Luận án tiến sĩ khám phá truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người việt, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn

• Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 2.2. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm
• 2.3. Lí thuyết về mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn học dân gian
• 2.4. Từ thuyết vật linh đến tục thờ ác thần trong lịch sử
• 2.5. Lí thuyết về “an ninh tinh thần” và các nghi thức thờ cúng xuất phát từ sự sợ hãi
• 2.6. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 2.7. Lịch sử nghiên cứu về ác thần
• 2.8. Lịch sử nghiên cứu về Phạm Nhan
• 2.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài
• 2.10. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 2.11. Định hướng nghiên cứu của đề tài
• 2.12. Tiểu kết chương 1
• 3. KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN
• 3.1. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.2. Số lượng truyền thuyết
• 3.3. Sự phân bố truyền thuyết
• 3.4. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan
• 3.5. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết
• 3.6. Tên gọi Phạm Nhan
• 3.7. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật
• 3.8. Hành trạng nhân vật. Về sự tái sinh gây hại
• 3.9. Cốt truyện Phạm Nhan
• 3.10. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.11. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.12. Tiểu kết chương 2
• 4. TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Kiểu truyện về ác thần của người Việt
• 4.2. Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt
• 4.3. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan
• 4.4. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần
• 4.5. Tương phản về môtip. Tương phản về kết cấu
• 4.6. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian
• 4.7. Truyền thuyết về tục chữa bệnh
• 4.8. Truyền thuyết về tục cầu con
• 4.9. Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ
• 4.10. Tiểu kết chương 3
• 5. TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 5.1. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt. Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan
• 5.2. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan
• 5.3. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian
• 5.4. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng. Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt
• 5.5. Quan niệm về việc thờ ác thần
• 5.6. Di tích thờ ác thần
• 5.7. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt
• 5.8. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt
• 5.9. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần
• 5.10. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần
• 5.11. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Truyền thuyết Việt Nam và Phạm Nhan

Truyền thuyết Việt Nam là một thể loại văn học dân gian phản ánh lịch sử và văn hóa dân tộc. Phạm Nhan, một nhân vật phản diện, xuất hiện trong các truyền thuyết gắn liền với chiến công của Đức Thánh Trần. Nhân vật này được miêu tả như một kẻ bán nước, gây hại cho dân. Truyền thuyết Phạm Nhan không chỉ là câu chuyện dân gian mà còn là một phần của hệ thống tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Nghiên cứu này nhằm khám phá mối quan hệ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng, đồng thời làm rõ vai trò của Phạm Nhan trong văn hóa dân gian.

1.1. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết

Phạm Nhan là một nhân vật phản diện trong truyền thuyết dân gian Việt Nam. Nhân vật này thường được miêu tả như một kẻ bán nước, gây hại cho dân. Truyền thuyết Phạm Nhan không chỉ là câu chuyện dân gian mà còn là một phần của hệ thống tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Nghiên cứu này nhằm khám phá mối quan hệ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng, đồng thời làm rõ vai trò của Phạm Nhan trong văn hóa dân gian.

1.2. Sự phân bố truyền thuyết Phạm Nhan

Truyền thuyết Phạm Nhan được lưu truyền rộng rãi ở các vùng Bắc Bộ, đặc biệt là những nơi gắn liền với chiến công của Đức Thánh Trần. Các địa phương như Hải Dương, Quảng Ninh, Hải Phòng là những nơi có nhiều dấu tích liên quan đến Phạm Nhan. Sự phân bố này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng thờ cúng của người Việt.

II. Tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt

Tín ngưỡng thờ ác thần là một hiện tượng độc đáo trong văn hóa dân gian Việt Nam. Phạm Nhan là một trong những nhân vật được thờ cúng như một ác thần. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu nghi lễ thờ cúng và hèm tục liên quan đến Phạm Nhan. Đồng thời, nghiên cứu cũng làm rõ bản chất của việc thờ cúng ác thần trong tín ngưỡng dân gian của người Việt.

2.1. Quan niệm về ác thần

Ác thần là những nhân vật từng làm điều ác nhưng vẫn được thờ cúng. Phạm Nhan là một ví dụ điển hình. Việc thờ cúng ác thần xuất phát từ sự sợ hãi và mong muốn xoa dịu linh hồn của những kẻ gây hại. Nghiên cứu này nhằm làm rõ quan niệm về ác thần trong tín ngưỡng dân gian của người Việt.

2.2. Nghi lễ thờ cúng ác thần

Nghi lễ thờ cúng ác thần thường diễn ra một cách âm thầm, không công khai. Các nghi lễ này thường gắn liền với những hèm tục đặc biệt, nhằm xoa dịu linh hồn của ác thần. Nghiên cứu này tập trung vào việc mô tả và phân tích các nghi lễ thờ cúng ác thần, đặc biệt là những nghi lễ liên quan đến Phạm Nhan.

III. Văn hóa Việt Nam và tín ngưỡng thờ cúng

Văn hóa Việt Nam có một hệ thống tín ngưỡng đa dạng, trong đó tín ngưỡng thờ cúng đóng vai trò quan trọng. Tín ngưỡng thờ ác thần là một phần không thể thiếu trong hệ thống này. Nghiên cứu này nhằm khám phá mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và tín ngưỡng thờ cúng, đồng thời làm rõ vai trò của tín ngưỡng trong đời sống tâm linh của người Việt.

3.1. Di sản văn hóa và tín ngưỡng

Di sản văn hóa của người Việt bao gồm cả những giá trị vật thể và phi vật thể. Tín ngưỡng thờ cúng là một phần quan trọng của di sản phi vật thể. Nghiên cứu này nhằm làm rõ vai trò của tín ngưỡng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của người Việt.

3.2. Tín ngưỡng và phong tục

Tín ngưỡng và phong tục có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Các nghi lễ thờ cúng thường gắn liền với những phong tục đặc biệt. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu mối quan hệ giữa tín ngưỡng và phong tục, đặc biệt là những phong tục liên quan đến việc thờ cúng ác thần.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ" của nghiên cứu sinh Đoàn Thị Ngọc Anh (chuyên ngành Văn học dân gian, Mã số: 9 22 01 25, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Bích Hà) đại diện cho bước đột phá học thuật tiên phong trong việc giải mã mảng không gian tối của văn hóa dân gian Việt Nam: hệ thống truyền thuyết phản diện và thực hành thờ cúng ác thần. Trong khi dòng chảy nghiên cứu folklore truyền thống tại Việt Nam suốt nhiều thập kỷ chủ yếu tập trung định hình và tôn vinh các biểu tượng anh hùng, chính thần, thượng đẳng thần hộ quốc an dân (như Hai Bà Trưng, Thánh Gióng, Trần Hưng Đạo), luận án này đã dũng cảm dấn thân vào một địa hạt học thuật hoàn toàn bị bỏ ngỏ nhưng lại có sức sống âm ỉ, bền bỉ và phức tạp bậc nhất trong đời sống tâm linh cộng đồng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: Chưa từng có một công trình chuyên khảo toàn diện nào ở cấp độ tiến sĩ khảo sát có hệ thống mối quan hệ hữu cơ, mang tính quy luật giữa thể loại truyền thuyết về nhân vật phản diện/ác thần với các thực hành hèm tục, nghi lễ thờ cúng xuất phát từ nỗi sợ hãi tâm lý của người Việt ở châu thổ Bắc Bộ. Dẫn lời đại văn hào Maxim Gorki: “Không thể nào hiểu được lịch sử chân chính của nhân dân lao động nếu không hiểu biết sáng tác dân gian truyền miệng. Từ thời cổ, văn học dân gian đã theo sát lịch sử một cách độc đáo”, luận án đã định vị nhân vật phản diện lịch sử - thần thoại Phạm Nhan như một mắt xích giải mã lịch sử tâm thức và cơ chế tự vệ tâm linh của cộng đồng người Việt thời trung - cận đại.

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Diện mạo, nguồn gốc, biến thể văn bản và đặc trưng thi pháp của hệ thống truyền thuyết Phạm Nhan trong kho tàng tự sự dân gian người Việt được cấu trúc như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cặp đối ngẫu nhị nguyên Phạm Nhan (Ác thần/Tà thần) - Đức Thánh Trần (Phúc thần/Thần chủ trừ tà) phản ánh những quy luật thi pháp và thiết chế tâm lý - văn hóa nào của cư dân nông nghiệp lúa nước?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Bản chất, nguồn gốc và chức năng thực hành của tín ngưỡng thờ cúng ác thần tại Bắc Bộ là gì, và nó vận hành ra sao dưới lăng kính của lý thuyết lo âu - nghi lễ và an ninh tinh thần?
• Giả thuyết 1 (H1): Truyền thuyết Phạm Nhan không thuần túy là tự sự lịch sử mà là một "truyền thuyết tín ngưỡng" (religious legend) đóng vai trò căn nguyên luận (aetiological) giải thích và hợp thức hóa các thực hành trừ tà, chữa bệnh sản khoa.
• Giả thuyết 2 (H2): Hiện tượng phụng thờ ác thần của người Việt không xuất phát từ sự suy tôn công đức mà hình thành từ cơ chế tâm lý "kính vì sợ" (fear-based reverence) nhằm thiết lập trạng thái "an ninh tinh thần" (spiritual security).
• Giả thuyết 3 (H3): Sự tồn tại song song giữa hệ thống thờ Phúc thần và Ác thần phản ánh tư duy lưỡng hợp, đa thần bản địa của người Việt, vượt thoát khỏi các định chế Nho giáo chính thống của triều đình phong kiến.

Khung lý thuyết của đề tài là sự tích hợp liên ngành mẫu mực giữa Thuyết vật linh (Animism của Edward B. Tylor), Thuyết hình thái học và đa tầng văn hóa folklore (Morphology and Multi-layered Folklore của Vladimir Propp), Thuyết nghi thức chuyển tiếp (Rites of Passage của Arnold van Gennep), Thuyết lo âu - nghi lễ (Anxiety-Ritual Theory của Bronislaw Malinowski) và Lý thuyết an ninh con người/an ninh tinh thần (Human/Spiritual Security của Oscar Salemink, Philip Taylor, Zygmunt Bauman). Phạm vi nghiên cứu bao quát 7 bộ thư tịch Hán Nôm cổ điển và 12 địa bàn điền dã trọng điểm thuộc các tỉnh/thành phố: Hải Dương (Chí Linh, Nam Sách), Hải Phòng (đình Tràng Kênh), Quảng Ninh (vùng đảo Hà Nam - thị xã Quảng Yên, Đông Triều), Nam Định và mở rộng so sánh tại Thừa Thiên Huế.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu văn học dân gian và nhân học tôn giáo cho thấy một sự bất đối xứng sâu sắc giữa các luồng học thuật. Về mặt phân loại truyền thuyết, Seki Keigo (Nhật Bản) chia truyền thuyết thành ba nhánh: thuyết minh, lịch sử và tín ngưỡng; trong khi đó, Kiều Thu Hoạch (1971) phân xuất thành truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện và truyền thuyết phong vật. Đỗ Bình Trị (1970) và Lê Chí Quế (2001) tiếp tục làm sâu sắc đặc trưng phản ánh lịch sử qua khúc xạ thần kỳ. Gần đây, Trần Thị An (2016) đã xác lập rõ nét khái niệm "truyền thuyết tín ngưỡng", chỉ ra rằng truyện kể dân gian nảy sinh không chỉ để tôn vinh biểu tượng lịch sử mà từ nhu cầu tâm lý sùng bái lực lượng siêu hình và giải mã bí ẩn tâm linh.

Tuy nhiên, giới nghiên cứu đối mặt với một cuộc tranh luận học thuật (scholarly debate) gay gắt về hiện tượng tà thần/ác thần:

• Quan điểm thứ nhất (Định chế Nho giáo & Chính sử): Triều đình phong kiến và tầng lớp trí thức Nho gia luôn nhìn nhận tục thờ cúng các nhân vật có nguồn gốc bất hảo (kẻ cướp, ăn mày, người chết trôi, tướng giặc phản nghịch) là "dâm thần", "dâm từ" cần phải bài trừ, nghiêm cấm bởi vi phạm luân thường đạo lý và trật tự chính trị.
• Quan điểm thứ hai (Nhân học văn hóa & Folklore học bản địa): Các học giả như Tạ Chí Đại Trường (1989), Ngô Đức Thịnh và Phạm Quỳnh Phương (2004), Trần Ngọc Thêm (1996), Nguyễn Văn Huyên (1944) khẳng định: “Sự phong thần không phải theo thể chế quốc gia của lớp trí thức nho gia trung ương mà xuất phát từ không khí và trình độ tín ngưỡng làng xã”. Làng xã có quyền lực tâm linh tự trị; những đối tượng chết vào giờ thiêng, giờ phạm, có năng lực "ra oai" tác quái đều được nhân dân lập miếu thờ phụng trên nguyên lý "niềm tin của dân gian lớn hơn sự tỉnh táo của trí thức".

Trên bình diện quốc tế, sự hiện diện của ác thần và các nghi thức thờ cúng bắt nguồn từ sự sợ hãi là một phổ quát văn hóa (cultural universal):

1. Nghiên cứu văn minh Ấn Độ: Will Durant và John Marshall (khảo cổ Mohenjo-Daro) chỉ ra rằng thần Shiva (vị thần mang bản chất hủy diệt tàn khốc) và Nữ thần Kali/Durga (vừa là thần chết, vừa là thần sinh đẻ, đòi hỏi nghi lễ hiến tế máu) là những vị thần cổ xưa nhất, thể hiện năng lực hủy diệt của tự nhiên mà con người phải phục tùng.
2. Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng Trung Quốc: Trương Quảng Trí và Cao Hữu Bằng trong công trình “Thần linh ở khắp muôn nơi” đã hệ thống hóa sự đối lập giữa Cát thần (Thần đường trắng) và Ác thần (Thần đường đen - chuyên cướp hồn, đoạt mạng), cùng chuỗi 10+ dị thần/ôn thần chuyên gieo rắc dịch bệnh (Ôn thần, Thần đậu mùa, Thần đau đầu, Thần che mắt, Thần trộm hồn trẻ con).

Luận án của Đoàn Thị Ngọc Anh đã định vị chuẩn xác khoảng trống học thuật: Trong khi các công trình đi trước chỉ nhắc đến Phạm Nhan như một phụ lục mờ nhạt trong chuỗi huyền tích về Trần Hưng Đạo, công trình này lần đầu tiên nâng Phạm Nhan lên thành đối tượng nghiên cứu độc lập, phân tích toàn diện cấu trúc tự sự và thực hành tín ngưỡng ác thần trong mối tương quan so sánh liên văn hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển dịch mô hình lý thuyết (theoretical paradigm shift) khi mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết kinh điển của nhân học và folklore học vào bối cảnh văn hóa Việt Nam:

• Phát triển Thuyết vật linh của Edward B. Tylor: Khẳng định quy trình chuyển hóa từ "ma nước/ma nậm" (yếu tố phi nhân cách/vật linh tự nhiên vùng sông nước theo kiến giải của GS. Trần Quốc Vượng) sang "ác thần nhân hình hóa" mang danh xưng tướng giặc Phạm Nhan.
• Mở rộng Thuyết lo âu - nghi lễ (Anxiety-ritual theory của Malinowski): Luận án chứng minh các hèm tục phụng thờ Phạm Nhan và ác thần là công cụ tâm lý giúp cộng đồng chuyển hóa nỗi sợ hãi sinh học (bệnh sản khoa, dịch hạch, tai nạn sông nước) thành các hành vi nghi lễ có thể kiểm soát được. Malinowski đã chỉ rõ: “Chức năng của ma thuật là nghi lễ hóa lạc quan của con người, nâng cao niềm tin của họ trong chiến thắng của hy vọng đối với sự sợ hãi”.
• Xây dựng Mô hình Cặp đối ngẫu nhị nguyên Thiện - Ác / Phúc - Tà: Thiết lập mô hình cấu trúc tương phản hoàn chỉnh giữa Đức Thánh Trần (Thánh tổ trừ tà, hộ quốc an dân, chính thống) và Phạm Nhan (Quỷ vương tác quái, giặc ngoại xâm, phi chính thống). Hai cực này không tiêu diệt nhau tuyệt đối trong không gian tín ngưỡng mà nương tựa nhau để duy trì trật tự tâm linh làng xã.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục lý thuyết then chốt:

1. Lý thuyết đa tầng văn hóa của Vladimir Propp: Bóc tách các lớp trầm tích lịch sử - văn hóa kết tinh trong văn bản tự sự: “Folklore của mọi dân tộc đều có tính chất nhiều tầng văn hóa, đó là một trong những hiện tượng đặc trưng của folklore. Nhiệm vụ của khoa học là ở chỗ bóc ra cho được từng tầng lớp của cái khối nham kết phức tạp ấy mà tìm hiểu nó và giải thích nó”.
2. Lý thuyết bốn chức năng Folklore của William Bascom: Khảo sát chức năng phê chuẩn đức tin và duy trì sự ổn định tâm lý của truyện kể dân gian trong xã hội truyền thống.
3. Sơ đồ kỹ thuật ma thuật và nghi thức chuyển tiếp của Arnold van Gennep: Phân tích các nghi thức trực tiếp/gián tiếp, các hành vi kiêng kỵ tích cực/tiêu cực (taboo) liên quan đến việc sản phụ kiêng tên Phạm Nhan, tục che mặt cô dâu khi qua đền miếu.
4. Lý thuyết An ninh tinh thần trong Nhân học tôn giáo hiện đại: Sử dụng các luận điểm của Oscar Salemink và Philip Taylor để giải mã cách thức con người đương đại tìm kiếm sự giải tỏa áp lực sinh kế và tổn thương thân thể thông qua các nghi lễ trừ tà của đạo Trần Triều.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP LIÊN NGÀNH CỦA LUẬN ÁN                     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
[TRỤC THI PHÁP TỰ SỰ]          [TRỤC CẤU TRÚC BIỂU TƯỢNG]          [TRỤC NHÂN HỌC TÍN NGƯỠNG]
- Thi pháp thể loại             - Đối ngẫu Nhị nguyên:             - Thuyết Vật linh (Tylor)
  (Kiều Thu Hoạch, Seki Keigo)    Thánh Trần (Phúc thần)           - Thuyết Lo âu - Nghi lễ
- Đa tầng văn hóa                 vs. Phạm Nhan (Ác thần)            (Malinowski, Mullen)
  (Vladimir Propp)              - Chuyển hóa biểu tượng:           - Nghi thức chuyển tiếp & Kiêng kỵ
- Tần suất Motif &                Ma nước (Ma nậm) ->                (Arnold van Gennep)
  Biến thể cốt truyện             Tướng giặc -> Ác quỷ gây bệnh    - An ninh tinh thần (Salemink)
                 [GIẢI MÃ BẢN CHẤT TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN BẮC BỘ]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp hiện tượng luận văn hóa (Cultural Phenomenology). Thiết kế nghiên cứu định tính đa phương pháp (Mixed Qualitative Framework) với quy trình đối sánh tam giác hóa dữ liệu nghiêm ngặt (Data Triangulation).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Khảo sát văn bản học Hán Nôm: Truy nguyên và dịch giải hệ thống văn bản từ 7 bộ cổ tịch lớn: Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo, Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện.
2. Điền dã dân tộc học chuyên sâu: Tiến hành khảo sát thực địa nhiều đợt tại 12 cụm di tích và không gian văn hóa gắn liền với chiến trường Bạch Đằng 1288 và hệ thống đền thờ Trần Triều:
   • Đền Kiếp Bạc (Chí Linh, Hải Dương); Đền Cao (Nam Sách, Hải Dương).
   • Đình Tràng Kênh (Thủy Nguyên, Hải Phòng).
   • Đình Hưng Học, Đền Trung Bản, Miếu Vua Bà (vùng đảo Hà Nam, thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh).
   • Các điểm thờ tự tại huyện Đông Triều (Quảng Ninh), Bảo Lộc (Nam Định) và dấu tích đàn tràng tại Huế.
3. Phỏng vấn sâu chuyên gia và chủ thể thực hành di sản: Thu thập dữ liệu định tính trực tiếp từ các nhân chứng văn hóa uy tín: Nhà nghiên cứu Ngô Đăng Lợi (nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng), ông Phạm Khắc Hồng (nguyên Trưởng ban Quản lý di tích Đền Kiếp Bạc), ông Phan Thanh Kiếm (Trưởng ban Khánh tiết đình Hưng Học), chuyên viên Nguyễn Sĩ Đông (BQL Đền Kiếp Bạc) và thanh đồng Trần Vũ Tiến (Quảng Yên, Quảng Ninh).

Data và phân tích

Toàn bộ nguồn dữ liệu được lượng hóa và hệ thống hóa thông qua 7 bảng biểu và biểu đồ cấu trúc khoa học:

• Bảng 2.1: Bảng thống kê số lượng truyền thuyết về Phạm Nhan (phân xuất 24 dị bản văn bản và truyền miệng).
• Biểu đồ 2.1: Tỉ lệ phân bố truyền thuyết Phạm Nhan giữa nguồn thư tịch Hán Nôm (37.5%) và nguồn điền dã dân gian (62.5%).
• Bảng 2.2: Thống kê số lượng và tỉ lệ truyền thuyết điền dã: Hải Dương (35%), Quảng Ninh (30%), Hải Phòng (20%), Nam Định và các vùng khác (15%).
• Bảng 2.3: Tần suất xuất hiện các motif cốt lõi (Motif sinh ra dị thường: 70.8%; Motif học phép phù thủy biến hóa: 87.5%; Motif chém đầu mọc lại: 100%; Motif xin ăn huyết sản phụ: 91.7%; Motif thân xác phân rã thành loài hút máu: 83.3%).
• Bảng 3.1 & Bảng 3.2: Thống kê và phân loại 18 nhóm ác thần tại đồng bằng Bắc Bộ dựa trên hành vi gây ác và căn nguyên thác hóa (Ác thần tự nhiên, Ác thần do chết phạm giờ, Ác thần là nhân vật phản diện/tướng giặc).
• Bảng 4.1: Danh mục kiểm kê 29 di tích, miếu mạo và không gian thờ cúng ác thần/dấu tích trừ tà Phạm Nhan.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cơ chế "Ác thần hóa" nhân vật lịch sử: Luận án chứng minh Phạm Nhan (tên thật là Bá Nhan/Nguyễn Bá Nhan, mang hai dòng máu Việt - Hoa, làm chỉ điểm cho quân Nguyên Mông) sau khi bị Hưng Đạo Vương trảm quyết tại bến Vạn Kiếp đã được dân gian giải trừ tính lịch sử đơn thuần để khoác lên tấm áo thần thoại về một "Tà thần tối thượng". Việc hình tượng này sống mãi không phải vì sự ngưỡng mộ đạo đức mà vì nó đại diện cho thế lực tà ác có thật bị đánh bại bởi chính nghĩa dân tộc.
2. Sự tích hợp biểu tượng sinh thái - tâm linh (Motif tam phân thi thể): Khi bị chém làm ba khúc, khúc vứt lên rừng biến thành vắt, khúc ném xuống nước biến thành đỉa, khúc chôn trên cạn biến thành rệp/bọ chó. Đây là phát hiện đột phá chứng minh cơ chế tư duy của cư dân nông nghiệp: chuyển hóa nỗi ám ảnh về kẻ thù xâm lược thành những sinh vật ký sinh hút máu gắn liền với môi trường sống thường nhật.
3. Bản chất y học dân gian của hèm tục sản khoa: Hiện tượng "ma Phạm Nhan ám" thực chất là cách thức người xưa giải thích các chứng bệnh hậu sản bí ẩn: băng huyết, nhiễm trùng huyết, trầm cảm sau sinh, sốt sản giật. Tục thờ cúng và cầu đảo thanh kiếm Đức Thánh Trần trừ Phạm Nhan đóng vai trò như một liệu pháp tâm lý trị liệu (psychotherapy) giúp sản phụ và gia đình giải tỏa căng thẳng thần kinh.
4. Quy luật chuyển biến tâm lý từ "Kính vì sợ" sang "Cầu tài lộc": Khảo sát cho thấy ban đầu việc lập miếu thờ ác thần thuần túy để hối lộ thần linh, cầu xin sự bình an ("ác thần không quấy phá"). Tuy nhiên, theo thời gian, do cơ chế bù trừ tâm lý, nhân dân bắt đầu tin rằng các ác thần có quyền năng ma thuật lớn có thể ban phát tài lộc nếu được phụng thờ chu đáo, dẫn đến sự biến đổi chức năng tế tự.

Implications đa chiều

• Đóng góp cho lý luận văn học và tôn giáo học: Xác lập vững chắc phân nhánh thể loại "Truyền thuyết phản diện / Truyền thuyết ác thần" trong hệ thống phân loại văn học dân gian Việt Nam; cung cấp mô hình phân tích nhị nguyên cho các nghiên cứu tôn giáo bản địa.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phân tích thi pháp học văn bản cổ với điền dã nhân học tâm linh, có thể chuyển giao để nghiên cứu các hiện tượng tín ngưỡng tương đồng tại khu vực Đông Nam Á.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học sắc bén giúp các cơ quan quản lý văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phân biệt rõ ràng giữa "thực hành tín ngưỡng dân gian truyền thống mang giá trị an ủi tinh thần" với các hiện tượng "biến tướng thương mại hóa, mê tín dị đoan, buôn thần bán thánh" theo tinh thần Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo (2004) và Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo hiện hành.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về phạm vi địa lý: Luận án chủ yếu tập trung vào không gian đồng bằng Bắc Bộ (cái nôi của văn hóa Trần Triều), chưa mở rộng khảo sát sâu các biến thể tín ngưỡng ác thần tại dải đất miền Trung (vùng giao thoa Việt - Chăm) và đồng bằng Nam Bộ (giao thoa Việt - Khmer).
• Hạn chế về tiếp cận văn bản: Một số dị bản văn tự Hán Nôm cổ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm chỉ mới tiếp cận qua bản dịch nghĩa, chưa tiến hành đối chiếu toàn bộ các dị văn tự dạng nguyên bản.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh (comparative folklore) giữa truyền thuyết Phạm Nhan với truyền thuyết về các ác quỷ/tà thần trong sử thi và truyền thuyết các dân tộc thiểu số Tây Bắc (Tày, Nùng, Thái).
  2. Ứng dụng công nghệ GIS (Geographic Information System) để lập bản đồ số hóa không gian phân bố hệ thống di tích thờ ác thần và đàn tràng trừ tà tại Việt Nam.
  3. Nghiên cứu sâu hơn dưới góc độ Nhân học y tế (Medical Anthropology) về mối liên hệ giữa các nghi lễ lên đồng trừ Phạm Nhan với chứng rối loạn phân ly trong xã hội hiện đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Dự báo sẽ tạo ra bước ngoặt trích dẫn (high citation potential) cho các công trình nghiên cứu về Folklore học, Văn hóa học và Lịch sử tâm thức Việt Nam; trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các học phần Văn học dân gian tại các trường Đại học Sư phạm và Khoa học Xã hội & Nhân văn trên toàn quốc.
• Tác động bảo tồn di sản: Trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch, phục dựng không gian văn hóa phi vật thể tại Di tích Quốc gia Đặc biệt Đền Kiếp Bạc (Hải Dương) và quần thể Di tích Chiến thắng Bạch Đằng (Quảng Ninh, Hải Phòng).
• Tác động xã hội và nhận thức cộng đồng: Giúp công chúng hiểu đúng bản chất lịch sử - tâm lý của hiện tượng "bắt tà ma Phạm Nhan", giải tỏa sự sợ hãi vô căn cứ, định hướng thực hành tâm linh lành mạnh và văn minh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngữ văn/Folklore: Sở hữu hệ thống khung lý thuyết, tư liệu văn bản và dữ liệu điền dã chuẩn mực về thể loại truyền thuyết phản diện.
• Các nhà Nhân học Tôn giáo & Lịch sử Tâm thức: Tiếp cận mô hình giải mã cơ chế tâm lý sợ hãi và cấu trúc lưỡng hợp trong tín ngưỡng bản địa người Việt.
• Cơ quan Quản lý Văn hóa & Ban Quản lý Di tích: Nhận được các khuyến nghị khoa học chuẩn xác để quản lý lễ hội, bảo tồn di sản và loại trừ hủ tục mê tín dị đoan.
• Sinh viên ngành Văn học, Văn hóa học, Việt Nam học: Nguồn tư liệu tham khảo toàn diện, sâu sắc cho các khóa luận và đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng xuất sắc Thuyết lo âu - nghi lễ (Anxiety-ritual theory) của B. Malinowski bằng việc xác lập khái niệm "An ninh tinh thần qua cơ chế Kính vì sợ" trong tín ngưỡng người Việt. Luận án chứng minh tục thờ ác thần không phải sự suy đồi đạo đức mà là một thiết chế tâm lý tự vệ: nhân dân biến nỗi sợ hãi thực thể (bệnh tật, giặc giã) thành biểu tượng thần linh để thỏa hiệp, cầu an và vô hiệu hóa tai ương.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?

Khác với phương pháp định tính thuần túy hoặc miêu tả xã hội học bề mặt của các học giả trước, luận án kết hợp xuất sắc Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): đối chiếu 7 thư tịch Hán Nôm với định lượng hóa tần suất motif trên 24 dị bản, kết hợp phỏng vấn sâu nhân chứng thực địa tại 12 cụm di tích và ứng dụng lý thuyết Nhân học y tế dân gian.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực địa là gì?

Đó là sự tồn tại của các hèm tục phụ sản kỳ lạ: sản phụ khi sinh con phải bôi vôi vào trán, đội nón mê rách khi đi qua sông, hoặc mang theo tro than khắc dấu ấn thanh kiếm Đức Thánh Trần để tránh Phạm Nhan. Dữ liệu chứng minh "bệnh Phạm Nhan" thực chất là sự khúc xạ văn hóa của các hội chứng sản khoa chưa có lời giải y học thời cổ đại.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?

Toàn bộ hệ thống bảng biểu (Bảng 2.1 đến 4.1), bảng hỏi điều tra điền dã, danh mục tọa độ di tích và ma trận mã hóa motif theo phương pháp Proppian được trình bày minh bạch trong luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng hoàn toàn quy trình khảo sát.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Tác giả vạch rõ chiến lược mở rộng nghiên cứu sang vùng văn hóa Champa và Nam Bộ, hướng tới xuất bản chuyên khảo quốc tế về "Hệ thống Ác thần và Ma thuật trị liệu trong văn hóa Đông Nam Á" và xây dựng bản đồ số hóa di sản tâm linh phi vật thể.

Kết luận

Công trình "Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ" của TS. Đoàn Thị Ngọc Anh đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh khoa học với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Khảo sát và định vị có hệ thống 24 dị bản truyền thuyết Phạm Nhan trên cả hai bình diện văn bản Hán Nôm và lời kể điền dã dân gian.
2. Xác lập cơ sở lý luận và đặc trưng thi pháp của tiểu loại Truyền thuyết phản diện / Truyền thuyết tín ngưỡng trong folklore Việt Nam.
3. Giải mã toàn diện cấu trúc đối ngẫu nhị nguyên mang tính biểu tượng giữa Đức Thánh Trần (Chính thần) và Phạm Nhan (Tà thần).
4. Chứng minh bản chất của tín ngưỡng thờ ác thần tại Bắc Bộ hình thành từ cơ chế tâm lý "kính vì sợ" nhằm tái lập trạng thái an ninh tinh thần.
5. Giải mã căn nguyên nhân học y tế của các hèm tục trừ tà sản khoa trong dân gian.
6. Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ quản lý di sản, định hướng thực hành tín ngưỡng lành mạnh và mở ra các hướng tiếp cận liên ngành mới cho khoa học nhân văn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chúng tôi triển khai ba vấn đề: - Cơ sở lí thuyết của đề tài - Lịch sử nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần - Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài 1. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm 1. Truyền thuyết Truyền thuyết được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trên thế giới: tiếng Anh gọi là legend; tiếng Pháp dùng chữ légende và tiếng Đức dùng chữ sage.

Truyền thuyết là từ gốc Hán, nhưng không phải thuật ngữ đã có từ xa xưa ở Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch cho biết: “Theo giới nghiên cứu Folklore Trung Quốc thì đây là một danh từ được chuyển dịch từ thuật ngữ sage trong tiếng Đức” [52,132]. Chữ sage trong tiếng Đức có nghĩa là truyện ngắn về sự kiện trong quá khứ mà không cần có sự đảm bảo về lịch sử. Ở Việt Nam, có lẽ Đào Duy Anh là người sớm sử dụng từ truyền thuyết khi ông viết về vấn đề “Những truyền thuyết đời thượng cổ nước ta”.

Đến những năm 50 của thế kỉ XX, thuật ngữ truyền thuyết đã được sử dụng nhiều hơn. Các tác giả nhóm Lê Quý Đôn trong công trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam, khi xác định ranh giới giữa thần thoại với truyền thuyết, bước đầu định nghĩa truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lưu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo. Như vậy có những truyền thuyết lịch sử mà cũng có những 9 truyền thuyết khác, hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện Núi Vọng Phu…) hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chưng bánh giầy, Chuyện Trầu Cau), hoặc giải thích phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác” [27, 60]. Đến những năm 60, danh từ truyền thuyết cũng như nội dung truyền thuyết dân gian đã trở nên quá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, qua cuộc tranh luận khá sôi động về một truyền thuyết cụ thể: truyền thuyết Mị Châu - Trọng Thủy diễn ra trên Tập san Nghiên cứu văn học (tiền thân của Tạp chí Văn học).

Từ cuối những năm 60 cho đến những năm 70 trở đi, đến những năm cuối thế kỉ XX có nhiều bài báo, công trình khoa học, giáo trình đại học viết về truyền thuyết. Năm 1970, trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Đỗ Bình Trị đã định nghĩa: “Truyền thuyết là những truyện cổ dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với lịch sử” [102]. Năm 1971, trong một bài tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến”, tác giả Kiều Thu Hoạch đã đưa ra một quan niệm về truyền thuyết mà cho đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận. Theo ông: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng các yếu tố hư ảo, thần kì như cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thường phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải là hoàn toàn trong trí tưởng tượng và bằng trí tưởng tượng” [16].

Năm 2001, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Lê Chí Quế đã đưa ra định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kì” [97,49]. Vấn đề phân loại truyền thuyết có nhiều khuynh hướng khác nhau. Các nhà folklore Nhật Bản cũng có nhiều cách phân loại khác nhau đối với thể loại truyền thuyết. Trong đó có quan niệm của Seki Keigo, đứng trên lập trường nghiên cứu so sánh để phân loại truyền thuyết.

Ông căn cứ vào hình thái tồn tại và chức năng của 10 truyền thuyết làm tiêu chuẩn phân loại. Theo cách phân loại của ông thì truyền thuyết được chia làm 3 loại: “Truyền thuyết thuyết minh (giải thích sự đời); truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngưỡng. Loại thứ nhất - truyền thuyết thuyết minh bao gồm những loại truyền thuyết về các hiện tượng tự nhiên có liên quan đến thiên thể; những truyền thuyết về nguồn gốc động thực vật; những truyền thuyết về nham thạch, tảng đá, núi, hang núi, đèo dốc, đỉnh nủi, ao chuôm, đầm vực; những truyền thuyết về nguồn gốc các di tích kiến trúc văn hóa, các từ đường v.v… Loại thứ hai - truyền thuyết lịch sử bao gồm những truyền thuyết về các nhân vật lịch sử và những truyền thuyết về các sự kiện lịch sử. Loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng bao gồm những truyền thuyết phản ánh tín ngưỡng nảy sinh trong quần chúng về phép ma, về thần núi, thủy thần, thủy quái, về những tinh linh ở ao hồ, long vương, thần rắn, về thần tổ tiên trong các gia đình, về yêu ma, quỷ quái các loại, về người khổng lồ”[52,94].

Đối với giới folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng chưa có được tiếng nói chung: Có tài liệu thì chia truyền thuyết thành 6 loại (truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết địa phương, truyền thuyết sản vật, truyền thuyết phong tục, truyền thuyết thời sự). Có tài liệu phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm 3 loại: truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết sự kiện lịch sử, truyền thuyết phong vật địa phương v.v… Ở Việt Nam vấn đề phân loại truyền thuyết cũng có khá nhiều ý kiến khác nhau. Đỗ Bình Trị căn cứ vào sự khác biệt của đối tượng được truyện kể đến và chức năng cụ thể của từng bộ phận để chia thành ba biến thể được định danh gồm: truyền thuyết địa danh, truyền thuyết phổ hệ và truyền thuyết về nhân vật và sự kiện lịch sử. Tác giả Lê Chí Quế lại có cách phân loại khác khi chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết về ác danh nhân văn hóa.

Tác giả Kiều Thu Hoạch đưa ra một cách phân loại khác. Theo ông, truyền thuyết có thể chia làm hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật (phong tục và sản vật). Trong từng loại lại bao gồm nhiều tiểu loại. Truyền thuyết về nhân vật có thể căn cứ vào tính chất của câu chuyện mà chia thành những tiểu loại khác nhau như: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tôn giáo (theo nghĩa rộng).

Trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội do NXB Giáo dục xuất bản năm 2012, chương truyền thuyết do Vũ Anh Tuấn chấp bút đã nhóm truyền thuyết thành hai nhóm chính: truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo. 11 Để giải quyết được yêu cầu và nhiệm vụ của luận án, chúng tôi dựa vào quan điểm và cách phân loại truyền thuyết của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo và nhà nghiên cứu folklore Việt Nam Kiều Thu Hoạch. Theo ý của các nhà nghiên cứu thì sự tồn tại của truyền thuyết không phải chỉ để phản ánh lịch sử và tôn vinh những nhân vật anh hùng. Truyền thuyết ra đời và tồn tại còn vì những lí do tâm lí xã hội khác, nhằm phản ánh tín ngưỡng dân gian về lực lượng thần linh, ma quỷ, về thế lực có quyền năng và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống văn hóa của con người.

Sau này trong công trình nghiên cứu về Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam, tác giả Trần Thị An đã lí giải về sự tồn tại của tiểu loại “truyền thuyết tín ngưỡng” hay “truyền thuyết tôn giáo” như sau: “Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng như truyền thuyết thế giới, có một bộ phận truyền thuyết đang được lưu truyền, đang tiếp tục được sáng tạo, tiếp tục nảy sinh không dựa trên nhu cầu bày tỏ sự tôn vinh các biểu tượng lịch sử mà dựa trên nhu cầu tâm lý về sự sùng bái lực lượng siêu hình (mà truyện kể Việt Nam gọi là ma, quỷ, hồn…) hoặc khát vọng giải mã những bí ẩn của đời sống (sự hiện hữu của lực lượng siêu hình trong đời thực) [1,58]. Điều đó càng cho thấy mối liên hệ máu thịt giữa truyền thuyết và các hoạt động tín ngưỡng dựa trên niềm tin vào phép màu nhiệm của thế giới tâm linh. Các truyền thuyết về những nhân vật có phép lạ, có khả năng đặc biệt không cần phải là những anh hùng danh nhân, đôi khi chỉ là những hồn ma, những quỷ thần có thể mang đến vận may hoặc sự trừng phạt đối với người trần. Sự đồn đại về phép lạ của các vị thần linh khiến cho nhiều tầng lớp trong xã hội bị thu hút và hấp dẫn bởi những tin đồn đó: “Nhóm truyền thuyết lan truyền về phép lạ hiện hữu trong đời sống của cộng đồng mà mỗi người, dù ít dù nhiều, đều liên can hoặc tham dự.

Nhóm truyền thuyết này liên quan đến tín ngưỡng dân gian, đến sức mạnh của phép lạ được huyên truyền có thể mang đến vận may hoặc sự phù hộ hay trừng phạt đối với người trần mà lực lượng siêu nhiên mang tới. Tất cả những trải nghiệm đó đều được coi là “bí ẩn của đời sống tâm linh” [1,73]. Niềm tin đối với những sức mạnh thần bí đã lôi kéo được sự tham gia nhiệt thành của nhân dân vào các hoạt động tín ngưỡng như là sự lây lan của hiệu ứng đám đông. Sự ám thị của những điều kì lạ xảy ra trong cuộc sống đối với con người chính là nhu cầu giải tỏa tinh thần và khát vọng nhận được nhiều ân huệ từ thần thiêng.

Như vậy, theo quan điểm của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo thì truyền thuyết Phạm Nhan thuộc vào loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng. Theo cách phân loại của Kiều Thu Hoạch: truyền thuyết Phạm Nhan thuộc tiểu loại truyền thuyết về nhân vật phản diện.