải ảo hiện thực và chuyển đổi mô hình tư duy từ sử thi sang đời tư - thế sự: Luận án chỉ ra rằng văn hóa dân gian đóng vai trò chất xúc tác làm tan rã cái nhìn một chiều của tư duy sử thi thời chiến. Hiện thực sau Đổi mới trở nên phức tạp, đa chiều và nhập nhòe. Trích dẫn nguyên văn nhận định cốt lõi: "Chưa bao giờ trong văn học Việt Nam, hiện thực đời sống được miêu tả phức tạp như thế. Cái tốt - cái xấu, Cái cao cả - cái thấp hèn, thiên thần - quỷ dữ, bóng tối - ánh sáng, văn hóa - phi văn hóa cứ lẫn lộn nhập nhòe" [55, tr. 39]. Văn hóa dân gian cung cấp cái nhìn thế sự tỉnh táo, giúp nhà văn "nhìn thẳng vào sự thật".
2. Sự tái tạo không gian nhị nguyên và huyền thoại hóa thời gian: Không gian nghệ thuật không còn thuần túy là không gian địa lý - hành chính mà được mở rộng thành không gian văn hóa tâm linh hai tầng bậc: không gian sinh hoạt cộng đồng làng xã (đình làng, bến nước, ngõ xóm) lồng ghép với không gian huyền ảo, siêu thực (Mảnh đất lắm người nhiều ma, Dòng sông mía). Thời gian nghệ thuật bị phiếm định hóa và huyền thoại hóa, phá vỡ trật tự biên niên tuyến tính để hòa vào dòng chảy thời gian tâm linh vĩnh cửu.
3. Sự trỗi dậy của nhân vật tâm linh và thế giới vô thức: Khác với nhân vật chức năng đạo đức trước đây, nhân vật sau 1986 mang tính nhị nguyên sâu sắc, bị chi phối bởi các mối quan hệ dòng tộc, lời nguyền và bóng ma quá khứ. Hiện tượng motif "cái chết - ma hiện hồn" trở thành phương thức nghệ thuật đắc dụng để biểu đạt nỗi ân hận, sám hối và tiếng nói lương tri (Nỗi buồn chiến tranh, Những đứa trẻ chết già, Lão Khổ).
4. Sự phục hưng của các hệ tín ngưỡng bản địa như nguồn năng lượng kiến tạo biểu tượng: Tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên và thờ cúng tổ tiên được tái hiện không phải như hủ tục mà như một hệ giá trị văn hóa nâng đỡ con người vượt qua khủng hoảng tinh thần thời hậu chiến (Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa). Khẳng định từ nghiên cứu: "Các tác phẩm văn xuôi hiện đại đã khai thác và sử dụng những giá trị văn hóa dân tộc như một sức mạnh làm nên chiều sâu và sức sống trường tồn" [26, tr. 38].

Sự Chuyển Biến Thi Pháp Tiểu Thuyết Trước và Sau 1986 Dưới Tác Động Của VHDG:

Implications đa chiều

• Về lý thuyết văn học: Đặt nền móng vững chắc cho hướng nghiên cứu văn học từ góc nhìn nhân học văn hóa tại Việt Nam, khẳng định luận điểm của Mikhail Bakhtin: "Khoa học nghiên cứu văn học phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa. Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa" [3, tr. 32].
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ giải mã văn bản nghệ thuật thông qua hệ thống mã văn hóa, motif và cổ mẫu folklore, có thể chuyển giao để nghiên cứu các thể loại khác như truyện ngắn, thơ ca hoặc kịch bản sân khấu đương đại.
• Về thực tiễn sáng tác: Gợi mở cho các nhà văn đương đại con đường "bản địa hóa" các kỹ thuật tự sự hiện đại của phương Tây bằng cách cắm rễ vào vỉa tầng văn hóa dân gian dân tộc.
• Về chính sách văn hóa - giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan quản lý văn hóa trong việc bảo tồn các giá trị phi vật thể; định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học Đổi mới trong chương trình đại học và phổ thông.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn khung thời gian: Khung thời gian khép lại ở năm 2000, do đó chưa bao quát hết những biến chuyển mới của tiểu thuyết Việt Nam hai thập niên đầu thế kỷ XXI (giai đoạn 2001–2020) khi làn sóng văn học mạng và toàn cầu hóa kỹ thuật số phát triển mạnh.
2. Giới hạn không gian văn hóa: Mẫu khảo sát tập trung chủ yếu vào văn hóa châu thổ Bắc Bộ và Nam Bộ của người Kinh; diện mạo văn hóa dân gian của các dân tộc thiểu số miền núi (Tây Bắc, Tây Nguyên) trong tiểu thuyết sau 1986 mới chỉ được khảo sát ở mức độ điểm xuyết.
3. Công cụ phương pháp luận: Nghiên cứu thuần túy định tính thi pháp học, chưa ứng dụng các phương pháp thuộc Nhân văn số (Digital Humanities) như khai phá văn bản (Text Mining) hay phân tích mạng lưới nhân vật (Network Analysis).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát giai đoạn 2001 đến nay với các hiện tượng tiểu thuyết lịch sử - văn hóa mới (Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Xuân Khánh giai đoạn sau, Trần Thùy Mai).
• Thực hiện nghiên cứu so sánh liên văn hóa (Cross-cultural comparative literature) giữa tiểu thuyết Đổi mới Việt Nam với tiểu thuyết hiện thực huyền ảo Đông Nam Á và Đông Á.
• Ứng dụng kỹ thuật tính toán ngữ liệu số (Computational Literary Analysis) để định lượng hóa sự phân bố của hệ thống biểu tượng và motif dân gian trong toàn bộ kho ngữ liệu tiểu thuyết đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Văn hóa học; mở ra hàng loạt đề tài luận văn, luận án tiếp nối về thi pháp học văn hóa.
• Tác động công nghiệp sáng tạo (Creative Industry): Cung cấp cơ sở lý luận và kho tàng chất liệu văn hóa giúp các nhà biên kịch, đạo diễn điện ảnh và sân khấu chuyển thể thành công các tác phẩm văn học Đổi mới sang các loại hình nghệ thuật thị giác (điện ảnh, kịch nghệ, công nghiệp game lấy đề tài văn hóa dân gian).
• Tác động chính sách văn hóa (Policy Influence): Đóng góp cơ sở thực tiễn phục vụ việc triển khai các Nghị quyết của Đảng và Nhà nước về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận liên ngành mẫu mực để giải mã mối quan hệ giữa văn học viết và văn hóa dân gian.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Có thêm nguồn tư liệu hệ thống và các luận điểm khoa học sắc bén phục vụ công tác giảng dạy tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
• Nhà văn và giới sáng tác nghệ thuật: Nhận thức rõ hơn về giá trị của vỉa tầng folklore như một nguồn năng lượng sáng tạo vô tận để cách tân hình thức tác phẩm.
• Nhà hoạch định chính sách văn hóa: Nắm bắt được quy luật vận động của văn hóa truyền thống trong đời sống tinh thần đương đại nhằm xây dựng chiến lược bảo tồn di sản hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng và bản địa hóa thuyết Thi pháp học văn hóa của Mikhail Bakhtin và thuyết Cổ mẫu của Carl Jung vào văn cảnh văn học Việt Nam sau Đổi mới; xác lập mô hình 3 tầng bậc giải mã văn bản từ ngôn từ vi mô đến cấu trúc tự sự trung mô và hệ biểu tượng tâm thức vĩ mô.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Khác với các nghiên cứu trước đây (như công trình của Bùi Thanh Truyền 2015 chỉ tập trung vào yếu tố kỳ ảo, hay các bài viết đơn lẻ của Nguyễn Thị Mai Hương về biểu tượng nông thôn), luận án này thực hiện tiếp cận hệ thống - chỉnh thể, khảo sát đồng thời 6 phương diện: tín ngưỡng, nhân vật, không gian, thời gian, ngôn ngữ, motif và biểu tượng trên một diện mạo thể loại hoàn chỉnh trong suốt 15 năm bản lề.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có giá trị nhất từ dữ liệu nghiên cứu? Phát hiện về motif "cái chết - ma hiện hồn" không phải là sự sao chép truyện truyền kỳ trung đại mà là một "diễn ngôn quyền lực" của ý thức phản tỉnh xã hội thời hậu chiến, giúp giải tỏa những chấn thương tâm lý cộng đồng và thực thi sự phán xét đạo đức mà hiện thực khả kiến chưa giải quyết được.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không? Hoàn toàn có. Quy trình nghiên cứu gồm: Hệ thống tiêu chí chọn mẫu tác phẩm tiêu biểu -> Khung mã hóa ma trận biểu tượng và motif dân gian -> Quy trình kiểm định chéo tam giác (Triangulation) giữa văn bản học, thi pháp học và nhân học văn hóa.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Mở rộng nghiên cứu tiểu thuyết văn hóa dân gian giai đoạn 2000–2020; đối sánh văn học khu vực Đông Nam Á; tích hợp công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data / NLP) để giải mã văn hóa dân gian trong kỷ nguyên văn học số.

Kết luận

Luận án "Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000" của Phan Thúy Hằng xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện và khoa học lịch sử tiếp nhận văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam qua các chặng đường 1900–1945, 1945–1985 và 1986–2000.
2. Chứng minh bước chuyển dịch nhận thức luận: Văn hóa dân gian sau 1986 đã chuyển hóa từ chức năng phản ánh phong tục ngoại tại thành mã nghệ thuật nội tại kiến tạo cấu trúc tự sự đa thanh.
3. Giải mã tường minh hệ thống thi pháp nghệ thuật đặc thù gồm nhân vật tâm linh, không gian hiện thực - huyền ảo đan bện, thời gian phiếm định hóa và hệ motif ma hiện hồn.
4. Xác lập mô hình phân tích liên ngành giữa thi pháp học, nhân học văn hóa và ký hiệu học trong nghiên cứu văn xuôi tự sự Việt Nam.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Thi pháp học văn hóa so sánh Đông Nam Á, Phê bình cổ mẫu bản địa hóa và Ứng dụng Nhân văn số trong nghiên cứu folklore văn học.

Công trình khẳng định chân lý học thuật: Sự quay về cội nguồn văn hóa dân tộc không phải là bước thụt lùi hoài cổ mà chính là bệ phóng vững chắc nhất để tiểu thuyết Việt Nam đổi mới thi pháp, khẳng định bản sắc độc đáo và tự tin hội nhập vào dòng chảy văn học thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, đề tài sẽ đƣợc triển khai thành bốn chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. Chƣơng 2: Văn hóa dân gian và sự tác động đến tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000. Chƣơng 3: Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000 - nhìn từ thế giới nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật. Chƣơng 4: Yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết từ 1986 đến 2000 - nhìn từ ngôn ngữ, motif và biểu tƣợng.

5 NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu yếu tố văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Việt Nam trƣớc năm 1986 1. Giai đoạn từ đầu thế kỉ XX đến 1945 Đầu thế kỷ XX đến 1945 văn học Việt Nam đã vận động sang phạm trù mới: Văn học hiện đại. Tiểu thuyết giai đoạn này thực sự khởi sắc với những đóng góp đáng ghi nhận.

Những tên tuổi ở giai đoạn đầu phải kể đến Hồ Biểu Chánh, Trần Quang Nghiệp, Nguyễn Chánh Sắt, tiếp đến là những tác giả tiêu biểu của hai dòng văn học hiện thực phê phán (1930-1945) nhƣ Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng và văn học lãng mạn (1932 - 1945) gắn với tên tuổi của nhóm Tự lực văn đoàn với ba cây bút chính Nhất Linh, Hoàng Đạo, Khái Hƣng. Bên cạnh việc tiếp thu những ảnh hƣởng từ lớn từ văn hóa phƣơng Tây, đặc biệt là Pháp thì tiểu thuyết giai đoạn này vẫn chịu sự chi phối của văn hóa phƣơng Đông và truyền thống văn hóa dân tộc để xây dựng nên một nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại song vẫn đậm đà bản sắc dân tộc. Nghiên cứu tiểu thuyết Tự lực văn đoàn dƣới góc độ văn hóa, xã hội và phong tục là một vấn đề đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, không chỉ trƣớc đây mà cả sau này. Năm 1941, trong công trình nghiên cứu Ba mươi năm văn học, Mộc Khuê khi bàn về tiểu thuyết quốc ngữ Việt Nam đã chia tiểu thuyết thành chín loại.

Sau đó, ông lần lƣợt đi vào từng loại và giới thiệu những nhà văn cùng với một vài tác phẩm tiêu biểu. Đến phần tiểu thuyết phong tục, ông cho rằng: “Phong tục tiểu thuyết về miền thƣợng du Bắc Kỳ gồm Lan Khai (Tiếng gọi của rừng thẳm, Suối đàn, Truyện lạ đường rừng), về miền sơn cƣớc Trung kỳ của Lƣu Trọng Lƣ (Khói lam chiều, Chiếc cáng xanh) của Trần Tiêu (Con trâu, Chồng con) và nhất là quyển Lều chõng của Ngô Tất Tố” [70, tr. Nhƣ vậy, ngay từ năm 1941, nhà nghiên cứu Mộc Khuê đã công nhận có sự tồn tại của thể tài tiểu thuyết phong tục. Và trong số những tiểu thuyết thuộc nhóm 6 Tự lực văn đoàn, ông xếp Con trâu và Chồng con của Trần Tiêu vào loại tiểu thuyết phong tục viết về một vùng miền của đất nƣớc.

Công trình nghiên cứu Việt Nam văn học sử yếu của Dƣơng Quảng Hàm ra đời cũng đã công nhận: “Công việc của Tự lực văn đoàn đã có ảnh hƣởng về đƣờng xã hội và đƣờng văn học” [23, tr. Theo Dƣơng Quảng Hàm, phong tục tập quán thời xƣa vừa có mặt hay, mặt không hay. Tác phẩm của các nhà văn Tự lực văn đoàn có quan tâm phản ánh phong tục tập quán nhƣng chƣa thật xác đáng. Nhƣ tục đàn bà góa phải thủ tiết thờ chồng trong tiểu thuyết Lạnh lùng của Nhất Linh chẳng hạn.

Nhà văn chỉ chủ yếu tập trung làm rõ những ràng buộc khắt khe đối với ngƣời phụ nữ mà chƣa đề cập đến ý nghĩa cao đẹp của tục lệ. Dù vậy, Dƣơng Quảng Hàm vẫn dành nhiều lời khen tặng cho nhóm văn Tự lực văn đoàn và đánh giá rất cao chủ trƣơng cải cách xã hội của họ. Năm 1942, Vũ Ngọc Phan cho ra mắt công trình Nhà văn hiện đại. Riêng trong nhóm Tự lực văn đoàn, khi đi vào giới thiệu từng nhà văn, Vũ Ngọc Phan đã chọn lọc những tác phẩm tiêu biểu và đƣa ra nhiều đánh giá rất cụ thể.

Đến sáng tác của Trần Tiêu, ông khẳng định: “Tuy là tả dân tình, phong tục làng Cầm, nhƣng Con trâu thật là một cuốn tả sự sống và tính tình phong tục của ngƣời dân quê miền Bắc” [59, tr. Nhìn chung, vị trí, vai trò của những tiểu thuyết có nội dung phong tục của nhóm văn này đều đƣợc các nhà nghiên cứu công nhận. Chỉ có điều do tình hình văn hóa xã hội lúc này nên trong giới nghiên cứu chƣa có ngƣời đi sâu khai thác những đóng góp ấy một cách cụ thể. Đến năm 2009, Luận văn thạc sĩ Phong tục Việt Nam trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn của Phạm Thị Minh Tuyền (Đại học Sƣ phạm thành phố Hồ Chí Minh) một lần nữa đã tiến hành tìm hiểu một cách toàn diện những vấn đề phong tục trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật.

Qua đó, bức tranh về con ngƣời, xã hội những năm 1930 đến 1945 với những truyền thống tốt đẹp của cha ông cần đƣợc giữ gìn và cả những hủ tục cần loại bỏ hiện lên đậm nét. Ngoài ra vấn đề này còn đƣợc đề cập trong một số công trình khác nhƣ: Bình giảng về Tự lực văn đoàn (Nguyễn Văn Xung), Tiểu thuyết Việt Nam thế hệ 1932 - 1945 (Thanh Lãng), Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam 7 1930 - 1945 (Nguyễn Đăng Mạnh). Ngoài những cây bút lý luận phê bình cũ, từ thập niên 90 đến nay, nghiên cứu về Tự lực văn đoàn ta còn phải kể đến khá nhiều gƣơng mặt mới nhƣ Nguyễn Hữu Hiếu, Lê Thị Dục Tú, Phạm Thanh Hùng, Trịnh Hồ Khoa.Tất cả đã tạo đƣợc một không khí sôi nổi, khách quan, và khoa học nhằm đƣa đến những nhận định công bằng, thấu đáo khi đánh giá về vai trò, vị trí của nhóm văn này trong nền văn học dân tộc. Tóm lại, qua quá trình tìm hiểu lịch sử nghiên cứu văn chƣơng Tự lực văn đoàn dƣới góc độ văn hóa xã hội và phong tục, chúng tôi nhận thấy rằng: trong giai đoạn này Tự lực văn đoàn là nhóm văn duy nhất có sáng tác gây đƣợc nhiều sự chú ý trong công chúng.

Và Tự lực văn đoàn với những đóng góp cho nền văn hóa, phong tục nƣớc nhà cũng là một vấn đề đã đƣợc các nhà nghiên cứu ghi nhận. Tuy nhiên, sự phân tích và lí giải vấn đề vẫn chƣa thật thỏa đáng. Bàn về vấn đề tâm linh trong văn học giai đoạn này, Trần Đình Sử trong bài viết “Văn học và văn hóa tâm linh” khẳng định tâm linh vốn tồn tại từ rất lâu trong đời sống con ngƣời và cả trong văn học từ sơ khai đến hiện đại. Đối với khoa học, tâm linh là lĩnh vực của những điều chƣa thể chứng minh bằng khoa học.

Nhƣng đối với văn hóa, đó là lĩnh vực của “phong tục” (Phan Kế Bính), là “nếp cũ” (Toan Ánh) thấm sâu trong tiềm thức con ngƣời. Ông cho rằng “Các nhà văn lãng mạn chủ nghĩa và hiện thực chủ nghĩa thuộc giai đoạn 1932 -1945 vừa có thế giới quan khoa học, vừa có yếu tố văn hóa tâm linh, vẫn miêu tả con ngƣời mang tâm linh ấy” [71, tr. Văn xuôi quốc ngữ ở Nam Bộ đầu thế kỷ XX đã đặt dấu ấn khá đậm nét về văn hoá vùng Nam Bộ gắn với tên tuổi của nhà văn Hồ Biểu Chánh. Nhà nghiên cứu Nguyễn Q.

Thắng trong công trình nghiên cứu Văn học Việt Nam nơi miền đất mới (2007) cho rằng: “Hồ Biểu Chánh là một nhà văn sung sức nhất ở Nam Bộ hồi đầu thế kỷ XX với một văn phong đậm màu sắc “Miệt vƣờn Lục tỉnh Nam Kỳ” [76, tr. Tuy nhiên, tác giả này cũng chỉ mới dừng lại ở việc giới thiệu một số tác phẩm mà chƣa đi sâu làm rõ sắc thái “miệt vƣờn Lục tỉnh” trong sáng tác của nhà văn Hồ Biểu Chánh. Nguyễn Phong Nam khi nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nhận xét: “Hồ Biểu Chánh cũng là nhà văn thể hiện rất thành công cái diện mạo văn hóa Nam bộ xƣa trong tác phẩm của mình. Hồ Biểu Chánh đã rất thành công ở thể loại tiểu thuyết phong tục - điều không nhiều nhà văn đƣơng thời làm đƣợc.

Đây cũng là nét độc đáo của văn chƣơng Hồ Biểu Chánh” [52, tr. 8 Năm 2014, Luận văn Thạc sĩ Dấu ấn văn hóa Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh của Phạm Thị Minh Hà đã tiến hành khảo sát những bản sắc địa phƣơng của Nam Bộ đƣợc phản ánh trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh. Điểm đáng lƣu ý đó là tác giả đã chỉ ra nét đặc sắc nhất mà những nhà văn khác không có đƣợc chính là chất Nam Bộ trong tiểu thuyết của ông. Đọc tiểu thuyết của ông, độc giả nhận ra dấu ấn địa phƣơng, chất vùng miền đậm đặc trong từng trang viết.

Nghiên cứu về VHDG trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn có rất nhiều bài nghiên cứu khác nhƣ: Đặc điểm khẩu ngữ Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh của Châu Minh Hiền; Cuộc sống ở nông thôn Nam bộ trong một số tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh và Đời sống văn hoá ở nông thôn Nam bộ trong một số tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh của Huỳnh Thị Lan Phƣơng, Hồ Biểu Chánh - nhà văn đến hiện đại từ truyền thống của Võ Văn Nhơn. Khi nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn hiện thực phê phán nhƣ Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, bên cạnh việc khai thác những nội dung mang tính thời cuộc, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến yếu VHDG thể hiện trong mỗi tác phẩm. Trong sách Văn học Việt Nam 1930 - 1945 (tập 2), khi đề cập đến tiểu thuyết phóng sự của Nguyễn Công Hoan, Phan Cự Đệ nhận xét: “Trong tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, ta thấy ông băn khoăn nhất về những sự đụng chạm giữa cái giàu và cái nghèo trong xã hội. Sự xung đột giữa kẻ giàu, ngƣời nghèo là cái cốt của hầu hết các truyện ngắn, truyện dài của Nguyễn Công Hoan” [19, tr.

Có thể thấy, dù vô tình hay hữu ý thì chúng ta không khó nhận ra sự tiếp nhận những yếu tố từ văn học truyền thống bởi xung đột giàu - nghèo, thiện - ác vốn là motif xuất hiện từ trong văn học dân gian. Nguyễn Công Hoan và các nhà văn cùng thời đã lồng ghép khéo léo giữa việc phản ánh hiện thực bằng những xung đột hình thành từ nền văn học sơ khai của dân tộc. Phần lớn những đánh giá của các nhà nghiên cứu khi bàn về tiểu thuyết Nguyễn Công Hoan đều xoay quanh vấn đề này.