Chương 1: Tổng quan nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về người Mường ở Hòa Bình (28 trang). Chương 2: Văn hóa gia đình truyền thống của người Mường ở Hòa Bình (49 trang). Chương 3: Sự biến đổi văn hóa gia đình truyền thống của người Mường ở Hòa Bình (30 trang). Chương 4: Các yếu tố tác động, dẫn đến sự hình thành, biến đổi văn hóa gia đình truyền thống của người Mường ở Hòa Bình và những vấn đề đặt ra hiện nay (28 trang).
9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI MƢỜNG Ở HÕA BÌNH 1. Tổng quan nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài 1. Các nghiên cứu chung về văn hóa của người Mường Nghiên cứu về văn hóa người Mường đã có nhiều tác giả quan tâm. Chúng tôi có thể khái quát những công trình nghiên cứu sau: - Người Mường với văn hóa cổ truyền Mường Bi (1988) [79]: Đây là công trình tập thể do nhiều tác giả biên soạn nghiên cứu về thiên nhiên và con người Mường Bi.
Sinh hoạt văn hóa của người Mường Bi được đề cập đến nhiều, khá đầy đủ và sâu sắc như: Lịch Mường Bi; tín ngưỡng, tục thờ, lễ hội; tiếng Mường; dân ca, tục ngữ, truyện cổ ở Mường Bi… - Tỉnh Mường Hòa Bình (1994) [81] của Pierre Grossin: Đây là công trình mang tính khảo cứu, tác giả đã giới thiệu hầu như tất cả những gì liên quan đến vùng đất Mường tỉnh Hòa Bình: Từ địa lý tự nhiên đến lịch sử hình thành tỉnh Mường; từ những vấn đề về dân tộc học đến đời sống kinh tế, văn hóa của bà con các dân tộc sống trên vùng đất này; từ những gì thuộc về tiềm năng đến dự đoán tương lai. - Người Mường - Địa lý nhân văn và xã hội (1995) [18] của Jeanne Cuisiner, cuốn sách đề cập đến hai nội dung lớn: Một phần là địa lý nhân văn, một phần là xã hội học. Địa lý nhân văn bao gồm 8 chương nghiên cứu về tính chất địa lý, sự phân bố, nhân chủng học, nhà ở, nông nghiệp, săn bắt, ăn uống và trang phục của người Mường. Phần Xã hội học gồm 12 chương nghiên cứu về gia đình, làng xã, thờ phụng tổ tiên, thờ phụng cộng đồng, thờ phụng trong nhà, thờ phụng cá nhân, lễ thức gia đình, lễ thức tang ma, lễ thức phù phép, lễ tiết năm mới và nông nghiệp.
- Người Mường ở Tân Lạc tỉnh Hòa Bình, do Nguyễn Thị Thanh Nga - Nguyễn Ngọc Thanh chủ biên (2003) [71]. Đây là cuốn sách được khảo sát kỹ, chứa nhiều tư liệu có giá trị về vị trí địa lý, phong tục tập quán, nghi lễ, lối sống từ xa xưa của người Mường nói chung và người Mường ở huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình nói 10 riêng. Nhóm tác giả có nói tới sự biến đổi của văn hóa Mường nhưng cũng chỉ nêu vấn đề chứ chưa chỉ ra được nguyên nhân và đề ra những giải pháp để bảo tồn và giữ gìn những nét văn hóa truyền thống đó. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu trên là nguồn tài liệu quý cho đề tài luận án này.
- Tỉnh uỷ - Hội đồng Nhân dân - Uỷ ban Nhân dân tỉnh Hoà Bình xuất bản cuốn “Địa chí Hoà Bình” (2005), cuốn sách gồm năm phần: Phần thứ nhất: Khái quát về tổng thể địa lý tự nhiên, dân cư và hệ thống quần cư các dân tộc ở Hòa Bình; Phần thứ hai: Khái quát về lịch sử tỉnh Hòa Bình từ thời kỳ tiền sử, sơ sử đến ngày nay; Phần thứ ba: Khái quát về đặc điểm và tiến trình phát triển kinh tế và định hướng phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hòa Bình đến năm 2010; Phần thứ tư: Tổng quan về quá trình phát triển văn hóa - xã hội của tỉnh Hòa Bình; Phần thứ năm: giới thiệu chung về các huyện, thị xã của tỉnh Hòa Bình (địa giới hành chính, địa lý tự nhiên, lịch sử, kinh tế, dân cư, dân tộc, văn hóa, y tế, giáo dục. Đây là một công trình khoa học liên ngành địa - lịch sử, địa - kinh tế, địa - văn hoá, địa xã hội của vùng đất Hoà Bình từ thời tiền sử, sơ sử cho đến nay, đồng thời nêu bật được những tiềm năng, thế mạnh, đặc trưng, phổ quát, riêng biệt cũng như thuận lợi, khó khăn của mảnh đất và con người Hoà Bình. Trong cuốn địa chí, nhóm tác giả đề cập đến sự phân chia các Mường theo địa bàn sinh sống, cho chúng ta biết được từng huyện có những danh lam thắng cảnh như thế nào, trong mỗi huyện có những đặc trưng sinh hoạt văn hóa ra sao. - Đề tài cấp Bộ “Bản sắc văn hóa Mường cổ truyền và xu hướng biến đổi hiện nay” (Qua khảo sát văn hóa Mường tỉnh Hòa Bình) (2008) [57] do PGS.TS Lương Quỳnh Khuê chủ nhiệm đề tài.
Kết quả nghiên cứu của đề tài này chỉ rõ thực trạng biến đổi và những nguy cơ đang mất dần các giá trị văn hóa Mường cổ truyền. Ngoài ra, nhóm tác giả còn dự báo xu hướng vận động của bản sắc văn hóa Mường trong tiến trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, đồng thời đề xuất những giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa Mường trong bối cảnh hiện nay. Đây là công trình nghiên cứu công phu, khoa học và là nguồn tài liệu tham khảo quý cho việc nghiên cứu đề tài này. 11 - Văn hóa người Mường huyện Kim Bôi tỉnh Hòa Bình (2009), do Hoàng Hữu Bình (Chủ biên) [11] đã đi sâu tìm hiểu phân tích một số yếu tố văn hóa truyền thống của người Mường huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình và đặt chúng trong bối cảnh phát triển kinh tế, văn hóa hiện nay… Với nguồn tư liệu khá phong phú giúp tác giả luận án so sánh với người Mường ở những nơi khác.
- Những biến đổi văn hóa và tính cố kết cộng đồng hiện nay – Nghiên cứu trường hợp Dân tộc Mường tại tỉnh Hòa Bình (2015) [39], luận án Tiến sĩ của Nguyễn Thị Hằng vận dụng các lý thuyết xã hội học và các phương pháp tiếp cận liên ngành để tìm hiểu thực trạng biến đổi văn hóa và những thay đổi về tính cố kết cộng đồng của dân tộc Mường; làm rõ các nguyên nhân tác động đến sự biến đổi từ đó, đề xuất các giải pháp về mặt chính sách nhằm củng cố các thiết chế xã hội, phát triển các chính sách quản lý xã hội, đồng thời bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường. Luận án tập trung đi sâu nghiên cứu sự biến đổi một số thành tố văn hóa cơ bản, cấu thành bản sắc văn hóa dân tộc Mường. Cụ thể, về văn hóa vật chất, tác giả tập trung nghiên cứu tập quán sản xuất, ăn, mặc, ở, đi lại; về văn hóa tinh thần, tác giả tập trung nghiên cứu ngôn ngữ, tập quán tín ngưỡng, lễ hội, ma chay, cưới xin; về văn hóa xã hội, tác giả tập trung nghiên cứu quan hệ gia đình, dòng họ và quan hệ thôn bản.Nhìn chung, tác giả nhìn nhận văn hoá dân tộc Mường như một hệ thống được cấu thành từ ba loại hình: văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội. Đây là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, là nguồn tài liệu mới để tác giả tham khảo.
- “Bản sắc tộc người, di sản văn hóa và du lịch: Nghiên cứu trường hợp người Mường và người Thái Hòa Bình” (2015) [21], luận án Tiến sĩ của Nguyễn Tuệ Chi. Luận án là công trình nghiên cứu trường hợp về mối quan hệ và sự tác động qua lại giữa sự phát triển du lịch và vấn đề phục hồi, tái tạo các thực hành văn hoá cổ truyền. Từ nghiên cứu trường hợp ở Mai Châu và Cao Phong, luận án tìm hiểu mối quan hệ giữa sự phát triển của du lịch ở bản Lác và Giang Mỗ. Tìm hiểu sự tác động ảnh hưởng của du lịch đến kinh tế và văn hóa nới có sự hiện hữu của du lịch.
Vấn đề phục hồi và tái tạo bản sắc tộc người qua những cách khai thác, tái tạo 12 ra sản phẩm văn hóa để phục vụ cho du lịch của người dân. Qua đó cho thấy việc người dân lựa chọn bản sắc, sáng tạo truyền thống trong bối cảnh du lịch như thế nào. luận án đóng góp vào các tranh luận học thuật liên quan đến vấn đề bản sắc tộc người nói chung và sự tác động qua lại giữa du lịch, di sản văn hóa bản sắc tộc người nói riêng. Kết quả nghiên cứu của luận án cho thấy sự tác động của du lịch làm biến đổi đời sống văn hóa của người dân ở hai huyện Mai Châu và Cao Phong thuộc tỉnh Hòa Bình.
Du lịch không những tạo hiệu quả về mặt vật chất, tạo công ăn việc làm cho người dân, nâng thu nhập mà còn tạo ra được những nét văn hóa mới. Với sự tác động của du lịch bản sắc tộc người luôn được kế thừa và tái tạo phù hợp với từng bối cảnh. Kết quả nghiên cứu của luận án là nguồn tư liệu tham khảo cho các nhà quản lý văn hoá và du lịch trong vấn đề quản lý và phát huy di sản ở Hoà Bình nói riêng và ở các địa bàn tộc người thiểu số khác ở Việt Nam nói chung. - Ngoài những công trình nghiên cứu Dân tộc học, Văn hóa học có liên quan trực tiếp đến chủ đề nghiên cứu của luận án, thì các khía cạnh khác của người Mường như lịch Mường; tín ngưỡng, tục thờ, lễ hội; dân ca, tục ngữ, truyện cổ, mo trong tang lễ, nghi lễ mo và vai trò của ông Mo trong đời sống người Mường… đến những giá trị và xu hướng biến đổi ở một số lĩnh vực của văn hóa Mường trong quá trình đô thị hóa hiện nay như nhà sàn, trang phục, phong tục được đề cập đến trong các công trình [25], [56], [59], [82], [101], [103].
Đây là cứ liệu giúp chúng tôi có cơ sở so sánh văn hóa Mường truyền thống với những biến đổi hiện nay. Nghiên cứu về văn hóa gia đình người Mường 1. Các nghiên cứu tổng hợp về văn hóa gia đình người Mường Hiện nay, nghiên cứu về văn hóa gia đình người Mường đã có một số công bố, tiêu biểu là công trình như: Gia đình truyền thống với việc xây dựng gia đình văn hóa mới của người Mường ở Hòa Bình (2005) [73]. Luận văn mô tả đặc điểm tự nhiên, kinh tế, văn hóa của người Mường, khái quát các giá trị văn hóa gia đình truyền thống trên các mặt 13 đời sống văn hóa, xã hội, kinh tế trong đó đề cập tới vấn đề xây dựng gia đình văn hóa, phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình.